Sózdik qoryna «hıdjab» degen sózdi engizbegen qazaqtyń «hıdjab» atalatyn kıim úlgisine de tosyrqaı qaraýy negizsiz emes. Bul qaýip qazaqy bolmystyń qaımaǵy buzylmaǵan, basqasha aıtqanda ulttyń qorǵanys qabileti álsiremegen kezeńderden bastaý alǵany anyq.
Qazaq oramalǵa qarsy emes. Islamdy qabyldaǵanyna on úshinshi ǵasyrǵa aıaq basqan keshegi túrkilerdiń urpaǵy – búgingi qazaq ıslam dininiń aıasynda ult bolyp qalyptasty. Ár býynnyń ortasha jasy otyz jas dep eseptesek, ata-babamyz musylmandyqty qabyldaǵaly beri týra qyryq urpaq aýysypty. Qyryq atasynan beri musylman bolǵan qazaqtyń musylmanshylyq qany túgil, súıegine sińip ketti.
Ol qazir eshkimnen din úırenetindeı múshkil halde emes.
Bul qazaq sonaý HVİ ǵasyrda «Qazaq degen saharada jaıyn júrgen dinsiz halyq, bulardy kápir dep pátýa shyǵaryp, quldyqqa satý kerek» degen Buharanyń bilimdar ǵulamalaryn taqýalyǵymen tańdaı qaqtyryp, Orta Azıanyń din astanasy bolǵan Buharanyń ortasynan oıyp Kókiltash medresesin salǵan qazaq emes pe edi?
Bul qazaq keshegi qarsysynan qalmaqtyń qylyshy jalańdap, jelkesinen orystyń ot qarýy jalyn búrkip turǵanda, paryz namazyn oqymaı, maıdanǵa kirmeıtin qazaq emes pe edi? Din qaryndas tatardyń ǵulamasy Shıhabýddın Marjanı ótken ǵasyrdyń basynda-aq: «Jaryqtyq Hazireti Qoja Ahmet Iassaýı qazir tirilip kelse, halyqqa din úıretpes edi. «Ózderiń de musylman ekensińder» dep, kásiptiń kózin úıreter edi» dep, qazaq musylmandyǵynyń kemdigi joqtyǵyn astarlap ótpep pe edi?!
«Din – apıyn» dep jetpis jyl urandaǵanymen, keshegi keńestik kezeń de ultymyzdyń din-tuǵyryn shaıqalta alǵan joq. Namazyn jasyryn oqyp, nasıhatyn úzbegen, aıtyn ashyq toılap, janazasyn jarıa ótkizgen halyqpen alysyp júrip-aq Keńes úkimetiniń de dáýreni ótti.
Táýelsizdikke qol jetisimen ult rýhanıatynyń tuǵyry bolǵan ata dinimiz de jasańǵyrap, jańǵyrdy. Zaıyrly memleket bolǵanmen, dinsiz qoǵam emestigimizdi aıǵaqtap, derbes múftıatymyz quryldy. Yqylym zamannan sharıǵat pen dástúrdi astastyryp, ata-baba joly bolǵan hanafı mázhaby senimimizdiń tuǵyry retinde bekidi. Meshitterimiz bir ortalyqtan basqarylyp, din nasıhaty jolǵa qoıyldy. Dinı oqý oryndary ashylyp, din mamandarynyń deńgeıi kóterildi. Sýsaǵan rýhtyń shólin qandyrar dinı basylymdar molaıdy. Keńesterden keıingi keńistiktegi alǵashqy ıslamı aǵartýshylyq arna da basqada emes, bizde ashyldy.
Biraq... Ashyq aqparattyq keńistik pen ashyq shekara saıasaty týdyrmaı qoımaıtyn kóp «biraqtyń» eń kúrdelisi de dinimizge qatysty bolyp tur. Sol «biraqtyń» biri – hıdjab.
