Sońǵy kezderi qoǵamda talastyń biri osy «shúkir men qanaǵatqa» qatysty ár túrli deńgeıde pikirlesýshiler kóbeıýde. Otqa maı quıǵandaı etip turǵan osy eki sózdi qatysty túrli pikirlerdiń órbýine sebep bolyp turǵan aıtyp ótsek. Biri, qazirgi naryqtyq qatynastardyń enýine baılanysty qoǵamdyq sanaǵa yqpal etetindine baılanysty, «shúkir men qanaǵat» qazaqty orǵa jyǵady degen pikirge qatyp qalǵandar paıda bolsa, ekinshileri, «shúkir men qanaǵat» ıslamı dinı uǵymda negizigi kúltti uǵymdaryndyń birine kiretindikten «bizdi eldigimiz ben amandyǵymyz osy «shúkirlik pen qanaǵatshylyqty berik ustanýmyzda» degen oılardy aıtýda. Árıne ekinshi pikirdi ustanýshylardyń ishinde dinshili men dindary aralas kelýde. Iaǵnı, dinshili fanattyq deńgeıdegi adam desek, dindary taqýalyq deńgeıindegi kisi retinde paıymdaımyz. Osylardyń ishinde qattyraq pikirlesýshileri negizinen dinshilderi bolsa kerek. Atalǵan uǵymdardy pikir talastyrýshylardan bólek sony oqyp qaıysyna bolysaryn bilmeı bas qatyryp otyrǵan kópshilik qaýym úshin «alǵa júrse arba synady, artqa júrze ógiz óledi» háldi bildirip turǵandaı.

«Shúkir men qanaǵat» uǵym retinde úlken rýhanı keńistikterdi qamtyp jatqan túsinik retinde qaraý kerek. Dese de osy sózderdi kúndelikti qoldanysta oń jáne teris maǵynalaryna etene alyp ketkendigi bilinýde. Oryndy oryńyz qoldaý saldarynan osy sózder jaǵymsyz maǵynasyna aınalyp kete barǵan. Qazaqtyń «jaman adam qudaıshyl», «jutaǵan jurt shúkirshil» deýi rýhanı sózderdi óziniń nadandyǵy men nápsisine jyǵyp sóılegenderge qatysty aıtylsa kerek. Ol jaǵymsyz teris maǵynasyna toqtalsaq. Adamdar óziniń qandaıda bir teris isteri men enjarlyǵyn aqtaýda oǵan jaýap retinde jaı syltaý aıtyp qoıa salmaıtyn kórinedi. Oǵan barsha rýhanı keńistigi adamı qundylyqtardyń bıigi bolǵan uǵymdarmen alyp kelip jaýap beredi. Sonyń biri jalqaý men enjarlardyń «shúkir men qanaǵat» túsinigin oń jambastaryna keletin yńǵaıly sóz qylyp alǵandyǵy. Qarapaıym mysalmen keltiretin bolsaq úıinde jumys jasamastan, qur aıaqty sozyp qoıyp jatyp, aqtalý úshin osy sózdi serik etýshiler barshylyq.

Qojanasyr aıtty degen sózder halyq arasynda keńinen taralyp, hatqa túsken myna ázildi mysal etip alsaq.

Qojekeń bir jalqaýdan: «jaǵdaıyń qalaı?» – dep surapty.

 - Tapsam jeımin, tappasam qanaǵat etemin! – dep jaýap beripti.

 - Qanaǵatyń bizdiń qalanyń ıtterine uqsaıdy eken, – depti Qoja. Rasynda jalqaýlyqqa qatysty qatty synı turǵydan aıtylǵandyǵyn kórsetip tur. Demek halqymyzda jalqaýlardyń «qanaǵat» sózi ózderine betperde etetindigine qatysty erteden aıtylyp kele jatqandyǵyn bildiredi.

Ataqty tarıhshy, áleýmettaný ǵylymynyń negizin salýshy retinde esepteletin Inb Haldýnnyń tarıhty saralap qarastyrýynda ol da osyǵan uqsas máseleniń tóńireginde toqtalyp ketedi. Sol zamandaǵy qara násildi halyqtardyń quldyqqa tym beıim, ózderiniń psıhologıalyq turǵydan ishki jaqyndyqtaryna qatysty mán berip, olardyń bilim alýǵa degen umtylystarynyń joqtyǵyna qaıran qalyp, bilgisi kelip teksergen. Sonda alǵan jaýaby, aıtýlarynsha «kezinde pálenshe paıǵambar tusynda osyndaı qudaı bizdi qarǵapty-mys, biz sodan osyndaı enjarmyz» dep aqtalǵan kórinedi. Baıqap turǵandaryńyzda bularda ózderiniń enjarlyǵy men qulyqsyzdyqtaryn qudaılyq uǵymnan bastaý alǵan bolyp, ony bir kıeli túsiniktermen japqysy keletindikterin bildiredi. Zamanynda Ibn Haldýn muny naǵyz nadandyq retinde baǵalap ketken. Hákim Abaı da: «Baılyqty jaratqan qudaı, kedeılikti jaratqan qudaı, seni baı qylǵan, kedeı qylǵan qudaı emes» dep bet joq óziniń boıyndaǵy enjarlyq pen jalqaýlyqtyń qudaılyq túsiniktegi sózderi qoldana berýdi durys emestigin aıtqan.

