Bıyl Alashtyń urpaqtary úshin erekshe jyl bolmaq, óıtkeni Alash Orda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl jáne Keńes úkimeti kezinde Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Jalaý Myńbaıulynyń týǵanyna 125 jyl.
Eki aıtýly merekeni bólip jaryp qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi, Jalaý Myńbaıuly joǵary laýazymdy qyzmetti qosa atqara otyryp, Alash Orda úkimeti jáne Alash arystarymen tyǵyz baılanys ornatyp, el múddesi úshin aıanbaı eńbek etken eren tulǵa.
Jalaý Myńbaıuly qarapaıym arbakesh kezmetinen Keńes úkimeti kezinde Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine deıin atqarǵan, qoǵam jáne memleket qaıratkeri, pýblısıs, jýrnalıs- tilshi, Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq drama teatryn (búgingi M.Áýeov atyndaǵy) qurý týraly qaýlyǵa qol qoıǵan birden-bir qaısar Alashtyń bir týar azamaty.
Qurmetti Alashtyń aıbyndy urpaqtary!
Biz jáne siz bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp Alashtyń toıyn jumylǵan judyryqtaı birge toılaýǵa at salysaıyq!
Osy oraıda, qundy derek retinde Jalaý Myńbaıulynyń tolyqtaı ómir ótkelderin sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyn.
1892 jyl- Syrtqy Kaspıı oblysy, Mańǵystaý ýeziniń Kelimberdi bolysynyń İ Qunanorys aýylynda kedeı- sharýa otbasynda dúnıege keldi.
1905 jyl- Ýez ortalyǵy Fort- Aleksandrovsk qalasynda orys-qazaq ýchılıshesine oqýǵa túsedi.
1906 jyl- ákesi Sholaqov Myńbaı dúnıe salady.
1907 jyl- ájesi Botagóz dúnıe salady.
1916 jylǵa deıin – Qatyqbulaq tuz kásipshiliginde arbakesh bolyp qarajumys jasaıdy.
1916jyly- Tuzshylar kásipodaǵynyń tóraǵasy. Saıası kózqarasynyń qalyptasý kezeńi.
Qarasha-Jeltoqsan- Patsha ókimetiniń maıdandaǵy qara qyzmetke ýezen adam alý naýqanyna qarsy bas kótergen elge basshylyq jasaıdy.
1917 jyl. Aqpan- Ýeziń komısar saılaýyna tuzshylar odaǵy ataǵynan delegat bolyp qatysady. Ýaqytsha ókimet organynyń azyq- túlik bólimi bastyǵynyń orynbasary, Mańǵystaý ýezi atynan Qoqan avtonomıasymen bolǵan kelisózge delegasıany basqaryp barady.
1918 jyl. Qańtar- qalalyq dýma, áskerı bólim múshesi.
Shilde- Qyzyl rota sharýashylyq bólimi bastyǵy, ýezi azyq- túlikpen jabdyqtaý maqsatynda Astrahan, Máskeý,Samara,Saratov, Maqashqala, Groznyı, Kızlár, Tashkent, Ashhabat, Krasnovodsk qalalaryna is-saparmen barady.
Tamyz- qazan- ýezi asharshylyqtan arashalaý úshin Qyzyl Arbattan 10 vagon astyq daıyndatyp, ólkelik azyq- túlik basqarmasynan 100000 som alýǵa qol jetkizip, ony fortqa jóneltedi.
Jeltoqsan – ólkedegi tuńǵysh ret dúnıege kelgen «Birlik» jastar uıymyna tóraǵa bolyp saılanady.
1919 jyl. Naýryz- sáýir- M.Shoqaıdy Krasnovodsk men Ashhabad arqyly shetelge shyǵaryp salady. Aǵylshyn ınterventteriniń abaqtasynda 14 kún qamaýda bolady.
Mamyr- maýsym- ýezik atkom múshesi, onyń azyq-túlik bólimi bastyǵynyń orynbasary, bastyǵy.
Shilde –qarasha- fortqa kelgen ataman V.Tolstovtyń jazalaýshy áskeriniń dalalyq sotynyń úkimimen atý jazasyna kesilip, 67 kún abaqtyda jatady.
1920jyl. Qyrkúıek- jeltoqsan- ýezik revkom múshesi, revkom janyndaǵy komýnaldyq- sharýashylyq bóliminiń bastyǵy.ýezi Qazaqstan quramyna engizýge atsalysady.
1921 jyl. Qańtar-tamyz- ýezik revkom múshesi retinde ártúrli bólimderge basshylyq etedi.
Qyrkúıek- ýezik mılısıa bóliminiń bastyǵy.revkom tóraǵasynyń orynbasary.