Áýret jerlerin jasyryp, etek-jeńi uzyn kıim kıý – áıel zatyna Allanyń amanat etken paryzy. Qasıetti Qurannyń aıattarymen jetkizilgen aıannyń buıryǵy men tyıymyna boıusyný – sanaly musylmannyń pendelik boryshy. Osy pendelik paryzyn abyroımen atqarǵan qazaq halqy da ǵasyrlar boıy qyz balasy men áıel zatyna etek-jeńi uzyn kıim kıgizip, jalańbas júrgizbegen. Boıǵa jetken qyz balanyń etegi qysqa kıim kıýi kedeıliktiń, tapshylyqtyń belgisi sanalǵan. Moıny ashyq turmaýy úshin ádette qyz balalar men áıelderdiń kóılegi jaǵaly etip tigilgen. Munyń bári musylmandyq sharttarynan qıys ketpegen.
Biraq qazaqtyń tanymy men talǵamyna, tabıǵatyna saı ulttyq kıimniń de ózindik erekshelikteri bolǵan. Eń aldymen qazaq áıelder men qyzdarǵa qolapaısyz keń kóılek kıgizbegen. Ol áıel zatynyń sánine ǵana syn emes, turmysyna da qolaıly bolmaǵan. Ystyq-sýyǵy aralas dala tabıǵaty da, ásemdikti aıshyqtaı biletin qazaqy talǵam da áıel zatyna jınaqy kóılek pen qynama bel kamzoldy laıyq kórgen. Qyz bala boı jete bastaǵannan ata-anasy: «Ómirde jalǵyz bolmasyn, qosaǵymen qosa aǵarsyn» dep yrymdap, qos burym shash ósiretin. «Qyzdyń kórki – shash» dep bilgen qazaqtyń qyz-kelinshegi burymyn jasyryp kórmegen, sholpy-shashbaýmen sándengen. Boıjetken qyz qyzyl oramal taǵyp, úkili taqıa, qundyz bórik kıip, jalańbas júrmeýge tyrysqan. Aq bosaǵa attaǵan áıel zaty aq jaýlyǵyn basynan tastamaǵan, kımeshek pen kúndigin sándep salǵan.
Iá, qazaq oramalǵa da, etek-jeńi uzyn kıimge de qarsy emes. Sonda hıdjabqa qatysty qarama-qaıshy kózqarastarǵa negiz bolǵan ne sebep? Túıtkili kóp bul saýaldyń bir jaýabyn men qoǵamdyq kóliktegi kópshiliktiń aýzynan estidim.
...Kólikte kisi aıaǵy saıabyrlaý edi. Otyrǵandardyń deni egde tartqan qarıalar bolatyn. Kezekti aıaldamadan avtobýsqa jıyrma bir-jıyrma ekiler shamasyndaǵy boıjetken mindi. Kóliktiń orta tusyndaǵy ustynnyń janyna kelip turǵan orta boıly, symbatty qyzǵa barlyǵy nazar aýdardy. Qyz etek-jeńi uzyn jarasymdy, jınaqy ǵana qyzǵylt-qońyr kóılek kıip, basyna sonymen tústes oramal tartypty.
Oramaly jelkesine túıilgen shashyn oraı tartylyp, shashaý shyǵarmaı tur. Qyzdyń dál janynda otyrǵan nur júzdi keıýana súısingenin jasyrmaı, avtobýstaǵylarǵa estirte sóılep:
– Aınalaıyn, óziń bir ımanjúzdi bala ekensiń. Kóılek kıip, oramal salyp júrgeniń durys, baıaǵyda ózimiz de osylaı kıinýshi edik. Qazir onyń bári qalyp qoıdy ǵoı, – deı bergeni sol edi, artqy oryndyqtaǵy qart ta sambyrlaı sózge aralasty:
– E, osy durys qoı, mine, qarashy, naǵyz ózimizdiń qazaqtyń qyzy. Álgi bireýler shyqty osy kúni, kóıleginiń etek-jeńi shubatylyp, oramal taǵysy da ersi, qyz ba, áıel me, qazaq pa, basqa ma, ajyrata almaısyń. Birdeńe deıin deseń, tumshalanyp turǵan soń betimnen alyp tastaı ma dep qorqasyń.
