Bir toıda eki jaqtyń quda-qudaǵılary «Ádemi-Aı» kompanıasynyń kádesyılaryn bir-birine syılap jınalǵan jurtty tań qaldyrǵanyna kýá bolǵanym bar edi. Bul osydan 6-7 jyl buryn bolǵan oqıǵa-tuǵyn. Sodan bastap, Bahargúl Tólegenqyzy negizin qalaǵan ortalyqqa kóz qyrymdy salyp júretin boldym. «Dúnıe júzi qazaqtar qaýymdastyǵy» ótkizgen músháıradan júlde  alǵan dosym  tolqynysyn jasyra almaı «Asyǵyńyz alshysynan tússin» degen izgi nıetti qazaqtan basqa eshbir ult osylaı bederleı almaıdy dedi aǵynan jarylyp. Shynynda da, solaı! Tarıhyn tasqa qashap jazǵan ult ekenimiz ótirik pe? Kúltegin babamyzdyń rýhty oıatar otty jyry tasqa bederlendi emes pe? «Tarıhymdy oqyp júrmin tastardan» degen bir aqynnyń óleńi, sirá, tegin emes...

      Qazaq halqy ár qoldanǵan zatyna erekshe mán bergen. Onyń bári tunyp turǵan fılosofıa. Arnaıy zertteýdi qajet etedi. Ájelerimiz kıgen kımeshek, arýlarymyz úkilegen sáýkelemen qatar basqa da tutynǵan qarapaıym buıymdary óz erekshelikterine saı, mańyzǵa ıe. Júzik pen bilezik, tipti, arýlarymyzdyń shash órýleriniń ózinde tereń mán jatyr. Onyń bárin jipke tizgendeı ǵyp aıta bersek tańdy tańǵa jalǵap  aıtýǵa týra keledi. Al, búgin sol qundy buıymdarymyzdyń kúndelikti turmysta qoldaný aıasy qandaı degen zańdy suraq týady. Árıne, ulttyq naqyshyn saqtap, jańaryp shyǵyp jatyr. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bundaı  buıymdar joqtyń qasy edi.  «Ádemi-Aı» kompanıasy umyt bola bastaǵan jaýhar dúnıelerimizdi jańǵyrtyp ómirge qaıta qanat qaqtyrdy. Bul Bahargúl Tólegenqyzynyń jemisti eńbegi ekeni daýsyz. Oǵan qandaı maqtaý aıtsaq ta jarasyp turatyny sondyqtan. Elbasynyń qabyldaýynda bolyp, ult kóshbasshysynyń aq batasyn alǵanyn, onyń ónerin, eńbegin joǵary baǵalaǵanyn jalpaq jurt teledıdar arqyly kórip, bildi. Mine, bul eńbektiń jemisi. 

      Adam baqytqa eńbegi arqyly jetedi. Tek baǵytyn durystap, durys eńbektene bilýi kerek. Kásibine adal, talapshyl, tártipshil adamdar qashan da, kózdegen maqsatyna jetpeı tynbaıdy. Ondaı jandardyń baǵyndyrǵan bıik-belesteri kúnderdiń-kúninde ulttyń ádet-ǵurpymen, salt-sanasymen astasyp jatady. Abaı atamyzdyń sózimen aıtsaq «Aqyryn júrip, anyq basyp» ultymyzdyń óshkenin jaǵyp, uly jaýharlaryn jarqyratyp kórsetip júrgen tanymal toptamashy-etnograf, «Ádemi-Aı Rİus» kompanıasynyń prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri, ónertanýshy, kolleksıoner, «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri Bahargúl Tólegenqyzynyń orny bólek. Onyń  balalyq shaǵy men jastyq shaǵy Qytaı Halyq Respýblıkasynda  ótti.  Elimiz Táýelsizdik alǵan soń, 1994 jyly tarıhı otanyna oraldy. Sol sátten bastap Bahargúl ómirin qazaq ulttyq mádenıetin nasıhattaýǵa ári qundy tarıhı jádigerlerdi saqtaýǵa arnap kele jatyr.  Bahargúldiń toptamasy eń alǵash erekshe júzikten bastalyp edi, búgingi tańda Qazaqstan men Orta Azıa halyqtary tutynǵan turmystyq zattardyń, qoldanbaly ónerdiń jáne zergerlik buıymdardyń myńnan astam danalary bar. Bahargúl óziniń toptama jasaý prınsıpin  bylaı  dep túsindiredi. – Ár zattyń ózindik tarıhy bar. Keıde adamdar qandaı da bir ýaq-túıek áshekeılerdi ákep jatady, biraq negizinen, olardy  aýyl-aýylda júrip ózimniń izdeýime týra keledi.

