Oqýlyqtardyń sapasyzdyǵyn aıtyp kóptegen kózi qaraqty adamdar talaı jazǵan. Keıbireýin eskerip, avtorlar kelesi joly shyǵarǵanda túzetip jatady, keıbiri aıtylǵan jerinde qalady. «Aıtylmasa sózdiń atasy óledi» degendeı kózge badyraıyp kórinip turǵan keleńsiz dúnıelerdi biz de aıtpaq bolyp otyrmyz.

         Bizdiń jazbaǵymyz birinshi synyptyń «Saýat ashý» oqýlyǵy týraly áńgime. Mektep esigin bala «Álippemen» ashýshy edi, ony nege ózgerttińder dep talaı adam qarsylyq jasap, narazylyqtaryn bildirdi. Endi «Álippeni» qaıtadan ornyna keltiremiz dep jatyr. Biraq «Saýat ashý» degen oqýlyqtyń sapasyn arttyrmaı, sol qalpynda atyn ǵana ózgertip, «Álippe» deı salatyn bolsa – odan eshteńe utpaımyz.   

Óıtkeni bul kitap barynsha sapasyz, kitap avtorlarynyń bilimi men biligi joǵary ekendigine senbeısiń. Sózimiz jalań bolmas úshin birneshe mysaldar keltireıik. Kitapta kóptegen ertegilerden úzindiler keltirilgen. Ertegi degenniń ózi bas-aıaǵy bar, bala úshin úlgi beretin, oı týdyratyn, tujyrymdy, jup-jumyr mysaldar ǵoı. Ony oqyǵan bala «solaı eken-aý» dep ózine aqyl qorytýǵa tıisti. Al myna oqýlyqtarda erteginiń osyndaı qasıetteri elenbeı, betin syzyp, belin úzip qysqarta salǵan jerler kóp. Mysaly, «Saýat ashýdyń» 1-shi bóliminde M.Etekbaev degen avtordyń ertegisin keltiripti. Onda dúkenge kirip ketken bir tyshqan shetki nandy kemire bastaıdy. Kúzetshi kelip qalǵanda zyp berip, qashyp ketedi. Sosyn tesikten saqtana syǵalap: «Nan, nan, sen qaıdan shyqtyń? - deıdi sybyrlap. –Satýshydan sura, - deıdi nan». Sonymen ertegi aıaqtalady. Budan bala ne uqty? Árıne avtorlar: biz bul ertegini balanyń tili jattyǵýy úshin ǵana aldyq deıtin shyǵar, biraq qysqa bolsa da bir tujyrymy bolsa kerek edi ǵoı.

Kitap avtorlary Á.Jumabaeva, G.Ýaısova, G.Sádýaqas jáne M.Ospanbekova. 2-shi bólimdi de osylar jazypty, tek M.Ospanbekova ǵana munda qatyspaǵan. Avtorlardyń kóp bolýy da kitap sapasyna teris áser etetin sekildi, óıtkeni árkimniń óz kózqarasy, óz túıini bolady. Túrli ýaqyttar men oqıǵalar kezeńine sáıkes tarıh oqýlyǵyn ártúrli avtorlar jazsa ony túsinýge bolady, al jas balanyń sanasyna saı bolýǵa tıisti, qolaıly, yqsham, qysqa da nusqa oqýlyqty birneshe avtordyń birizdi etip jobalaýy qıyn.

Kitaptyń 2 bóliminde olaq qysqartýlar, oıy joq, aqyl túıer aıtary joq, logıkalyq senimdiligi tómen dúnıeler tipti kóp. Mysaly, mynadaı mátin bar: «Dastarhanda baýyrsaq, kámpıt, qant, nan bar. Atasy Aıanǵa kámpıt alyp berdi de: -Dúnıedegi eń tátti nárse ne? – dedi. –Kámpıt, - dedi Aıan. –Joq taba almadyń. -Onda qant. –Joq ol da emes. Sen tuzsyz pisirilgen nandy, tamaqty jeı alasyń ba?- dedi atasy. –Joq, ondaı tamaq dámdi bolmaıdy ǵoı. –Endi taptyń. Dúnıede tuzdan tátti, tuzdan dámdi nárse joq, - dedi atasy. (Avtory Jańyl Adambaeva, «Saýat ashý», 2 bólim, 6 bet).

