Qaı bir kúni «Qamshy» portalynda, basqa da aqparattyq saıttarda dintanýshy Dosaı Kenjetaıulynyń vıdeosuhbaty jarıalandy. Ol suhbatta dintanýshy eldegi dinı ahýal, salafızm aǵymy týraly aıta kelip, «Shymkent- salafıtterdiń ortalyǵyna aınaldy» degen oı aıtty. Tipti, bul óńirde 15 myń salafıt bar degen málimet keltirdi. Dintanýshynyń bul aıtqany shyndyqqa janasady dep sanamaımyn. Odan bólek, Dosaı Kenjetaı myrza eldegi salafızmmen kúreste radıkaldyq aǵymdarǵa sopylar tosqaýyl boldy degen de pikir bildiripti.
Basqasynan buryn, aldymen «sopy» degen sózdiń maǵynasyn ashyp alaıyqshy. Arab tilinen aýdarǵanda «sopy» degen – adamnyń sıpatyn, ıakı adal, taza, qarapaıym, kishipeıil degendi bildiredi. Eshqandaı da dinniń aty emes, dildiń ustanymy, bul. Kezinde Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý) momyn sahabalary bolǵan. Islamdy alǵash qabyldaǵan da, Mekkeniń taqyr kedeıleri edi. Dinge berik, ári adal boldy. Olardy jún shekpenderinen tanyǵan. Sopy dep sondaı sahabalardy ataǵan.
Islamda «aqıda» - ilimdi, «fıkh» - sharıǵatty, «sofylyq» - ahlaqty zertteıtin tarmaqtar bar. «Ahlaq» degen – minez-qulyqty durys qalyptastyratyn tárbıe tetigi. Islam – kórkem minezge negizdelgen beıbit din. Shynaıy sopylyq – barynsha qarapaıymdylyqty, tazalyqty dáripteıdi. Bul baǵytta Shahbandıa jáne Qoja Ahmet Iassaýıdiń sopylyq taǵylymdarynan ǵana týra tálim alýǵa bolady. Qul-Qoja Ahmet shyn sopylyqtyń mánin túsingendikten de ıý da, qıý dúnıeniń dúrbeleńinen bezinip, únsiz qulshylyqta ótti.
Al, qazir saf sopylyqty da ylańdap, túlkibulańǵa salyp aldy bireýler. Jalpy saıasat aralasqan jerdiń bári byqsı beretin boldy ǵoı.
Bul bizdiń keı shirkinderge ońynan keldi. Máselen, Elbasynyń «Qazaqstan joly – Iassaýı joly» degen sózin jeleý etip, ózderiniń pushaıman pıǵyldaryna paıdalandy, paıdalanýda. On shaqty jyl buryn, aıadaı Túrkistannyń sopy-symaqtardyń ordasyna aınalǵany, arnaıy meshit salǵandary, ashyqtan-ashyq áreket etkenderi, esimizde. Tipti «Qazaqstan» Ulttyq telearnasynyń sol kezdegi basshylyǵy men ujymynyń shynaıy emes, «shaıtanı» sopylyqty tańdaǵandyqtan qurdymǵa ketkenderi de belgili.
Halyqqa qazirgi sopy-symaqtar «Zikirshiler», «Smatýllashylar», «sýffıster» degen atpen málim. Zikir – Jaratqan Iemizdi únemi únsiz ulyqtaý degen sóz. Islamda «aH-úH» dep basy aınalyp talyp qalǵansha, zikir etýge tıym salynǵan. Ol jyndylyqtyń belgisi.
Jyn urǵandyqtan da shyǵar, qazir sopy-symaqtardyń sodyrǵa aınalyp jatqany. Álemdik sarapshylar Sırıadaǵy sopylardyń jetekshisi Ibrahım Ǵızzat ád-Dýrı bastaǵan topty jıhadshy dep tanydy. Olar da kánigi ýahabı, salafızm, taǵy basqalar syqyldy jazyqsyz jurtty qyryp, Sırıa bıligine qarsy soǵysýda.
Demek, bizdiń eldegi sopylarǵa da burynǵydan beter saqtyqpen qaraý qajettigi týyndap tur. Kezinde Smatýlla taqsyrlary túrmege toǵytylyp tynsa, qazir Qurban-Alı degen paqyrlary paıda bolǵan. Ol sopylyqty jamylyp, soqyr senimdi esh kedergisiz erkin nasıhattaýda.
