Chehıanyń lıberaldy-ekologıalyq partıasynyń jetekshisi, Adam quqyqtary jónindegi eks-mınıstr, Chehıa saıasatyn shemishkeshe shaǵatyn Jámılá Stehlıkova – qazaqtyń týmasy, qazaq áıeli. Oǵan qazaq úkimetine qyzmetke ornalasýǵa talaı márte usynys aıtylǵan. Alaıda, saıasatker áıel óz ana tilin umytqanyn aıtyp, Otanǵa oralýdan bas tartty, dep jazady «Qamshy» portaly. Biraq, týyp-ósken eline oralmaýynyń basty sebebi tilin umytqandyǵy emes edi. Ózge memlekettiń paıdasyna jumys istep júrgen qazaq áıeline Sentral Asia Monitor gazeti tilshisiniń qoıǵan alǵashqy qarapaıym suraǵy «Qalaısyz?» boldy.

Óz as bólmemde ózimdi jaısyz sezinemin: jýylmaǵan ydystar, qolymnyń ushy da tımegen kókónister...»

Meniń baıqaǵanym, «Qalaısyń?» degen suraqqa er adamdar men áıelder eki túrli jaýap qatady. Er adamdar ózderiniń motosıklderi men qaıyq júrgizý úshin alǵan qujattaryn aıtyp maqtanyp jatsa, áıelderdiń jaıy múldem basqa. Biz otbasy aldyndaǵy boryshymyz nemese jumystaǵy áriptesterimiz jaıynda sóz qozǵap ketemiz.

Otbasy aldyndaǵy boryshym meni mazalamaıdy. Meniń bar máselem saıasatqa qatysty. Qýanyshty jaǵdaı deıin be, álde kerisinshe ókinishti jáıt pe, 2017 jyly Chehıada mańyzdy saıası kezeń bastalady: prezıdent pen parlament saılaýy ótedi. Ár cheh azamaty kimniń artynan eretinin osy kúni sheshedi.

Prezıdent saılaýyna bizdiń lıberaldy-ekologıalyq partıamyzdyń  ókili de qatysady. Biz óz atymyzdan eń myqty úmitkerdi usynǵymyz keledi. Ol úmitkerdiń Mılosh Zemannan asyp túsýin erekshe qadaǵalaımyz. Eń bastysy, bolashaq prezıdent eýropalyq qundylyqtardy qurmettese, halyq aldynda ózin laıyqty ustasa deımiz jáne sebepsiz Pýtınmen, Qytaı saıasatkerlerimen kezdese bermeýi mańyzdy. Sonymen qatar, biz parlament saılaýyna da óz úmitkerlerimizdi daıyndaý ústindemiz.

Tájirıbeli saıasatker retinde men ár partıa arasyndaǵy deldaldyq qyzmettemin. Kez-kelgen saıasatkerdiń basty mindeti – kelissózder júrgize alý, saýdalasa bilý. Máselen, búgin belgili bir partıamen kelisimge kelsek, ol partıa kelesi kúni habarlasyp, basqa partıamen kelissózge kelgenderin aıtýy múmkin. Partıalar arasyndaǵy kelissózderde turaqtylyq joq dese de bolady.

Iaǵnı, saılaý aldy jumystardyń eń kúrdelisi maǵan tıesili. Men búgin áıel emes, saıasatkermin. Sondyqtan da otbasyma múldem kóńil bólmeımin desem de bolady.

Meniń balalarym óz betterinshe ómir súrip úırengen. Al, kúıeýim Homýtov qalasynda jalǵyz turady. Dál osy qalada biz otbasylyq ómirimizdi bastaǵan edik. Saıası jumystarymnan bosaǵanymsha kúıeýim meni osy qalada kútedi. Al meniń bar ýaqytym Praganyń bir buryshynan ekinshi buryshyn aralaýmen ótedi.