Tuzdy tátti degenniń eshqandaı logıkasy joq. Jeti jasar bala onyń ashshy ekenin jaqsy biledi. Endeshe ony tátti dep jazǵanǵa qalaı senedi? Balanyń oıy aıran-asyr bolyp, kimge senerin bilmeı, aqyry mundaı oqýlyqqa degen kóńili de sýyp qalady. «Barlyq astyń dámin keltiretin tuz. Tuz salmasa as dámdi bolmaıdy. Adamdar ondaı tamaqty jeı almaıdy. Sondyqtan tuzdy astyń tóresi deıdi» dep jazylsa balaǵa áldeqaıda uǵynyqty bolar edi ǵoı. Sonymen birge bala úshin beıtanys «tóre» degen sózdiń de maǵynasyn túsindire ketýge bolar edi... Sondaı-aq jurttyń bári biletin «Baýyrsaq» degen ertegi bar. Bul – qazaqylyǵy tómen bolsa da kóp ýaqyttan beri bizdiń balalarymyzǵa aıtylyp júretin syrttan kirgen ertegi.  Onda jurttyń bárin aldaımyn deıtin «maqtanshaq baýyrsaqtyń» aqyry túlkige jem bolǵany aıtylyp, balalarǵa maqtanshaq bolýdyń zıanyn kórsetken úlgi bar bolatyn. Sol ertegini de orta belden qysqartyp, jalyqqan baýyrsaqtyń «irgeden kógal ústine domalaýymen» ertegini qysqarta salypty. («Saýat ashý», 2 bólim, 47 bet).  Mundaı aıaqsyz dúnıe balaǵa ne berdi, ol ne uqty, qandaı aqyl aldy degendi avtor oılap turǵan joq.

         82 bette Qazaqstan sportshylary týraly qysqa mátin jazylyp, birneshe Olımpıada chempıondarynyń sýretteri berilgen. Sonyń ishinde I.Ilın de bar. Sol Ilındi 94 bette ekinshi ret basyp, «ol – Qazaqstannyń tuńǵysh olımpıada oıyndarynyń eki dúrkin chempıony» dep jazypty. Tolyp jatqan basqa chempıondardy kórmeı, ony ekinshi ret bergenine de qarsy emespiz, biraq mátinniń olaqtyǵyna qalaı qaıran qalmassyń? Mynaǵan qarap Ilın Qazaqstanda bolǵan tuńǵysh Olımpıada oıyndarynyń eki dúrkin chempıony degen sóz uǵylyp tur emes pe?  Sóıtip, balaǵa teris aqpar berilgen. Árıne, aıtaıyn degeni Ilın – Olımpıadanyń eki dúrkin chempıony atanǵan tuńǵysh qazaqstandyq. Biraq avtordyń jazýynan sony bala túgil úlkenniń ózi uǵa almaıdy.

         Al 101 bettegi myna mátinnen avtorlardyń qanshalyqty «muqıat» ekendigi ashyla túsedi: «Onyń kózi tereze aldynda jyltyrap jatqan bir zatqa tústi. Gúljazıra basqalardyń sońynan kıindi. Jaqyndap baryp qarasa, baýy bar altyn saǵat eken. Deneshynyqtyrý sabaǵy bitti. Apaı oǵan rıza boldy. Gúljazıra saǵatty muǵalimge tabystady». («Saýat ashý», 2 bólim). Biz mátindi esh ózgertpeı alyp otyrmyz. Altyn saǵat taýyp alǵan qyz apaıy rıza bolǵany úshin oǵan saǵatty tabystaǵan eken ǵoı degen oı túıdik. Balalar da solaı oılaǵan shyǵar-aý...  Oryndary aýysyp ketken sóılemder sol qalpy berilgen.

         Osyndaı mysaldardy taba berýge bolady, biraq osy keltirgender-aq kitap sapasynyń qandaı ekendigin kórsetip tur. Birinshi synypqa arnalǵan dúnıe ǵoı, oǵan nege sonsha shuqshıdy eken degen oı da týýy múmkin. Biraq jaýapkershilik birinshi synyptan bastalýy kerek edi ǵoı. Osy oqýlyqty bilikti komısıa bekitken. Osynshalyq olqylyqtardy kórmese ol komısıanyń biliktiligi qaıda? Álde sol baıaǵy kóńil jyqpas nemquraılylyqpen birinshi synypqa osy da jaraıdy dep qoldaryn qoıa salǵan ba? Sóıtip jas urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti eskermeı, balanyń bilimge, oqýǵa qushtarlyǵy osy jastan bastalatynyn elemeı, obal jasaǵan. «El bolamyn deseń besigińdi túze» degendi qazaq danalyǵy tegin aıtqan joq edi ǵoı. 

Jaqsybaı Samrat