Bizdiń bılik rasynda da qyzyq qoı. Bir boran soǵyp ótse boldy, ekinshi ret daýyl turmastaı kóre me, áıteýir, kúresti umytyp ketedi. Prezıdent usynǵan Iassaýı joly – beıbitshilik, tynyshtyqtyń joly. Endeshe, nege jurt sanasyn ýlaǵan kelimsekterdi qutyrtyp qoıamyz.
Sopylyq uǵym Túrkistanda Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ashylýymen, Túrkıadan arnaıy oqytýshylardyń kelýimen jańǵyrdy. Biraq, birtúrli dinı sıpat alyp ketkeni qyzyq boldy da. Jasyratyny joq, Túrkıanyń ózi sodyr-sopylardan da opyq jep jatyr. Al, elimizde sopylarǵa qatysty shý shyqqanda, ýnıversıttegi qazaq oqytýshylardyń birazy Túrkistannan tym-tyraqaı «qashty». Arysy Astana, berisi Almatyǵa bas saýǵalap, jasyrynyp qaldy. Sodan keıin saıabyrsyǵan sıaqty edi.…..
Al, dintanýshy Dosaı Kenjetaıdyń «Shymkent – saláfıtterdiń ordasy, qarjylyq ortalyǵy» degen sózderi munysy estigen qulaqqa jaqpady, árıne. Tipti UQK-degilerdiń qolynda joq málimetti ol qaıdan aldy desek, Din isteri jónindegi Komıtet tóraǵasyna ysyra salypty. Shákirtteriniń eńbekterindegi derekterge súıenipti-mis.
Ókiletti organdardyń málimetinshe, Ońtústik Qazaqstanda myń jarymǵa jeter-jetpes salafıt bar. Úsh mıllıon turǵynǵa shaqqanda, bul halqy az Aqtóbe oblysyn jaılaǵan salafıtter sanynan áldeqaıda tómen. Ony Sırıaǵa attanǵandardyń sanymen de esepteý qıynǵa soqpaıdy.
Dosaı Kenjetaıdyń «Tıse terekke, tımese butaqqa» dep on bes myń adamǵa betaldy jala jaýyp, topyraq shashqany qaı sasqany? Ońtústiktiń dástúrli dinge berik jurtynyń arasyna jik salý emes shyǵar, dittegeni. Ol beımálim on bes myńnyń ishinde oblystyń basshylarynan bastap, qarapaıym halyqqa deıin kez-kelgenniń kezigýi neǵaıbyl degen oıǵa qalady ekensiń. Bálkı, Dosaı Kenjetaı sopysymaqtardyń sanyn aıtqysy kelgen shyǵar. Ne dese de, oısha eseptep, on bes myń adamnyń azamattyq abyroıyn taptaý jón emes.
Dosaı myrza salafızmdi sebep qyp, taǵy kimge kúıe jaǵar eken?! Dintanýshy degen dardaı atyńyz bar. tisińiz batsa Aqtóbe, Atyraý, Almaty, Qaraǵandynyń salafıtteriniń «qoltyǵyna sý búrkip» jatqandardy tilge «tıek» etse ózektirek bolar edi. Álde ońtústik jurtynyń úndemes qasıetin paıdalanyp aıta saldy ma eken?
Jaǵympazdyqtyń da jóni bar ǵoı. Birese sopylyqty maqtap, birese salafızmdi dattap, arakidik Hanafıdi de sóz qylyp, ólip ketken zıalylarǵa tıise beretin bul azamat bir jaǵyna shyqsa ıgi edi. Álde, qaı shekpennen shyqqanyn umytyp ketti me eken? Áıtpese, qaıdaǵy joqty aıtyp, nege «sandalady»! Ahmet Iassaýıdiń jer astyna túsip, tirshilik etkeninde úlken hıkmet bar, túsingenge. Qazaq «Betegeden bıik, jýsannan alasa bol» demeýshi me edi. Iassaýıdiki de sol jerdeı tynysh bol degenniń keri ǵoı. Elbasynyń tańdaýy da tynyshtyq qoı. Teologtyń mindeti din taný, halyqqa kúıe jaǵý, eldi dúrliktirý emes. Ol da saf sopylyqtyń bir sıpaty ǵoı.
Móldir Nurman