1922jy. Qazan- Búkilqazaqstandyq keńesterdiń İİİ sezine delegat retinde qatysyp sóz sóıleıdi.
Qazatkom jáne BOAQ músheligine saılandy.
Qarasha –Adaı ýezik revkomy tóraǵasy bolyp saılanady.
1923jyl. Naýryz- Qazaq ólkelik partıa komıtetiniń İİİ konferensıasyna delegat retinde qatysady.
Sáýir- Qazatkomnyń İİ sesıasyna qatysyp, Adaı ýeziniń áleýmettik- ekonomıkalyq jáne adaı- jáýmit alaýyzdyǵyn beıbit jolmen sheshý týraly máselelerdi qozǵan sóz sóıleıdi.
Qazan- Komýnıstik partıa qataryna 1919 jylǵy stajymen qaıta qalpyna keltiriledi. Adaı- jáýmit arasyndaǵy alaýyzdyqty beıbit jolmen túpkilikti joıýǵa basshylyq jasaıdy.
1924 jyl. Qańtar - Qazaqstan keńesteriniń İV sezine qatysyp, Adaı ýezine Gýrev,Aqtóbe,Oral gýbernıasyn jaıylym jáne sýy mol eginshilik jer bólip berýdi talap etip sóz sóıleıdi. Búkilreseılik Keńesterdiń Hİ sezine qatysyp, Adaı ýezine Gýrev,Aqtóbe,Oral gýbernıasyn jaıylym jáne sýy mol eginshilik jer bólip berýdi talap etip sóz sóıleıdi. Búkilreseılik Keńesterdiń Hİ sezine jáne v.I.Lenındi jerleý rásimine qatysady.
Aqpan – Orynbar qalasynda ótken aýyl sharýashylyǵyna járdemdesý jáne ony nyǵaıtý jónindegi respýblıkalyq keńeste qatysady.
Mamyr - Qazaq – ólkelik partıa komıtetiniń IV konferensıa qatysady.
Maýsym- Búkil qazaqstandyq tutynýshylar kooperasıasynyń sezine qatysady.
Qyrkúıek – Oral gýbernıalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy orynbasary jáne Orta azıa jáne Qazaqstannyń ákimshilik- terrtorıalyq jaǵynan mejeleý jónindegi aıryqsha kommısıasynyń músheligine taǵaıyndalady. Qazaq eliniń ulttyq shekarasyn aıqyndaý tóńiregindegi aıtys- tartystar men pikirtalastarǵa qatysady. Qazaq- túrkimen jáne qazaq- ózbek shekaralaryn belgileýge tikeleı basshylyq jasaıdy.
1925 jyl. Naýryz – Qaıta qurylǵan birikken Bókeı gýbernıalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp bekitiledi.
Sáýir - Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılanady. Ólkelik aýyl sharýashylyǵynyń járdemdesý komıtetiniń jáne Astana qurylysyn salý jónindegi komısıanyń tóraǵasy qyzmetin qosa atqarady.
Mamyr – Búkilqazaqstandyq «Saýatsyzdyqty joıý» qoǵamynyń İ sezine qatysyp, sóz sóıledi.
Tamyz – aǵartý qyzmetkerleriniń bas qosýyna qatynasyp, oqytýshylardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý tóńireginde sóz sóıledi. «Jańa mektep jýrnaly» shyǵa bastady.
Keńes qurylysy týraly búkilqazaqtyq İ quryltaıdy ótkizý jónindegi kommısıanyń tóraǵasy bolyp saılandy.
Qyrkúıek –qazan- Respýblıkadaǵy tuńǵysh ǵylymı- zertteý ortalyǵy Qazatkom atyndaǵy sanıtarlyq- bakterıalyq ınstıtýtty qurý týraly qaýlyǵa qol qoıady. Qazaqstannyń qurylǵanyna 5 jyl tolý merekesine arnalǵan saltanatty jıynda baıandama jasaıdy. Keńes qurylysy týraly Búkilqazaqtyq İ quryltaıda «Keńesterdiń tarıhı róli jáne keńes qurylysynyń negzgi prınsıpteri» atty taqyrypta baıandama jasaıdy.
Jeltoqsan- Qazaq ólkelik partıa komıtetiniń V konferensıasynda «Partıanyń aýyldaǵy mindetteri» atty taqyrypta baıandama jasady. Ólkelik partıa komıtetiniń búrasyna múshe bolyp saılandy. VKP(b) Ortalyq komıtetiniń HİV sezine delegat bolyp qatysady. Qazaqstandaǵy tuńǵysh «kishigirim jarıalaý» aktige qol qoıady.
1926 jyl. Qańtar- Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq drama teatryn (búgingi M.Áýeov atyndaǵy) qurý týraly qaýlyǵa qol qoıady.
