Búginde qazaq qoǵamyndaǵy kúıip turǵan taqyryptyń biri – jer máselesi bolsa, ekinshi bir mańyzdy másele – eldegi dinı ahýal. Aqtóbedegi terakt sońǵy birneshe jylda umytyla bastaǵan dinı ekstremızm, terorızm máselesin saıasat alańyna qaıta shyǵardy. Dinı túsinik, tanymy ózgeshe, óz aıtqandarymen kelispeıtin basqa jurtqa qatysty kózqarastary qaterli ondaı aǵymdarǵa bılik organdary aıaýsyz qarsy turý kerektigin aıtýda. Respýblıka aýmaǵynda, óńirlerde dinı, rýhanı salaǵa qatysty ustanym jaqyn kúnderi jańasha sıpat alýy múmkin. Elbasynyń «Aqtóbedegi terakt – salafıttik aǵym ókilderiniń isi» degen baǵasynan soń osy kúnge deıin eshbir shekteý qoldanylmaı kelgen salafızmge de quqyqtyq baǵa beriletin sıaqty.
Salafızm dese búgingi qazaqtyń oıyna birden Sırıa, ondaǵy soǵys, sol soǵysqa attanyp jatqan qazaq jigitteri, olardyń otbasy músheleri túsedi. Bir derekterde 400, endi birde 200-den astam Qazaqstan azamaty Sham jerinde soǵysyp júrgeni aıtylady. Qazaqstandy «Kápirstan» dep baǵalap, elden bezgen, «shyn musylman memleketin ornatý soǵysyna» attanǵan sol «jıhadshylardyń» deni Qaraǵandy oblysy Jezqazǵan, Ulytaý aımaǵynyń týmalary. Sırıada soǵysyp júrgen qazaqstandyqtar týraly alǵash ret dabyl qaqqan da atalǵan aımaq turǵyndary bolatyn. Óńirdegi qazirgi dinı ahýal qalaı? Aımaqta «Jıhadqa shyǵam» dep otyrǵandar áli de bar ma? Bolsa ol azamattermen qandaı jumystar júrgizilýde? Qalada ıslamnan basqa dinderden taraıtyn aǵym, sektalar baqylaýǵa alynǵan ba? Qamshy.kz portalynyń osy jáne basqa da suraqtaryna Jezqazǵan qalasy ishki saıasat bólimi janyndaǵy Konfesıa aralyq qatynastar máselelerin zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń dırektory Tasmaǵanbetova Aıshagúl Japarbaıqyzy jaýap berdi.
RESMI MEKEMENİŃ ADASQAN AǴYMDARǴA QARSY QAÝQARY QANDAI?
-Aıshagúl hanym, aldymen ózińiz basqaryp otyrǵan ortalyq, onyń jumysy týraly aıta ketseńiz.
-Din, din atyn jamylǵan teris pıǵyldy uıymdar máselesi búginde álemdi alańdatyp otyrǵan jaıy bar. Osy aladaǵy týyndaǵan máselelerdi ońtaıly retteý maqsatynda bizdiń ortalyq qala ákiminiń qaýlysymen 2015 jyldyń 5 qańtarynda qurylǵan. Bizdiń ortalyq konfesıa aralyq qatynas máselelerin zertteıtin oblystaǵy alǵash ashylǵan mekemelerdiń biri ekenin aıta ketý qajet. Ortalyqta 6 maman jumys isteıdi. Olardyń ishinde 2 ınspektorymyz dintanýshy mamandyǵyna ıe, bir zańgerimiz bar. Dintanýshy mamandar «Nur» Egıpet Islam ýnıversıtetiniń, L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa Ulttyq ýnıversıtetiniń túlekteri. Jalpy, maman máselesinde qandaı da bir qıyndyq joq dep aıta alamyz. Buryn bul ortalyq qurylǵanǵa deıin qaladaǵy din máselelerimen ishki saıasat bóliminiń bir ǵana mamany jumys istep keldi. Ol kezeńmen salystyrǵanda qazir jumys birshama júıelendi, konfesıa aralyq qatynastarmen arnaıy mamandar jumys isteıtin boldy.