– Qap-qara kıinetinderi bar ǵoı, ol qaıdan shyqqan sán ekenin, – dep taǵy bir keıýana sóz qosty.
– Árkimdi kóredi, ár nárseni estıdi, ne bolaryn bilmeı júr ǵoı búginde jastar, – dedi orta tustan elýdiń jýan ortasyndaǵy egde kisi.
Qarttardyń áńgimesi birazǵa deıin jalǵasty. Sóz sońy oramaldy boıjetkendi alǵyspen alqap baryp aıaqtaldy. Kópten kóńildi kúpti etken bir túıtkil sheshilgendeı avtobýsta jaıma-shýaq kóńil-kúı ornady. Qarttar ekeýara áńgimege aınalyp ketti. Artqy oryndyqtaǵy eki-úsh balań jigit te razy júzben bas shulǵysa sybyrlaı sóılesip otyr.
...Osy bir úzik jaıt qarapaıym halyqtyń hıdjabty qalaı qabyldaıtynyn kórsetip ketkendeı boldy. Iá, qazaq úshin, qazaqy dúnıetanym úshin báribir hıdjab jat qubylys, jat mádenıet jemisi retinde qabyldanady. Biraq másele tek sonda ǵana ma?
Hıdjabty jattandyra túsetin taǵy bir jaıt bar. Ol hıdjab kıgen qyzdardyń minez-qulqy, paıymdaý ereksheligi, ómir súrý máneri. Ókinishke oraı, Allanyń paryzyn ómir saltyna aınaldyryp, hıdjab kıip júrgen qyzdarymyzdyń arasynda Allanyń joly, paıǵambardyń súnneti, ata-babamyzdyń dástúri dep, qazaqy úrdispen oramal taqqandary neken-saıaq. Kópshiligi ne túrik, ne arab aǵaıyndardyń jamaǵatyna kirip, shákirti bolyp júredi. «Bilimdi Shynnan bolsa da izde» degen Paıǵambarymyzdyń súnnetimen buǵan da kónbistik tanyttyq delik. Biraq jamaǵatta tek din ǵana úırenilmeıdi, bógde til de, mádenıet te sińiriledi.
Asyl men jasyqty aıyra alatyndaı deńgeıge jetpegen jastar dindi kimnen úırense, sonyń mádenıetin ozyq, dástúrin kemel dep tanıdy. Sonyń tilimen sóılep, sonyń saltyn ustanýdy ar kórmeıdi, sán kóredi. Din dástúrsiz taralmaıdy. Din taratýshy sózsiz dástúrin qosa taratady. Ózgeden tálim alyp júrip, ózin saqtap qalý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Nátıjesi – kózimiz kórip júrgendeı: Túrik jamaǵatynda tálim alǵan hıdjabty qyzdarymyz eń qasterli sezimderin de ana tilinde jetkizýdi umytqan – olar úshin qazaqta «keshirińiz» degen sóz bolmaǵandaı, «hakkymyzy helal et» dep ǵapý ótinedi; súısinerlik is kórse, qazaqtyń «bárekeldi!» deıtinin áldeqashan umytqan, olar úshin «mashallahtan» basqa súıinish sózi joq. Jat tilde jalbarynyp, jat tilde táýbege kelgen qandastarymyz qazaqqa qaıta qaıyryla alar ma eken? Olar ókinishke oraı «qazaq» degen sózdi tili túgil, esine de ala bermeıdi.