       Bir esimde qalǵany ... segiz jyl buryn 1907 jylǵy soǵylǵan monetalar, kúmis jáne basqa da áshekeıler tigilgen keremet áıelder kamzolyn ákep bergen. Osy bir tamasha kıimge 70 dollar surady, biraq ol kezde meniń qaltamda ondaı aqsha bolmaǵandyqtan, ol zat kózimnen bulbuldaı ushyp ketti. Áli kúnge deıin ókinemin, – deıdi belgili ónertanýshy. Maqsatymyz kóneden kele jatqan jaýhar dúnıelerdi izdeý, tabý bolǵan soń,  qyzyqty oqıǵalar da bolyp jatady. Bir kezderi qaraqalpaq halqynyń áıelder bas kıimin satyp alýdy usyndy. Men ony oılanbastan satyp aldym. Kelesi kúni satýshy adam maǵan kelip, ol zatty qaıtaryp berýimdi ótindi, óıtkeni ıesi ony satýdan bas tartypty. Men oǵan kónbedim, kelisimniń aty – kelisim, biraq áıel kún saıyn kelip, esikti tozdyrdy. Meniń  kónbeıtinimdi  kórip, bas kıimniń ornyna  XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda jasalǵan qazaqtardyń kúmis  júzigin  usyndy.  Ol júzikti  bir  kórgennen keıin bas kıimdi birden qaıtardym, men ózim qazaqtardyń kúmis áshekeıine qatty qyzyǵamyn.   Óıtkeni, árbir buıymnyń  ózindik  máni  bolady. Ol buıymǵa qarap, adamnyń qaı soslovıege jatatyndyǵyn,  qaı jerde dúnıege kelgendigin,  onyń  mártebesin  naqty  aıqyndaýǵa bolady. Mysaly, qyzdyń qulaǵynda syrǵa bolsa, aınalasyndaǵylar onyń aıttyrylǵan qyz ekendigin  biletin. Nemese qyz turmys qurmaı  jatyp, qus tumsyq júzik taqsa, bul onyń qus tárizdi erkin ekendigin bildiretin.  Áskerı joryqqa ketken jigit aman ári jaraqattanbaı kelý úshin oǵan da osy tárizdi júzik syıǵa tartylatyn. Eki bastamanyń, eki otbasynyń birigýin «qudalar saqınasy» dep atalatyn batys qazaqstandyq  shombal júzik  bildiretin.  Qudalar  ony  qalyńdyqqa  qamqor  bolsyn, jaqsy  qatynasta  bolsyn degen nıetpen  enesine  syılaıdy.  Birde maǵan osyndaı júzikti myń dollarǵa satty, eki jyldan keıin maǵan qaıta kelip, jeti myń dollar surady. Osyndaı qyzyq oqıǵalar bolyp turady.  

        Bahargúl Tólegenqyzy basshylyq etetin «Ádemi-Aı» kompanıasy  «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» mereıtoıyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq murajaıynda «Zergerlik óner» atty úlken kórme uıymdastyryp, mereıtoıdy  ulttyq óner buıymdary arqyly órnektep, jurtty tań qaldyrdy.   Kórmege Qazaq handyǵy dáýirinen syr shertetin jádigerler qoıylyp, at ábzelderi, qarý-jaraqtar, zergerlik buıymdar, kıiz úı jabdyqtary, kıim-keshekter sekildi kóneniń kózindeı asyl buıymdar qoıyldy. Sony­men qatar, «Ádemi-Aı» kompanıa­sy ulyq mereke qarsańynda arnaıy kádesyılar jasap shyǵardy. Shynyn aıtqanda, bunyń bári Bahargúl hanym negizin qalaǵan ortalyqtyń jumysy. Osyndaı úlken sharany er-azamatsha moınyna alyp, nardyń júgin kóterý tek isker jandardyń ǵana qolynan keletin bolsa kerek.