Ortalyq kúndelikti jumysynda elimizdiń Konstıtýsıasy, basqa da zańdarymen qatar «Dinı qyzmet jáne dinı uıymdar týraly» Zańdy, 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan «Ekstremızm men terorızmniń aldyn alý jónindegi memlekettik baǵdarlama» talaptaryn basshylyqqa alady. Ortalyq jumysynyń negizgi baǵyty – profılaktıkalyq jumys. Osy maqsatta qalada aqparattyq-túsindirý toby qurylǵan. Oǵan 31 adam múshe. İshinde din qyzmetkerleri, ardagerler, ustazdar, quqyqqorǵaý salasynyń, bıznestiń, basqa da sala ókilderi bar. Bekitilgen jospar boıynsha osy top qala mekemelerinde, oqý oryndarynda aldyn alý jumystaryn júrgizedi. Top maqsaty din men dástúrdi baılanystyra túsindirý jumystaryn júrgizý. Bireýler aıtqandaı, elimizge taza din tek 91-jyly keldi desek qatty qatelesemiz. Oǵan deıin de ata-babamyz musylman bolǵan. Din qaǵıdattaryn ustanǵan. Ol qaǵıdalar bizdiń kúndelikti turmys, tirshiligimizge engen. Túrli yrym, tyıymdardyń barlyǵy dinı tanymnyń, tereń moraldyq tárbıeniń kórinisi. Mine, sol dástúr men din sabaqtastyǵyna erekshe mán beremiz. Ol jumystar nátıjesiz deı almaımyz. Dinı basqarma, Din isteri komıteti ázirlegen beınefılmder, basqa da aqparattyq quraldardy paıdalana otyryp júrgizilgen profılaktıkalyq jumys qoǵamda jat aǵymdarǵa degen belgili bir súzgi qalyptastyrýda. Qala azamattary teris aǵymdar týraly qajetti aqparattarǵa ıe. Bul jumystarǵa meshit pen memlekettik organardan bólek, qoǵamdyq uıymdar, zıaly qaýym ókilderi de tartylýda. Jaqynda Almatydan Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń kelini Zeınep Ahmetovany arnaıy shaqyrtyp, ulttyq dástúr, mádenı qundylyqtarymyz týraly keleli kezdesý de ótkizdik.
Radıkaldy aǵymdarǵa qarsy jumysta BAQ pen Internet múmkindikterin de paıdalanýdamyz. Jergilikti «Dıdar» telearnasy, «Saryarqa», «Jezkazganskıı vestnık» gazetterinde dinı ekstremızmniń aldyn alýǵa, teris aǵymdarǵa tosqaýyl qoıýǵa arnalǵan taqyryptyq aıdarlar, baǵdarlamalar bar. Radıkaldyq uımdar men olardan tónetin qaýip týraly derekti fılmder, beınematerıaldar qalanyń ortalyq kóshelerinde ornatylǵan LED ekrandar arqyly da kórsetiledi. Resmı bekitilgen úgit, nasıhat quraldarynan basqa dinı ádebıetterdiń taralýynyń aldyn alý úshin de jumystar atqarylýda...
-Mundaı kezdesý, túsindirý formatyndaǵy sharalar kóp ótip jatady ǵoı. Naqty, belgili bir toptarǵa, tulǵalarǵa baǵyttalǵan jumystar júrmeı me?
-Ondaı jumystar da júrgiziledi. Ortalyq mamandary teris aǵymdarǵa ergen azamattarmen, olardyń otbasy múshelerimen de jeke-jeke jumys isteıdi. «Namaz oqymaǵandar – kápir, Hanafı mazhabyn moıyndamaımyz» deıtin, meshit ustanymymen sanaspaıtyn azamattardyń barlyǵy nazarda. Arnaıy organdarmen kelise otyryp, biz álgindeı azamattarmen suhbattar júrgizip, otbasy jaǵdaıymen tanysamyz. Dinı kózqarastarynan bastap, saıası ustanymdary, turmystyq jaǵdaıy, basqa da jaǵdaıattar túgel saraptalyp, anyqtama jasalady. Ol tıisti jerlerge jiberiledi. Imamdar, zańgerler syrttyń ýaǵyzdaryn, sheteldik sheıhtardyń ýaǵyzyn tyńdap adasqan azamattardyń betin beri qaratýǵa at salysýda.
Ahmet Ishan Orazaıuly atyndaǵy Jezqazǵan meshiti
JEZQAZǴANDA QANSHA SALAFIT BAR?
-Sózińiz aýzyńyzda Aqtóbe oqıǵasynan soń Din isteri komıtetiniń basshysy Ǵalym Shoıkın Qazaqstandaǵy salafızm ıdeıasyn ustanýshylar sany 15 myńǵa deıin jetetinin aıtty. Osyndaı esep óńirlik deńgeıde júrgizile me? Qazir Jezqazǵanda qansha salafıt baryn aıta alasyz ba?