Din taratýshy jat jurttyq jamaǵattardyń is-áreketinen saıası nemese dinı astar izdemegenniń ózinde osy tabıǵı túrde júrip jatqan ultsyzdaný úderisiniń ózi ólimshi rýhty qazaqqa jyǵylǵan ústine judyryq emes pe?! Taǵy bir nazar aýdararlyǵy – «Bizdiń ǵana jolymyz durys, ózgeniń bári adasyp júr» degen astam pıǵyl árbir jamaǵatqa derlik tán (bólinip shyǵýdyń ózi durystyǵyn dáleldeýge tyrysýdan bastalady ǵoı ádette). Osy astamshylyq kózqaras hıdjab kıgen árbir qyzymyzdan derlik baıqalady. Nátıjesi taǵy da ádettegideı: ne ózine jolyqqan árbir qandasyn jamaǵatyna tartýǵa tyrysady, ne olardy «kúpir» sanap, birjola qol úzedi. Bul – eń ymyrashyl, mámileger jamaǵatta júrgenderdiń qylyǵy.
Al ózderinen basqalarǵa qarsy ashyq kúresýge belin bekem býǵan jamaǵattaǵylardyń jaıy aıtpasa da belgili. Úlkenge sálem salýdy Allaǵa serik qosýmen shatastyryp, qazaqtyń dástúrin kúpirliktiń kórinisi sanaıtyn kelinder de ókinishke oraı sol ásire aǵymdarda júrgen hıdjabty qyzdarymyzdan shyǵyp otyr.Hıdjabty kúnániń kózinen emes, ulttyń mádenıetinen alystatatyn tosqaýyl syndy qabyldaǵan qarakózderimiz úshin ultymyzdyń tańǵajaıyp án-kúıi de, áýen ónerin jetkizgen mýzyka aspaptary da shaıtannyń sybyry men syryǵynan basqa eshteńe emes. Qazaqtyń tárbıelik mánge toly yrym-tyıymdary men taǵylymǵa tunǵan zıarat ádebin jat aǵymǵa boı urǵan hıdjabty qyzdardyń ortasynda aýyzǵa alý qıyn.
Munyń barlyǵy belgili bir aǵymdardyń ýaǵyz-nasıhatynyń teris nátıjesi delik. Endigi bir másele – hıdjabty qyzdarymyzdyń ar-ojdanyna júktelgen adamgershilik máselesi. Taǵdyr jazyp, hıdjab kıgen qyzdarmen kóp jyldar birge turýyma týra keldi. Olardyń keıbiriniń keleńsiz qylyqtaryna kýá bolǵan saıyn: «Hıdjab kıgen qyzdardyń moraldyq máselesin qoǵamdyq deńgeıde kóteretin mezgil jetken sıaqty» dep oılaıtynmyn.
Hıdjab – musylmandyqtyń sımvoly emes, musylman áıelderdiń kúndelikti kıimi. Biraq qazirgi qoǵam hıdjabty sımvol retinde qabyldap, hıdjab kıgen qyzdarǵa bir jaǵynan tosyrqaı qarasa, ekinshi jaǵynan olardy ımandylyqtyń úlgisindeı kóredi. Ózgelerge qaraǵanda hıdjabty qyzdardyń qylyǵy el nazaryn kóbirek aýdarady, olarǵa qoıylatyn talap ta aýyr, olardan kútiletin minez de erek.
Osyndaıda kıimine qylyǵy saı kelmeı jatatyn talaı hıdjabty qyzdarymyz kópshiliktiń hıdjabqa degen teris kózqarasynyń qalyptasýyna yqpal etip otyr. Úlkendi syılaý, jandynyń janyn aýyrtarlyq sóz aıtpaý, jan men tán tazalyǵyna birdeı kóńil bólý, ózimshildikten aýlaq turý tárizdi qarapaıym adamgershilik qaǵıdalaryn saqtaı bilmeıtin hıdjabty qyzdardyń az emestigi ókinishti.