Sizderge saıası ómirdiń esigin sál de bolsa ashyp kórsettim. Ol da bir otbasy sekildi: qonaq keler aldyndaǵy astan-kesteni shyǵyp jatqan jaısyz bólme – jýylmaǵan ydystar, tazalanbaǵan kókónister. Keshke qaraı jaıýly dastarhan men bir-birimen tilek aıtysyp jarysatyn qonaqtar.

Qazirgi ýaqytta biz as bólmede Chehıa prezıdentine úmitker bolatyndaı azamattarymyzǵa «tamaq» daıyndaý ústindemiz. Biz úsh úmitkermen jumys istep jatyrmyz, esimderi ázirge jasyryn bolsyn. Óz basym olardyń arasynda áıel adamnyń bolǵanyn da qalar edim. Maǵan da prezıdenttikke úmitker bolýyma usynys túsken, men tipti usynys jaıynda uzaq oılandym. Alaıda, biz úmitkerlikke shydamy óte myqty, jeńip shyǵatynyna senimdi adamnyń bolǵanyn qalaımyz. Ár saıası debattar men dıskýssıalardan ótip, ekinshi týrǵa deıin jete alatyn adamdy kózdeımiz.

Chehıa – saıası memleket, sondyqtan, prezıdenttik tulǵa mańyzdy. Prezıdenttiń kelbeti – cheh azamattarynyń qundylyqtaryn kórsetip turýy qajet. Zeman Melosh – bılik kimniń qolynda bolsa, soǵan jaqtasatyn antılıberal. Al eknishi pozısıa – lıberaldy nemese gavelovty. Árıne, ekinshi Valav Gavelovtyń júrgizgen bıligi qaıta ornamaıdy, alaıda, biz súıregen úmitker Brússeldiń baǵytymen júredi. Al, Zeman Reseı men Qytaıǵa senedi. Onyń da saıası kózqarasy dál Tramp sekildi. Qarapaıym ǵana mysal, Zeman múmkindigi shekteýli adamdardy kemsite baǵalaıdy. Máselen, múgedektigi bar balalar saý balalardan bólek oqytylýy kerek deıdi. Úkimettik emes uıymdarǵa qarsy shyǵady. Alaıda bul uıymdardyń qoǵamda mańyzy erekshe, bıliktiń ýaqyty bolmaıtyn istermen solar aınalysady emes pe.

 Sol sebepti osy máselerdiń aldyn alý úshin men qazirgi ýaqytta saıasattyń dál ortasynda júrmin desem de bolady.

Cheh azamattary Boratty tanymaıdy

Jaqyn arada tabloıdtyq jýrnaldyń muqabasyna Boratpen birge sizdiń de sýretińiz shyqty.

Bul qalypty jaǵdaı: halyq saıasatkerlerdi kúlkige qaldyrǵandy jaqsy kóredi. Adam tanymal bolǵan saıyn, synǵa jıi ushyraıdy. Angela Merkeldiń jaǵdaıynyń janynda meniki túkke turmaıdy. Nemistiń «Sharlı Ebdo» jýrnaly Angela Merkelge qatysty sumdyq dúnıe jarıalaǵan: onyń qolynda aldaǵy ýaqytta saılaýǵa túsetin úmitker Martın Shýlstyń kesilgen basyn qoıyp qoıǵan. Eýropa tilshilerine esh ýaqytta shekteý qoıa almaısyń.

Óz partıańyz jóninde aıtyp ótseńiz.

Men basshylyq etip otyrǵan lıberaldy-ekologıalyq partıany «jasyldardyń» oń qanaty der em. Biz – opozısıalyq partıamyz. Bizdiń fraksıanyń músheleri bılikke ornalasa almaıdy, alaıda parlamentte olarǵa qashan da oryn bar. Sondaı-aq, radıolar men teleekrandarǵa shyǵyp, basqa partıa múshelerimen saıası debattarǵa qatysa alady. Biz kásibı partıa bolǵandyqtan, memleket tarapynan qarjy bólinedi.