-Esepke alý jumystary júrgiziledi. Teris aǵymdar jeteginde ketken qansha adam, qansha otbasy bar, olardyń qanshasy áıel, qanshasy er adam barlyǵy baqylaýda. Neshe áıel, neshe balasy bar, barlyǵy esepke alynady. Biraq, sizge bizde mynsha salafızm ıdeıasyn ustanýshylar bar dep aıta almaımyn. Ony ulttyq qaýipsizdik organdarynyń óńirlik bólinisteriniń kelisimimen bile alasyz. Bizdiń ortalyq ınspektorlary arnaıy organdardyń nazaryna ilikken túrli azamattarmen jekelegen kezdesýler, suhbattar júrgizedi. Máselen, ótken jyly óreskel qylyqtary baıqalǵan sondaı 35 adammen jeke jumys jasalyp, tórteýi raıynan qaıtyp, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ustanymyna boıusynǵan. Bıyl da osyndaı jat aǵym jeteginde ketken 19 adammen jeke jumys jasap jatyrmyz, balalary salafızm ıdeıasyna ergen 22 ata-anamen suhbattar jasaldy. İshinde týystary, balalary Sırıaǵa ketkender de bar. Olarǵa myna qoǵamnyń qubyjyq emestigin, Qazaqstannyń kápirler eli emestigin túsindirip, dinı basqarmanyń ýaǵyz, úgit, materıaldaryn kórsetip degendeı, barynsha túsindirý jumystaryn júrgizýdemiz.
Taǵy qaıtalap aıtamyn, bul jumystyń barlyǵy bir adamnyń, jekelegen basshynyń bastamasymen ǵana emes, meshit ımamdarymen, quqyqqorǵaý organdary qyzmetkerlerimen, Din isteri komıteti mamandarymen birlese júrgizilýde.
-Teris aǵymǵa ergendermen tikeleı jumys istep júrgen soń olardyń belgili-bir deńgeıde áleýmettik portreti jasalǵan bolar?
Árıne, ár túrli jastaǵy, áleýmettik jaǵdaıy ár túrli adamdarmen sóılesemiz. Solardyń jartysyna jýyǵy ómirde bir sátsizdikke ushyraǵan, burynyraqta qandaı da bir qıyndyqtarǵa tap bolyp, qıyndyq kórgen, maqsattaryna jete almaǵan azamattar. Sondaı-aq, zıaly, joǵary bilimdi otbasylarda ósken balalar da álgindeı jolǵa túsip ketken jaılary bar. Mysaly, ákesi ishki ister ardageri, anasy muǵalim, ózi radıkaldyq aǵymdarǵa ergen jigitterdi de kórdik. Ondaı otbasynda mundaı jaǵdaı bolady dep oılamaısyz. Á degende balalary araq ishpeı, teris qylyqtardan arylyp, dinge bet burǵanda bári qýanady ǵoı. Biraq, ókinishke oraı, túrli sebeptermen olardyń keıbireýi teris ketip jatady.
Áńgime basynda aıtylǵandaı biz olardyń dinı, saıası ustanymdaryna ǵana emes, turmystyq jaǵdaıyna, áleýmettik ahýalyna da nazar aýdaramyz. Bizde esepte turǵan, turaqty nazarda ustaıtyn ondaı azamattardyń deni anketa toltyrǵanda ózderin jumyssyz retinde kórsetedi. Al, solarǵa jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly joldama bereıik, jumysqa ornalastyraıyq desek, odan qashqaqtaıdy. Óz betterinshe jeke kásipkerlikpen aınalysyp júrgenderi, toptalyp bólek is ashqandy qup kóredi. Saýda-sattyq, telefon jóndeý, doner kebab daıyndaý, taksı qyzmeti sıaqty jumystar isteıdi. Bile bilgen adamǵa munyń ózi qoǵamnan oqshaýlanýdyń bir belgisi bolyp tabylady.
Osyndaı aǵymdarda júrgenderdiń ózderiniń dene daıyndyǵyna, sportqa da kóp kóńil bóletinin de eskerý kerek.