«Islamda temekige ashyq tyıym salynbaǵan» dep kóptiń kózinshe temeki tartatyndary da bar. Zamanaýı úlgimen kıinip júrgen qyzdardyń ózine ersi sanalatyn bul qylyqty hıdjabty qyzdardan kórý tipti aýyr kórinis. Din ıslamnyń qasterli qundylyqtaryn sińirip bolmaı, hıdjabty kezdeısoq qabyldaǵandaı kórinetin osyndaı qyzdardy kórgende: «Syrt tazasy ne kerek, Tazart áýel ishińdi» degen óleń oıǵa oralady... Adamzattyń asyly Hazireti Paıǵambarymyzdyń ózi qasıetti hadısterinde: «Alla Taǵala sizdiń syrt kórinisińizge qaramaıdy, júregińizge nazar salady» dep eskertpep pe edi?!
Tanymǵa negizdelmegen din de soqyr senimge aınalady. Dinge kózsiz berilý – rýhanı apattardyń úlkeni. «Esh nársege, tipti dinge de shekten tys berilmeńder. Sizderden buryn ótken kóp qaýym dinge shekten tys berilgendikten ókinishte qalǵan» degen Hazireti Paıǵambarymyzdyń hadısi de dinniń hıkmetine boılamaı, kózsiz berilýdi meńzese kerek. Kezinde dindarlyqtyń jóni osy eken dep, qyzdy-qyzdymen asyra siltep, «Jánnátýl baqıdaǵy» on myń sahabanyń, Paıǵambarymyzdyń tekti áýletiniń qabirin qıratqan arabtar búgingi kúni óz isinen ózi shoshyp, artyna alańdap, «ál-ýasatııa» – «ymyrashyl ıslam» degendi oılap taýyp otyrǵan joq pa? «Aqymaq óz qatesinen sabaq alady, aqyldy bireýdiń qatesinen sabaq alady» degen danalyq tujyrym barshaǵa tanys bolsa da, biz ózgeniń qateligin qaıtalap, óz jaǵdaıymyzda synap kórýge áýespiz.
Hıdjab máselesine qatysty Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy júrgizgen sosıologıalyq saýalnama qorytyndylaryna zer sala otyryp, tań qaldyrarlyq kózqarastardy keziktirdik. «Áıelderdiń hıdjab kıýiniń sebebi nede dep oılaısyz?» degen saýalǵa respondentterdiń 41,2%-y «sán qýýshylyq nemese turmys qurý máselesin sheshýdiń joly» dep jaýap beripti. Hıdjab kıýdiń sebebin bulaı baǵalaý bastapqyda bizge tym ústirt paıymdaý sekildi kóringen. Biraq osy máselege qatysty birqatar hıdjabty qyzdardyń óz aýzynan aıtylǵan syrlardy oqyǵanda, bul kózqarastyń da negizsiz emestigine kóz jetkizgendeı boldyq.
Astana qalasyndaǵy joǵarǵy oqý ornynyń 3 kýrsynda oqıtyn 20 jastaǵy Samal esimdi qyz: «Men túzý joldaǵy musylmanǵa turmysqa shyǵý úshin hıdjab kıdim. Mundaı adam otbasyna qamqor bolady, demek men muqtajdyq kórmeı ómir súremin» dep jazady. 24 jastaǵy qaraǵandylyq Dana esimdi qyz: «Men hıdjab kıgenimniń arqasynda turmysqa shyqtym. Árıne, hıdjabty kıip júrý qolaısyz, biraq oǵan da úırenip ketesiń» deıdi. Al Qyzylorda qalasynan kelgen 28 jastaǵy Jazıra esimdi qyzdyń áńgimesi tipti tosyn: «Men kádýilgi kóp qyzdardyń biri bolyp júrgende turmysqa shyǵa almaı-aq qoıdym. Qalaı hıdjab kıdim – solaı úılený týraly usynystar qarsha borady, tipti kimdi tańdarymdy bilmeı, dal boldym. Men musylmanǵa turmysqa shyqtym, Allaǵa endi sene bastadym» deıdi ol...