Parlamentte bolyp-aq, biz bıliktiń ár qadamyn ańdyp júremiz.  Bılik qabyldaǵan on zańnyń besi mindetti túrde synǵa alynyp, gazet betterinde jarıalanady. Qazirgi ýaqytta, saılaý aldynda jumysymyzdy 100 paıyzǵa kúsheıttik. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda jeńip shyǵýymyz ekitalaı. Jeńilip qalǵan kúnniń ózinde, kelesi saılaýǵa deıingi ýaqytymyz qur sendelýmen ótpeıdi.

Stehlıkova Zemandy Stalınmen salystyrdy

Iaǵnı saıasatta synnyń bolýy mindetti ǵoı?

Syn sizderdiń de jumystaryńyzdyń bir bóligi. Men jıi suhbat berip turamyn. Keı-kezderi aıtylmaý kerek dúnıelerdi aıtyp qalatyn jaǵdaılar bolady. Birde, «Stehlıkova Zemandy Stalınmen salystyrdy» degen taqyryppen maqala shyqty. Meniń oıymsha, bul jaǵdaıdyń oryn alǵanyna prezıdenttiń ózi kináli. Jýrnal betinde fekalıı ustap turǵan úlken músin men basynda taqyryby jarıalanǵan.

Qazaqsatanda ózindik senzýra degen túsinik bar. Iaǵnı, saıasatkerlerdi tipti prezıdenttiń ózin Stalınmen salystyrý eshkimniń de oıyna kele qoımas. Bul jaıynda ne deısiz?

Qazaqstanda keıbir saıasatkerler mádenıettiń ne ekeninen habarsyz, halyq aldynda pikir bildirýden de qashady. Al Chehıada ákim halyq aldynda sátsiz sóılegeni úshin jumystan bosatylýy ábden múmkin. Eýropalyq saıasatkerler men qazaqstandyq saıasatkerlerdiń aıyrmashylyǵy,  Eýropa árdaıym halyqpen birge, halyqtyń jaqtasy. Osydan 10 jyl buryn qazaq mınıstrlerimen kezdesý úshin Aq ordaǵa bardym. Olardyń myqty maman ekenderine kúmán keltirmeımin. Memleketterin damytý jolynda árqaısysynyń óz kózqarastary qalyptasqan. Biraq, meni bılik basyndaǵylardyń halyqtan áldeqaıda alystap qalǵandyǵy tańqaldyrdy. Ózderi qyzmet kórsetip otyrǵan memlekette qarapaıym halqynyń qalaı ómir súrip jatqany olardy  tolǵandyrmaıdy da.

Chehıa depýtattary aptasyna bir ret saǵat 8.00-den 16.00-ge deıingi ýaqytta qatardaǵy azamattarmen kezdesý úshin keńsege jınalady. Olardyń aldyna kez-kelgen adam kelip, óz usynystaryn aıta alady, suraqtaryn qoıa alady. Tipti, nege qalada aǵash kesildi degen suraqty qoıýǵa da halyqtyń haqysy bar. Al, depýtat halyq suraǵyna jaýap berýge mindetti. Eger, densaýlyǵyna baılanysty nemese shetelde is saparda bolǵandyqtan jınalysqa qatysa almasa, kelesi aptada eki kúnin halyqpen keńsede ótkizýine týra keledi.

Qazaqstanda ákimder qalaı saılanatynyn bilmeımin, biraq Chehıada barlyq qyzmetke tek saılaý arqyly taǵaıyndalady. Men óz qyzmettik jolymdy qalalyq keńesten bastadym, sosyn meni ákimniń orynbasary etip saılady, keıin ákim qyldy. Odan soń, oblysqa, keıin ortalyqqa bardym. Árdaıym, halyqtyń usynystaryn tyńdap júretinmin, qońyraýlarǵa jaýap bere almaıtyn jaǵdaılarda habarlama jazyp jiberetinmin.

Esime mınıstr bolyp, teleekranǵa shyqqanym túsip otyr. Halyq sonda meni suraqtyń astyna alǵan edi: syranyń baǵasy qansha, nannyń quny, qanttyń kelisi, súttiń baǵasy? Suraqtyń bireýine jaýap bermeı qalsam halyq maǵan birden senimsizdik tanytar edi.