-Qandaı radıkaldy top bolmasyn belgili-bir ortaq ustanymdardan, musylmandar dinı basqarmasynyń júıesinen tys kózqarastary úshin nazarǵa ilinedi. Sondaılardyń kóbi meshitterde, kópshilik ortada elmen daýlasyp, kıkiljińder týǵyzyp jatatynyn da estip júrmiz. Jezqazǵanda ondaı jaǵdaılar qalaı sheshilýde?
Ondaı jaǵdaılar buryn bolǵan. 2013-2015 jyldar aralyǵynda Jezqazǵanda Qabylbek Jumabekov degen jas ımam qyzmet atqardy. Qazaqta «Ne soısa da, qasapshy soısyn» degen maqal bar ǵoı. Mine, Qabylbek Álipbaıuly da salafıtterdi atyn atap, túsin tústep ashyq aıyptady. Meshitte, qala turǵyndary arasynda túsindirý jumystaryn júrgizdi. Sol kezde ımamǵa qarsy kelip, meshitte daý shyǵarǵandar boldy. Sol ımamnyń tusynda jamaǵat ishinde teris aǵymdarǵa tosqaýyl qoıatyn belgili-bir orta qalyptasty. Qanshama shákirtter tárbıelendi. Qazir qala jamaǵatynyń radıkaldyq aǵymdarǵa qarsy ımýnıteti qalyptasqan bolsa, ol sol Qabylbek Álipbaıulynyń eńbegi der edim. Ashyq, eshteńeni jasyrmaı, súıkeı qamshylamaı, aıaýsyz áshkereleýdiń arqasynda qaladaǵy dinı ahýal ońaldy. Halyq kimniń kim ekenin, naǵyz múmin qaısysy, bilimi taıaz, dóreki ustanymdaǵy ásiredinshil kim ekenin ajyrata alatyn deńgeıge jetti. Sonyń nátıjesi bolar búginde meshitte álgindeı búlikshil jastar kórinbeıtin boldy. Osy kúni Jezqazǵan jamaǵatynyń ol kisige alǵysy sheksiz. Ózi de ótken joly Respýblıkalyq aqparattyq-nasıhattyq tobynyń múshesi retinde kelip ketti, el sol kezde de rızashylyǵyn bildirip jatty.
Osy rette dinı ahýal birshama shıelenisken aımaq retinde Jezqazǵan, Sátbaev qalalaryna Dinı basqarma erekshe kóńil bólýi, bilikti, bilimdi ımamdar jiberýi kerek dep sanaımyz. Bizge tek dinı bilimi emes, zaıyrly bilimderden, psıhologıa, pedagogıkadan, tarıh pen mádenıetten habardar ımamdar kerek. Múftıat ókilderimen kezdesýlerde ol másele ylǵı aıtylady. Dinı basqarma da qoǵamdyq uıym bolǵan soń biz olardyń ishki jumysyna, kadrlyq saıasatyna aralasa almaımyz. Tek, usynys aıtýmen shektelemiz.
«BAISALDYSY» QAISY, BÚLİKSHİLİ KİM?
-Byltyr 35 adammen jumys istedik, osy jyldyń alty aıynda taǵy 19 adammen jeke jumys júrgizip otyrmyz deısiz. Osy jumystar barysynda qoldanyp júrgen tásilderdi qanshalyqty tıimdi dep aıta alasyz?
Olaı deýge kelmeıdi. Olardyń ishinde radıkaldyq ustanymdarynyn bas tartqandar, memlekettik júıege degen kózqarasy ózgergender bar. Memleket te osyǵan deıin qatań sharalarǵa, batyl qadamdarǵa barmady. Úgit, nasıhatpen, túsindirý jumystarymen shekteldi. Bireýler Ózbekstan tájirıbesin alǵa tartady. Nege solaı istemedik dep aıtyp keldi. Ol da durys shyǵar. Biraq, ár eldi óz joly, ózindik ereksheligi bar. Eki bólek memleket qana emes, bir eldiń ár oblysyndaǵy jaǵdaı ár túrli emes pe? Ondaǵy máselelerdi sheshý úshin ár túrli sharalar qoldanady. Birine qoldanǵan ádis, ekinshisinde tıimsiz bolýy múmkin. Sondyqtan, memleket osy kúnge deıin kúshke salýdy qup kórmedi. Tarıhta halqymyz az qýǵyn-súrgin kórmedi ǵoı. Nebir zulmatty bastan keshtik. Sonyń da sabaǵy bolar. Biraq, keshegi Aqtóbedegi jaǵdaı dinı ahýaldy qaıta baǵalaýǵa, kem-ketikterdiń ornyn shuǵyl toltyrýǵa sebep boldy. Kóptegen mamandar «Biz profılaktıkalyq jumys dep júrgende kesh qalmaımyz ba?» degen oıda júr. Onyń ústine dál sondaı terakt, qudaı betin ári qylsyn, kez-kelgen sátte elimizdiń kez-kelgen óńirinde, tipti, birneshe jerde bir ýaqytta bolýy múmkin dgen qaýip te joq emes.