İskerlik psıhologıa ǵalymdarynyń pikirine mán bersek. Olardyń aıtýyna qaraǵanda adamdaǵy áreketsizdik, adamdy keri súıreıdi. Adamdaǵy progres toqtap keri ketýshilik bolatyndyǵyna basa mán beredi.

Qansha degenimen bizdiń qoǵamda da materıalıstik túsinikter halyqtyń aıtarlyqtaı bóliginde ornap qalǵan. Oǵan birinshi sebep keshegi keńes úkimeti tolyǵymen materıalısik jáne ýtopıalyq sanany barsha eldiń sanasyna sińirýge umtylǵan edi. Birinshiden, sonyń saldary bolsa, ekinshiden, bizge kapıtalısik qatynastar kirgennen bastap batystyq iskerlik uǵymdar men birge sol elderdiń keıbir salty men uǵymdary bizdiń ulttyq tanymyzǵa qaıshy keletin oılar men áreketter qosarlana kire ketti. Sodan bolar osy «shúkir men qanaǵat» uǵymyna birden durys emes degen paıymmen pikir bildiredi. Joǵaryda aıtqandaı qoǵamda táýelsizdikten keıin rýhanı keńistikte erkindik boldy. Sonyń nátıjesinde ata dinimizge halyq qaıta bet burdy. Bet burýdyń barlyǵy burynǵy keıpinnen de basqasha jaǵdaılardy alyp keldi. Qazaqtyń jerinde buryn sońdy bolyp kórmegen keıbir fanattyq, syrtqy túsinikpen ton pishýshilik jaǵdaılary oryn alyp, «shúkir men qanaǵat» sıaqty dindegi kúlttik sózderge qarsy pikirge bir jaqty qarsy shyǵýda barshylyq.

Endi ıslamdyq turǵydan osyǵan mán berip ótsek. Rasynda ıslam dininde «shúkir men qanaǵat» adamnyń aldymen dúnıelik isterge tym berlip ketpeýine mán berse, ekinshisi júrek tynyshtyǵyn saqtaýǵa erekshe qoldanylady. Soǵan qatysty Imam Aǵzamnyń basynan ótken keń taralǵan myna oqıǵany mysal etsek.

Imam Aǵzam bilimimen qosa saýdamen de aınalysty. Kúndiz meshitte besin ýaqytyna deıin shákirtterine sabaq berse, besinnen keıin saýdasyna qaraıtyn. Bir kúni shákirtterine sabaq berip otyrǵanda bir adam meshittiń esiginen aıqaılap:

      - Áı, ımam, taýar artyp kele jatqan kemeń sýǵa ketti, - deıdi. Imam Aǵzam az ǵana bógelip «Álhamdýlıllah» deıdi de, sabaǵan jalǵastyra beredi. Biraz ýaqyt ótkennen keıin dál sol adam qaıtadan kelip:

      - Áı, ımam, aıypqa buıyrma, qatelesip ketken ekem, basqa keme sizdiki emes kórinedi, - deıdi. Imam Aǵzam bul jańalyqqa da «Álhamdýlıllah» deıdi. Habardy jetkizgen kisi tań qalyp:

      - Ýa, ımam, kemeń batty dep habar jetkizdik. «Álhamdýlıllah» dediń. Batqan keme seniki bolmaı shyqqanyn aıttyq. Taǵy «Álhamdýlıllah» dediń. Bul shúkirshilik (hamd) ne úshin? – deıdi. Sonda Imam Aǵzam:

      – Sen keme batty dep aıtqanyńda jan dúnıeme, júregime úńildim. Dúnıe mal–múlik úshin qamyqpaǵanym úshin Allaǵa shúkirshiligimdi bildirdim. Maǵan batqan keme meniki emes ekenin aıtqanyńda taǵy da júregimdi tyńdadym. Dúnıe baılyǵynyń qaıta oralǵanyna tıtteı de qýanysh sezbedim júregimnen. Sol baıaǵynsha, birqalypty eken. Baılyqqa, dúnıege qushtarlyq bolmaǵany úshin, Allanyń bergen osy júregi úshin taǵy da Oǵan shúkirshiligimdi bildirdim, – degen eken1.