Chehıada tipti prezıdent Zemannyń ózi apta saıyn oblystardy aralaıtyn. Jergilikti turǵyndarmen kezdesip, kafelerde otyrady, kınoǵa barady, qarapaıym adamdarmen áńgime-dúken qurady. Prezıdent úshin halyq tarapynan senimsizdikke ushyraý  - eń úlken qasiret. Sondyqtan, bılik árdaıym halyqpen birge bolýǵa tyrysady.

Qazaqstanda bıliktiń dárejesi patshalyqtyń mártebesinen kem emes, asyp túspese. Bundaı bılikti men Reseıden de baıqadym.  

   Osydan on jyl buryn is-saparmen AQSH-qa barǵan edim. Ol elde de kongres músheleri belgili bir ýaqytta halyqpen kezdesýge shyǵady. Halyqtyń bılik basyndaǵylarǵa degen kózqarasy ár túrli, bireýleri qurmetpen qarasa, keıbiri jek kórip turady. Alaıda, bári aldynda turǵan adamnyń bıligin moıyndaıdy.

Al, Eýropanyń kishi memleketterinde bári jaıly. Kez-kelgen azamat saıasatkerdi kóshede kórip qalǵan jaǵdaıdyń ózinde onymen erkin tildlese alady jáne bul qalypty jaǵdaı.

Al elimizlegi bıliktiń sakraldi mártebesine kim kináli? Ózimiz be?

Eshkim de kánili emes. Bul elimizdegi baǵzy zamandardan qalyptasyp qalǵan dástúr. Keńes úkimeti kezinde de qarapaıym halyq bılik basyndaǵylarǵa qudaıy retinde qaraǵan.

Qýanyshqa oraı, Qazaqstan totalıtarly memleket emes. Biraq óktemshildik qalǵan. Eger saıasatker turǵynǵa dóreki jaýap qatsa, ony turǵyn qalypty qabyldaıdy. Iaǵnı, Qazaqstanda azamat sot aldyna kez-kelgen suraq boıynsha bara almaıdy. Halyq árdaıym óz narazylyǵyn áleýmettik jelilerde bildiredi.

Qazaqstan men Chehıadaǵy áleýmettik jeliniń aıyrmashylyǵy nede? Ol jerde de bılikke qatysty teris pikirler jazylatyn shyǵar.

Iá, til tıgizetinder bar. Biraq, halyq saıasatkerler men depýtatardyń tikeleı aldyna barady. Eger qar jaýyp, kóshe tazalanbasa, birden ákimshilikke habarlasady. Jelilerde tek ákimmen sózge kelip qalǵandyǵyn, al búgin bári jaqsy ekenin jazady. Al, Qazaqstanda bundaı máselelermen turǵyn qaıda baryp shaǵymdanatynyn bilmeıdi, ákimshilikke barý jaıly tipti oılamaıdy da. Barǵannyń ózinde, ákimshilik qarapaıym turǵyndy esiginiń mańyna da jolatpaıdy. Sol sebepti, halyq óz oıyn áleýmettik jelilerde bildiredi. Meniń Qazaqstanda dostarym bar. Birde olardan nege máselelerdi sheshýge ákimniń aldyna tikeleı barmaısyńdar degen suraǵyma dosym tańdanyspen qaraǵany esimde.

Konstıtýsıalyq bıliktiń kózi – halyq. Al, ákimderge jaı ǵana memleketti basqarý emes, halyq aldyndaǵy mindetterdi oryndaý jukteldi.

Onyń ústine, Qazaqstanda saıasatkerler áleýmettik jelilerde kóp otyrmaıdy. Al Chehıada bılik basyndaǵylardyń bári «Tvıtter» men «Feısbýkte» otyrady. Men Qazaqstanda turmaǵandyqtan munaı óńdeý salasyna baılanysty keıbir jáıtterdi túsinbeımin. Sol sebepti, feısbýk jelisi arqyly qazaqstandyq mınıstrden qandaı da bir qujat nemese baǵdarlama jiberýin ótindim. Biraq mınıstr lám-mım demedi. Sonda qarapaıym turǵyn tipi áleýmettik jeli arqyly da bılik basyndaǵylarmen tildese almaıtyn bolyp tur. Bul durys emes.