-Sonda ne isteý kerek?
Prezıdenttiń «100 naqty qadam» Ult josparynda da zań ústemdigin qamamasyz etý jaıy aıtylǵan ǵoı. Bul máseleni de sol zań aıasynda sheshý kerek. Qazir Parlament depýtattary demalysta. Kúzde jańa sesıa bastalysymen depýtattar zańdarǵa tıisti ózgerister jasaıdy, salafızmge, onyń tóndiretin qaýip-qaterlerine quqyqtyq baǵa beredi, zań talaptaryn kúsheıtedi dep senemin. Óıtkeni, qazirdiń ózinde osy aǵym ókilderin «baısaldy», «qalypty», «radıkal» dep óz ishterinen bólý tájirıbesi baıqalýda. Onyń da qate túsinik ekenin ýaqyt kórsetti. Salafıtterdiń qaı-qaısysysynyń bolsa da bastaý bulaǵy, ıdeıalyq kósemderi bir, tyńdaıtyn, oqıtyn sheıh-ǵulamalary bir jáne olardyń barlyǵy bizge belgili. Búgin baısaldy degen salafıt erteń qolyna avtomat alyp, halyqty qyryp salmaıtynyna kim kepildik bere alady? «Ýmerennyı» dep júrgenimiz bir kúnde «ýverennyı» salafıt bop shyǵa kelýi ǵajap emes. Sondyqtan tártip kerek. Baýyrjan Momyshuly atamyz aıtqandaı, «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy». Dinı aǵymdardyń qyzmetin retteý, teris aǵymdarǵa tosqaýyl qoıýdyń naqty zańdyq talaptary bolýy kerek. Arnaıy zań bolsa, mundaı aǵymdarǵa qarsy turý da áldeqaıda jeńildeıdi.
Reti kelgendeı aıta ketý kerek, QMDB men Din isteri komıtetiniń arasynda da keıbir máseleler boıynsha kelispeýshilikter bar sıaqty kórinim turady. Sondaı kelispeýshilikter joıylmaı júıeli, nátıjeli jumys bolmaıdy. Sodan keıin, QMDB janynan turaqty túrde áıeldermen jumys isteıtin arnaıy bólim ashylsa deımiz. Bul týraly ótkende Bas múftı de bir sózinde aıtyp qaldy. Musylman áıeldermen jumys isteıtin mamandar bolsa, sol aýdıtorıaǵa baǵyttalǵan naqty jumys bolsa, biraz is ońalar edi. Bul jerde de «Er buzylsa otbasy, áıel buzylsa ult buzylady» degen halyq danalyǵy eske túsedi.
-Bizde terorızm, ekstremızm dese, eldiń kózine aldymen musylman elesteıtin boldy. Biraq, tamyryn alaıaqtyqtan, aram pıǵyldan alatyn mundaı teris aǵymdar din tańdamaıdy dep te jatamyz. Islamnan basqa dinderden taraıtyn aǵym, tarıqattar ne kúıde? Olar da búırekten sıraq shyǵaryp jatqan joq pa?
Bizdiń mekemeni musylman jamaǵatyna qaraýyl etip qoıǵan organ dep qabyldaıtyndar bar. Konfesıa aralyq máselelerdi taldaý ortalyǵy eshbir dindi alalamaıdy. Barlyǵyna birdeı qaraıdy. Búginde qalada 11 dinı birlestik tirkelgen. Olardyń ekeýi – musylman meshiti, 2 pravoslavtyq, 1 katolıktik jáne 6 protestanttyq birlestik bar. Barlyǵynyń jumysyn qadaǵalap, jıyndaryna ınsektorlarymyzdy jiberip otyramyz. Turǵyndardan, arnaıy organdardan ol birlestikterdiń jumysyna qatysty eshqandaı aryz, shaǵym túsken joq.
-Áńgimeńizge raqmet.
Suhbattasqan: Darhan Muqantegi