«Ár is aqyrǵy nátıjesimen qaıyrly» degen Hazireti paıǵambarymyzdyń hadısi bar. Hıdjabtyń kómegimen turmys qurǵandardyń da nátıjesi qaıyrly bolyp, baqytty bolǵaı, ıman tarazysy túzelgeı. Degenmen ımannyń, senimniń joly dep emes, dúnıaýı maqsatqa qol jetkizý úshin kıilgen hıdjabtyń adaldyq dini – ıslamnyń qaǵıdalary qatań aıyptaıtyn rıakerlikten, ekijúzdilikten ne aıyrmashylyǵy boldy? Álde «turmys quryp alsaq boldy, ekijúzdilik kúnásin keıin jýa jatarmyz» degen baqaı esep pe bul? Óz zamandastarymyzdyń arasynda hıdjab kıgennen keıin turmysqa shyǵyp, ajyrasqannan keıin hıdjabty sheship tastaǵan birneshe qurbylarymyzdy da kózimiz kórdi.
Osy qylyqtyń «Tilegenimdi bermeseń, buıryǵyńa moıynsunbaımyn» dep, Alla Taǵalamen esepteskendeı áreket ekenin sol qurbylarymyz shynymen túsinbedi me eken? Shynyn aıtý kerek, sol qyzdardyń hıdjabty kıgeni emes, sheship tastaǵany bizge aýyryraq áser etti. Iman degen kóńil qalamasa, sypyryp tastaı salatyn jelbegeı emes, júrektiń túkpirine berik ornyqqan, álimsaqtan aqyrzamanǵa deıin myzǵymaýǵa tıis qasıetti qundylyǵymyz emes pe edi? Onyń gúldenýine, kórkeıýine sara jol ashylǵan qazirgi zamanda biz nege sanamyz sansyrap, keri ketip baramyz? Osynyń bári saltymyzda joq, súıegimizge sińbegen, bótendigi taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórinip turatyn jat ıdeologıanyń aıqyn áseri emes pe?
Qazaq úshin qaýip hıdjabtyń ózinde de, hıdjab arqyly kórinetin dindarlyqta da emes, din formasynyń ar jaǵyndaǵy jat mazmunda. Sol mazmunnyń synalap ishke enip, qazaqy qalpymyzdan, ulttyq mentalıtetimizden, bereke-birligimizden aıyra bastaýynda. Al bolmys buzylǵan jerde bútin el týraly sóz qozǵaý qıyn – aıtyp kelmeıtin apattar boljaýsyz-aq oryn almaq.
Túrikter – qandasymyz, arabtar – dindesimiz. Eshbiriniń bizge jattyǵy joq. Biraq eshbiriniń mádenıetiniń mazmunyn qazaqqa tańyp, kosmopolıtızmniń musylmandyq úlgisin qoldan jasaýdyń qajeti joq. Alla Taǵalanyń Quran Kárimde aıtqan: «Biz senderdi bir-birińdi tanýlaryń úshin ulttar men ulystar etip jarattyq» degen hıkmetti ǵıbratynyń mánin joıýǵa jol salýdyń da eshbir negizi joq. «Allanyń qulymyn, Muhammed paıǵambardyń úmbetimin» degen qazaqy musylmandyq qalpymyzdy qalyptastyrý kózdiń jasy, júrektiń qany, mańdaıdyń teri arqyly kelgeni ózimizge jáne Allaǵa aıan. Aı-kúnniń amanynda ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketetindeı qunsyz qundylyqtar qazaqta joq.
Iá, qazaq eshkimnen din úırenetindeı múshkil halde emes. Qazaqqa tek ata dinin ata-baba ustanǵan jolmen – ǵasyrlar synynan ótip, shyńdalǵan jolmen jalǵastyrý qajet. Ózgege ónege bolatyndaı taǵylymǵa tunǵan tarıhymyz, ǵıbratqa toly dástúrimiz, hıkmetke baı dilimiz turǵanda, sanamyzdy san tarapqa tartqylaǵan ártúrli aǵymdardyń jeteginde júrgenimiz eldigimizge syn.
Aınur Ábdirásilqyzy
mazhab.kz saıtynan alyndy.