Chehıa úkimeti 12 keńesten turady: ulttyq ister jónindegi keńes, seksýaldyq ister jónindegi keńes, áıel quqyqtary jóninde keńes... Ár keńesti ne premer, ne mınıstr basqarady. Bir keńes otyrys ótkizse, ol otyrysqa kez-kelgen adam qatysyp, óz máseleleri jaıynda aıta alady. Qazaqstanda ondaı platforma joq. Jer reformasyna baılanysty ony qurý oıda bolǵan, alaıda formaldy boldy.

Halyqtyń senim mondaty

Eger sizge Qazaqstanda joǵary laýazymdy qyzmet usynylsa keliser me edińiz?

Ondaı usynystar bolǵan. Men bylaı jaýap beretinmin: jas respýblıkada joǵarǵy laýazymǵa memlekettik tildi jetik meńgergen adam kelýi tıis. Men óz ana tilimdi jaqsy túsinemin, alaıda, sóıleý jaǵyna kelgende qıyndaý. Orys tildi sózderdi de eske túsirý kerek. Cheh tili meniń ana tilim bolmaǵandyqtan mádenıet mınıstrligine qyzmetke taǵaıyndalýǵa qarsy boldym.

Qazaqstan úkimetine qyzmetke ornalaspaýymnyń eń basty sebei ol emes. Árıne, óz Otanyma kómekteskim keledi. Eger Qazaqstanda qandaı da bir partıanyń atynan daýysqa salý múmkindigi bolsa, barar edim. Biraq, menińshe, ondaı múmkindigim joq. Halyqtyń mandatyna ıe bolýǵa eshqandaı múmkindik kórip turǵan joqpyn. Máselen, jer máselesine qatysty referendým erterek bolýy kerek edi. Halyqqa yńǵaıly jaǵyn qarastyrý kerek. Biraq, Qazaqstanda ondaı jaǵdaı qarastyrylmaǵan.

Onyń ústine elde dostarym kóp bolǵandyqtan, ol jerde bolyp jatqan jaǵdaıdan árdaıym habardarmyn. Chehıada ómir súrsem de, Ortalyq Azıaǵa qatysty barlyq baǵdarlamalardy jibermeýge tyrysamyn. Alaıda, men Qazaqstanda dúnıege kelgen cheh saıasatkerimin.

Bir kúni keńseme tanysym kelip, meniń Borattyń janynda turǵan sýretime qarady da, mysqyldap kúlip «Bul kim?» dep surady. Iaǵnı, Qazaqstandy Borat arqyly emes, men arqyly tanıdy.

Memlekette qandaı da bir ózgerister engizý úshin kadr bólimderinde saýattylyqtyń bolǵany mańyzdy. Amerıka, Reseı nemese basqa da  memleketterden kómekke shaqyrýǵa bolatyn qanshama bilikti mamandar bar. Biraq saıasatta jergilikti mamandardyń bolǵany durys qoı, ondaı jaǵdaıda básekelestik myqty bolar edi. Al Qazaqstandaǵy júıe múldem basqa. Sol jas, ári bilikti saıasatkerler qaıda? Eldegi joǵary saıası laýazymdarǵa belgili bir adamnyń taǵaıyndaýymen kelgender. Iaǵnı, ol saıasatker taǵaıyndaǵan adamyna baǵynady. Al ol adam ózin taǵaıyndaǵanǵa baǵynady. Bári bir-birine qyzmet atqarady, biraq halyq úshin jumys istep júrgen eshkim joq.

Pragada meniń qazaqstandyq dostarym kóp. Bári bolashaq saıasatkerler, biraq eshqaısysynyń elge qaıtqysy joq.