Joǵaryda aıtqandaı adamnyń júreginiń tynyshtyǵy aldymen birinshi orynǵa shyǵady. Júreginde tynyshtyq bolmasa adamnyń isinen tynyshtyq ketip qoımaı, densaýlyǵyna da keri áseri etedi. Oqıǵaǵa mán bersek bul biz aıtyp júrgendeı tilmen aıtyp, dilmen bekite bermeıtin áreketterden áride jatqan taqýalyqtyń joǵary deńgeıi retinde baǵalaýǵa bolady. Qarastyryp otyrǵan «enjar men jalqaýlardyń» dúnıesi quryp ketti desek, osyndaı sabyrlylyqty tanytyp otyrýy eki talaı. Imam Aǵzamnyń ózi zamanynda bilim men dúnıelik jetistikterde bıigine jetip, eki salada da baı bolǵan kisi. Bul da musylmandyqtyń úlgisi isker bolýǵa baǵyt beretindigin bildiredi.

Batystyq iskerlik pısqologıany zertteýshileri de osyǵan uqsas oqıǵalarǵa toqtalady. Máselen, kásiporyndary bankrot bolǵan kezderi myqty ózine degen senimdi bıznesmender aıaqqa birneshe jyldan keıin qaıta turyp ketkenderin aıtady. Al kerisinshe bolǵan oqıǵany júregine tym jaqyn qabyldap, óziniń ishteı jáne syrttaı únemi psıhologıalyq kúızelisterge ushyratqan kisiler qaıta oryna tura almaı, tipti densaýlyqtaryna da zaqym keltirip alǵandyǵyn baıan etedi.

Sondyqtan da adamda júrek tynyshtyǵy bolǵan kezde, kez kelgen jaǵdaıda qaıta oryna turyp ketýine múmkindikteri joǵary bolady deıdi.

Islamda da alty nárseni alty jerge jasyrdym deı kele, baılyqty qanaǵatqa jasyrdy deýine qatysty pikirlep kórsek. Bul jerde joǵaryda aıtylǵan jalqaý men enjarlyqtyq formasynan bólek bıik rýhanı ólshem retinde qarastyrylǵan deımiz. Dáýletti adamda ynsap pen qanaǵaty bolsa, artylǵanyń elge berip qaıyrymdylyq jasaýyna bir sebebi bolatyny ras. Eger adamnyń boıynda ynsap bolmasa onyń «ózi toısa, kózi toımady» degendeı bet qaratpaı aqsha jınaýmen bolady. Qazaqta «baı bolmaǵan baı bolsa, jaılamaǵan jer qalmas» deýi osy bir adamdaǵy ynsap degen ólshemniń bolmaýy adamdy toıymsyzdyq pen jıǵan dúnıeni ózi de, ózge de qyzyǵyn kórmeı ótetindigin bildirip turǵandaı.

«Shúkir men qanaǵat» baıyp ketken jan úshin ǵana emes. Qarapaıym jan úshin de qajetti rýhanı ólshem deýge bolady. Tańnan keshke deıin eńbek etti, biraq oılaǵan deńgeıindeı tabys taba qoımady, sol kezde óziniń psıhologıalyq turǵydan jeýden saqtasa, ekinshi osy sózderdi óziniń diline sińire bilgen kisiler «tapqanym az» eken dep aramǵa umtylmaıtyn bolady. Mine, osy tustan «shúkir men qanaǵat» adam úshin paıdaly bolyp keldi.

Túıindeı kele aıtarmyz, bul sózderdi adam qoldaýyna baılanysty.

Bul jerde kórip otyrǵanymyzdaı máselege taqýalyq turǵysynan qarap otyrmyz. Eń basty júrek tynyshtyǵyna mán berý erekshe kóńil bólgendigin bildiredi. «Kedeıdiń kerbezinen saqta» dep ósıet retinde aıtylatyn sózder joǵaryda enjarlyq pen jalqaýlyqty serik etip, «shúkir men qanaǵatty» sózdik qoldanysyn turaqty qoldanysqa aınaldyrǵandarǵa qarata aıtylǵandaı. «Shúkir men qanaǵatty» jalqaýlyqtyń serigi retinde emes rýhanı bıik ólshem retinde qoldanyp, sony dilimizde bekitýshiler kóp bolǵaı.

«Baılyq tanymy jáne qazaq baılary» kitabynan úzindi.

Avtor: Rýslan Ahmaganbetov