Aqpan – Qazatkom Tóralqasynyń Respýblıkasynyń Tuńǵysh konstıtýsıasyn qabyldaýǵa baılanysty ótken májilisinde sóz sóıledi.
Tuńǵysh qoǵamdyq uıym AVIAHIM- dy qurý týraly qaýlyǵa qol qoıady.
Naýryz – «Naýryz» meıramyn ótkizý týraly qaýlyǵa qol qoıady.
Sáýir – Qyzylorda qalasynda ótken odaqtas jáne avtonomıaly respýblıkalardyń ekonomıkalyq jáne qazba baılyqtaryn zertteý jónindegi KSRo ǵylym akademıasy ótkizgen keńeske qatysady.
Shilde – Qazaq sharýalarynyń tuńǵysh baspasóz úni «aýyl tili» gazetin shyǵaryp, onyń redaktorlyq qyzmetin ózi atqarady.
Qazan – Qazaqstannyń qurylǵanyna 6 jyl tolý qurmetine arnalǵan saltanatty bas qosýda baıandama jasaıdy.
Qarasha – Máskeýde ótken ulttyq keńeske qatysyp, ortalyq jáne F.I.Goloshekınniń Qazaqstanda júrgizilip otyrǵan ulyderjavalyq saıasatyn synyp, sóz sóıledi. Qazaq ólkelik partıa komıteteniń búrasy men baqylaý komısıasynyń birikken plenýmy J.Myńbaevty, S.Sádýaqasov pen S.Qojanovty qosaqtap partıa baǵytyna qarsy shyqqan «jikshiler» men «oppozısıonerler» degen aıyp taǵyp, qaýly qabyldady.
Jeltoqsan – Qazaq ólkelik partıa komıtetiniń qazatkom jáne Halkom keńesiniń fraksıasynyń májilisinde ulttyq keńeste sóılegen sózine oraı , J.Myńbaevty ultshyldyqqa salyndy, ólkelik komıtet júrgizip otyrǵan sara baǵytty moıyndamaı, jetistikterdi qasaqana kórsetkisi kelmeı otyr degen aıyp taǵyp, qaýly alady.
1927 jyl,aqpan – Qazaqstan muǵalimderiniń İ sezinde sóz sóıledi.
Qazaqstan keńesteriniń VI sezinde sóz sóıledi.
Qazaqstan úkimetiniń Túrkisibtegi ókiletti ókili bolyp taǵaıyndalady.
Shilde –Adaı ýezinde ótken tuńǵysh keńester saılaýyn ótkizý jónindegi úkimet komısıasynyń tóraǵasy bolyp bekitiledi.
Qyrkúıek – Adaı okrýgtik keńesteriniń İ sezine qatysady.Okrýgtik atqarý komıteti tóraǵasy bolyp bekitiledi.
Qarasha – Ólkelik partıa komıtetiniń IV konferensıasyna delegat retinde qatysady. Túriksib temirjol qurylysy ontústik ýchaskesinde ókiletti ókil bolyp bekitiledi.
1928 jyl. Sáýir – Gýrev okrýgtik atqarý komıteti tóraǵalyǵyna taǵaıyndalady.
Qyrkúıek- qazan- okrýgttik tárkileý komısıasynyń tóraǵasy.
Qarasha- Qazaqstan kolhozshylar İ sezine qatysady.
Jeltoqsan- Qyzylorda aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń qyzmetkeri.
1929 jyl. Qańtar- jalǵyz uly Eskendir qaıǵyly qazaǵa ushyrady.
Sáýir – qazaq ólkelik «Soıýzhleb» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary jáne «Qazgosselsklad» kásiporny dırektorynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady.
Maýsym – Qazaq ólkelik partıa komıtetiniń búrasy jeke partıalyq máselesin qarap, qatań sógis berý jóninde qaýly qabyldaıdy.
«Adaı kontrevolúsıalyq uıymynyń» basshysy degen jala jabylyp, RKFSR qylmystyq kodeksiniń 58-2 baby boıynsha ústinen qylmystyq is qozǵalady.
Qyrkúıek –Densaýlyq jaǵdaıynyń ábden nasharlaýyna baılanysty derbes zeınetkerlik demalysyna shyǵady.
Qarasha- naýqasynyń asqyndap ketýinen 37 jasynda Almaty qalasynda dúnıe salady.
1930 jyl. Qazan - Memlekettik birikken saıası bas basqarmanyń ókiletti ókildigi (PP OGPÝ) úshtiginiń qaýlysy boıynsha J.Myńbaıulynyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq is tergeý kezinde qaıtys bolýyna baılanysty toqtatylady.
Isaeva Álıa Jangeldiqyzy