Qazaqstanda tek bılik basyndaǵylar ǵana emes, saıasatkerler de ózderin tym joǵary baǵalaıdy. Joǵarǵy bilim tek solarda ǵana bar sekildi, mámilege kelýge eshkimniń nıeti de joq. Vaslav Gaveldiń ózi kelisimniń arqasynda memleketti alǵa súıreı alǵan. Komýnıser ony óltirmekshi bolǵannyń ózinde, Vaslav Gavel olarǵa qol ushyn berip, bir ústel basyna otyryp, sheshilmegen máselelerdi talqylady. Ásker shyǵarý úshin Keńes Úkimetimen kelisimge kelgen. Al, Qazaqstanda mámilege kelý degen túsinik múldem joq. Jer máselesi jónindegi referendýmdy alyp qaraıyq. Qarapaıym halyq óz aralarynda talaı talqylap, qarsylyqtaryn jetkizdi, biraq bılik qandaı sheshim qabyldar eken dep ýaıymǵa batty. Halyqtyń oıymen sanasý sonshalyqty qıyn boldy ma?

Saıasatqa qadam basyp kele jatqan adamǵa da múmkindik qashan  da berilý kerek. Kórsin, bilsin, istesin jáne aıtarym, Qazaqstanda oppozısıonerlerge sóz bostandyǵy berilýi kerek. Kóterilisterden qorqyp, saıasatqa qatysty úderisterdi toqtatyp qoıýǵa bolmaıdy. Evolúsıa revolúsıadan áldeqaıda tıimdi.

Saıasatty áıeldersiz elestetýge bola ma?

Áıel adam saıasat jolyn tańdasa, otbasylyq ómirin umyt qaldyrady. Sol úshin kóbisi kelýge qorqady. Alaıda, saıasat qashan da áıelderdi qajet etedi. Sebebi, áıelderdiń jaýapkershiligi joǵary jáne turaqty. Áıel adamdar kóńili jaqtyrmaı turǵan adammen de mámilege kelýge tyrysady. Onyń ústine, er saıasatkerlerdiń jınalǵan bólmesine kirseń, mensinbeýshilik sezimge toly aýyr atmosferany sezesiń. Birde, cheh saıasatkeri óziniń qarsylasyna qarap turyp, «kózin oıyp jibereıin be?» dedi ishinen. Bul ashýyna men sabyrlyqpen jaýap qattym: «Olaı bolǵan kúni partıanyń esigi sen úshin máńgilikke jabylatynyn túsinetin shyǵarsyń» dedim.

Saıasatta áıel adam bolsa, er adamdardyń agresıasy báseńdeıdi jáne áıel adam bolǵan jerde áıel quqyqtary da saqtalady. Saıasatta 30 paıyz bolsa da, áıel adamnyń bolǵany tıimdi. Biz er adamdar túsine bermeıtin máselelerdi sheshe alamyz. Áıel adamdar saıasatqa kerek. Alaıda, ol joldy tańdamas buryn óziniń jeke ómirin bir shetke ysyryp qoıýyna týra keletinin de áıelder jaqsy túsinedi.

 Sizdiń saıasatqa ketkenińizdi kúıeýińiz qalaı qabyldady?

Ol Homýtov qalasynda qaldy. Biraq biz qaıtadan tabystyq. Qaıta nekege otyrý oıymyzda joq. Alaıda qarym-qatnasymyz saqatalady. Ekeýimiz eki qalada, eki ortada ómir súrgenimizben bir-birimizge qashan da qoldaý kórsetip júremiz. Eń bastysy sol. Mundaı máselelermen balalarymyzdyń basyn qatyrmaımyz. Otbasylyq qıyndyqtar erli-zaıyptylardyń arasynda ǵana bolýy tıis. Bala – ómirdiń gúli. Olar da ósedi, ýaqyttary kelgen soń, óz oryndaryn tabady. Biraq, balalarymdy saıasatqa qatysty las isterge aralastyrýdan aýlaqpyn. 

Gúlim JAQAN