         Bahargúldiń qoldanbaly ulttyq ónerge degen qyzyǵýshylyǵy keste tigýmen, kıiz jasaýmen aınalysqan anasynyń arqasynda paıda boldy. Orta mektepti támamdaǵan Bahargúl QHR astanasyna baryp, Pekın Memlekettik ýnıversıtetiniń bıologıa fakúltetine oqýǵa túsedi. Oqý jyldary  tarıh pen etnografıaǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytady, ásemdigi jaǵynan erekshe qytaılyq sırek kezdesetin buıymdar saqtalǵan murajaılarǵa barady. Osy salaǵa qyzyǵýshylyq tanytýdyń saldarynan Bahargúl qoladan jasalǵan qytaı músinderin jınaı bastaıdy.  1994 jyly ýnıversıtetti támamdaǵany týraly  dıplom ala salysymen Bahargúl birinshe ret Qazaqstanǵa kelip, óz páni boıynsha kandıdattyq dısertasıasyn zertteý jumysyna kirisedi, sonymen qatar qoldanbaly ónerdi jáne ejelgi jádigerlerdi jınaýdy zertteıdi.  Sodan  bastap Bahargúl  qazaq qoldanbaly ónerine tolyǵymen beriledi, jergilikti toptamashylarmen tanysady. Adamdardyń bundaı jabyq «qoǵamdyq toptarymen» ortaq til tabysýǵa onyń Qytaıdan ákelgen «qazynasy» - qola jáne mys músinderi kómektesedi.  Bahargúl osyndaı sırek kezdesetin zattarǵa degen suranysty qanaǵattandyrady, tapsyrystar alady, al toptamashylar, óz kezeginde, Bahargúlge kúmisten jasalǵan ulttyq zergerlik áshekeıler álemin ashady. Birtindep, qazaq qoldanbaly óneriniń jáne kúmis áshekeılerdiń zattar toptamasy qalyptasady. Ol kezeńde sırek kezdesetin 10-nan astam ǵana buıym bolatyn.  Osylaı kishkentaıdan bastaǵan jumysy búgingi tańda ulttyń uly muraty jolynda eńbek etýge deıin alyp keldi.  Ekiniń biri qyzyǵýshylyq tanytatyn «Ult jaýharlary» kórmesi jyl saıyn Astana, Almaty qalalarynda turaqty túrde ótip keledi. Byltyrǵy  jyly Qazaq handyǵy týyn tikken Jambyl oblysynda saltanatpen ótti. Jyl ­saıyn Óskemende, Atyraýda, Aqtaýda kórme uıymdastyryp keledi.  Ár oblys qyzyǵyp shaqyrtyp jatqany quptarlyq is. Kórme ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý bolǵandyqtan,  oblystardy aıtpaǵanda shetelderdi aralap shyqsa ultymyz úshin úlken nasıhat quraly bolar edi.  Ol da retine qalaı sheshilip qalar.

        Kádesyılardy tek qana bıznestiń kózi dep emes, ulttyń tarıhyn zerdeleý dep te oı­laǵan jón. Oblystarymyzda, shalǵaı aýdan, aýyldarda jıi bolyp tursa  jas­tardy otanshyldyq rýhqa tár­bıe­leýdiń taptyrmas úlgisine aınalǵan bolar edi.

          «Asyq atý», «Toǵyzqumalaq» ­syndy ulttyq salt-dástúrlerimizdi, oıyn­darymyzdy da keńinen dáriptep keledi. Memlekettik is-sharalardyń kóbi «Ádemi-Aı»-diń qatysýynsyz ótpeıdi.  Mysaly, Qazaqstanda ótken Azıa oıyndarynyń demeýshisi, resmı kádesyı taratýshysy «Ádemi-Aı» kompanıasy bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Qarap otyrsańyz, bul degenińiz sportshylarǵa úlken qoldaý ǵoı. Kelgen qonaqtar kádesyılarǵa qyzyǵýshylyqpen qaraǵanyn, bizdiń elimizge, ultymyzǵa degen úlken qurmet dep bilýimiz kerek.
     2017 jyly, Almatyda ótetin qysqy ýnıversıadanyń lısenzıasyn enshiledi. Osy aıtýly sharaǵa da káde-syılaryn daıyndaýǵa kirisip ketken.  Al «Ádemi-Aı» degen jeke mura­jaı óz aldyna bólek álem. Mura­jaı­daǵy zattardyń kóbi satylmaıdy. Murajaıda eski İ-İİİ ǵasyrdaǵy, ıaǵnı qola dáýirindegi qarý-jaraqtar, İİİ-V ǵasyrdaǵy tıyndar, Hİ jáne HVIII-XIX ǵasyrdaǵy zer­gerlik buıymdar oryn tepken. Ulttyq kádesyılardyń sany myńnan asty. Asyq, shańyraq, torsyq, qamshy, asataıaq sekildi kádesyılar kózdiń jaýyn alady. Onyń ústine meke­melerdiń de tapsyrystaryn óz ýaqytynda oryndaýǵa tyrysyp keledi.

       Keler jyly búkil álem nazar aýdaratyn «EKSPO – 2017» kórmesine Jıyrma bir túrli kádesyı jasap, «EKSPO – 2017» ulttyq kompanıasyna usynyp jatyrmyz.  Osyndaı keń kólemdegi, mem­lekettik, dúnıejúzilik dárejedegi is-shara bolǵandyqtan biz de qalys qalmaımyz. Tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaımyz. Qazir sol kórmege qoıylatyn arnaıy kıim-keshekter, ústel ústine qoıylatyn túrli zattar, kitaptar, t.b. dúnıelerdi ázirleý jumysyna kirisip ketken.  

        «Ádemi-Aı»  ujymyna qyzyǵatyndar kóp.  Altyn, kúmis jalatylyp, hrýstal, farfor, metal, baǵaly tastar jáne t.b.  materıaldardy paıdalaný arqyly jasalǵan birneshe toptamadaǵy kádesyılar kózdiń jaýyn alady. Kompanıanyń erekshe jańalyqtarynyń biri – qazaqtyń ulttyq saz aspaptary men batyrlardyń qarý-jaraqtary – qobyz, dombyra, jetigen, qanjar, turmystyq buıymdar – torsyq, bilezik beınelengen flesh kartalar bolyp tabylady. Ásirese, salt-dástúr toptamasyndaǵy  buıymdarǵa  nazar aýdaralyq. Máselen, «Súıinshi» kádesyıynda qýanyshty habardyń belgisi retinde qolyna jelbirete aq shúberek ustap, ekpindete shaýyp kele jatqan er kisi beınelengen. Sondaı-aq «Uly dala ulandary», «Táýelsizdik  nyshandary» toptamalaryndaǵy  kádesyılar da tartymdy.  Kóne dáýirdegi mádenıet, óner, mıfologıa jáne basqa da salalardan mol habar beretin «Altyn adam», «Taýteke», «Qanatty barys», qos buǵynyń múıizderi  órile  kele ǵalamnyń negizgi  kindigi  sanalatyn  álemdik  báıterektiń  dińine aınalǵandyǵyn bildiretin  hrýstaldan  jasalǵan  kádesyılar da kópshiliktiń  kóńilinen  shyǵyp keledi. Sondaı-aq «Naý­ryz», «Qyz ósse – eldiń kórki», «Jas jubaılar», «Shańyraǵyń bıik bolsyn» sekildi kartınalardy úıińizdiń qabyrǵasyna ilseńiz de, syıǵa tartsańyz da jarasady.

       Bahargúl úsh uldan keıingi jalǵyz qyz  bolǵandyqtan  ata-anasy betinen qaqpaı, erke boldy.  Biraq qanda bar tektilik ony,  alǵa qoıǵan maqsatyna jetýge ıtermeleıtin de turatyn.  Ákesi Tólegen – bank qyzmetkeri, anasy Zulǵıza – qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi boldy.  Ol kishkentaıynan kitap oqýǵa, ásirese, tarıhı, etnografıalyq kitaptardy  erekshe  qumartyp  oqydy.  Sol qyzyǵýshylyq pen izdenýdiń arqasynda atamekenge oralǵan soń, el-jurtty aralap, ultynyń osydan bes ǵasyr burynǵy ádemi buıymdaryn jınap,  kópke  ortaq  óner murajaıyn  ashty.  «Ádemi-Aı» dep, alashtyń Aqseleýi qoıǵan eken. Shynynda da, aınalamyzǵa «Ádemi-Aı»  ádemilik  nuryn  shashyp keledi.     Aınalasy 13-14 jyl ishindegi ult jaýharlaryn jınaqtaýǵa aıryqsha talpynys jasady.  Bul kúnde «Ádemi-Aı» úlken otaýǵa aınalyp otyr. Astana men Almatyda jumys jasaıdy. Qyryqtan astam adamdy jumyspen qamtyp, óz kásibi arqyly ózgelerdiń de eńbek etýine yqpal etip keledi. Endeshe, osyndaı ujymdy basqaryp qana qoımaı, ulttyń rýhyna qyzmet etip  otyrǵan Bahargúl Tólegenqyzyna qandaı maqtaý aıtsaq ta jarasady. Jasaı ber,  jaınaı ber, «Ádemi-Aı»!

E. Tursynbaev