Qazaqta «ákeniń dáýleti - balaǵa dáýlet bolmaıdy» degen sóz bar. Rasynda osy sóz qanshalyqty jón sóz?! Osy mátindi barynsha ashyp kórsek. Bizdiń paıymdaýymyz boıynsha osy naqyl sózdiń ózin birneshe qyrynan túsinip kórsek bolady. Birinshiden, tárbıe máselesi jatyr, ekinshiden urpaqtar sabaqtastyna qatysty qyry da bar. Úshinshiden, ákeniń quty ózimen ketedi degen tikeleı túsiný de bar. Osylardyń ishinde kóbine úshinshi túsiný túrine qatysty bir jaqty basymdyq berip jibergen sıaqtymyz. Eger ákeniń óz quty ózimen ketedi dep qysqa qaıyryp paıymdasaq ol da qate sıaqty. Sebebi, qazaqta jeti atasynan ári asyp kele jatqan dáýletti áýletter boldy. Endi olarǵa barlyǵyna da erekshe qasıet qondy deýge taǵy kelmes. Bul jerdegi kiltıpan - áke men balanyń arasyndaǵy urpaqtar sabaqtastyǵy men tárbıe máselesinde jasyrynyp jatqan bir qyry sıaqty kórinedi.
Birinshi tárbıelik turǵysyna mán bersek. Áke dáýletti kezinde balasyna «maǵan senbe, bul dáýlet saǵan baılyq bola ma, bolmaı ma?!» degen oıdyń sarynynda baı balasyn óz sabasyna túsirip, eser bolma, esti bol degendeı nıette aıtylsa kerek. Áke dáýletine senbeı óz tirshiligindi ózin jasa degenge saıady.
Ekinshi túri urpaqtar sabaqtastyǵyndaǵy bir kiltıpannyń bar ekendigin kórsetedi. Dáýletti adamnyń balasy kóbine áke baılyǵyn tabýmen emes, shashýmen áýre bolady. Jasynda qyzyq qýyp dúnıeniń qalaı keletine mán bermesten, qalaı ketiretin joldaryn meńgergen bolady. Al onyń sol kezderi qyzyqqa toly kóńil kóterýge aınalasy toly dostary da az bolmaıtyny anyq.
Urpaqtar arasyndaǵy býyn almasý problemasyna qatysty ádebıette «joǵalǵan urpaq» degen túsinik paıda boldy. Oǵan basty sebep aǵa býyndy almastyratyn jas býyndaǵy ómirge degen qushtarlyqtyń azdyǵyna qatysty, olardyń jumys jasaýǵa degen yntyzarlyǵynyń tómendigine qatysty qarastyrylǵan edi. Bul úrdis birinshi dúnıe júzilik soǵys kezinde soǵysqa qatysqan jastardyń soǵystan keıin jumysqa qulyqsyzdyǵy men olardyń ishkilikke salynǵandyǵyna qatysty zertteýlerdiń nátıjesinde osy tujyrym shyqty.
Al osyǵan uqsas áleýmettanýshy ǵalymdar jetpisinshi jyldary Amerıkada oryn alǵan jastardyń arasyndaǵy ártúrli sýbmádenı toptardyń qalyptasýyna qatysty máselege jolyqqan edi. Atalǵan jyldary AQSH-ta jastar arasynda shashyn shamadan tys ósirgen, qoǵamdyq normalarda qalyptasqan kıim kıýmen júrip turý erejelerine atústi qaraıtyn top jastar arasynda qalyptasty. Sol jastardyń basym bóligi AQSH-tyń eń baqýatty toby bolyp sanalatyn zańger, bankır, bıznesmenderiniń balalary bolyp shyqqandyǵy úlken problemalyq máselege aınaldy. Osynyń áleýmettanýshylar zertteı kele jasaǵan qorytyndysy aǵa býynnyń qundylyqtary jastarǵa berilmegende osyndaı kelensizdikterge jolyǵatynyn dáleldedi. Sonyń nátıjesinde áleýmettendirý degen ǵylymda jańa sala paıda boldy. Bul aǵa urpaqtyń san ǵasyrlyq qalyptasqan qundylyqtaryń jastardyń boıyna qalyptasyrýǵa qatysty aınalysatyn ǵylymnyń bir tarmaǵy dúnıege keldi.
Al japon halqynda mynadaı bir danaly sózine toqtalyp ótsek. «Ákesi baı bolyp, balasy qur qol qarap otyratyn bolsa, sózsiz nemeresi taqyr kedeı bolady» deıdi eken. Bir urpaqtyń boıynda áreketsizdiktiń bolýy keler býynǵa ol úlken soqqy bolyp tıetindigin aıqyn bildirip tur.
Urpaqtar arasyndaǵy ákeniń ornyn balasy basyp isin jalǵastyrýǵa qatysty másele búgingi kúnide mańyzdylyǵyn joımaı otyr. Fransıa, Italıa, Túrkıa sıaqty elderde iskerlik saladaǵy urpaqtardyń almasýy men sabaqtastyǵy ondaǵan urpaqtar býynnan árige ketken bolsa, bizdiń el sıaqty postkeńestik elderde bıznesmenderdiń qoǵamda qalyptasqanyna jıyrma jyldan endi asty. Ondaǵan urpaq býyny iskerlik salada bir-birine muragerlik ınstıtýty men dástúri álde qaıda tolyq qalyptasqan elderdiń ózinde problemalyq másele retinde qarastyrady. Al bizdiń el úshin bul másele aldaǵy onjyldyqta ótkir suraq retinde qoıylýy múmkin. Batys elderinde atadan-balaǵa mura bolyp kele jatqan baılyqty ıgerýge qatysty olardyń basty qalyptastyrǵan isine balany bala kúninen ózi aınalysatyn isine baýlyp, sol týraly barynsha kóp aqparat beredi eken. Osyndaı jaǵdaıda ákeniń isin bala jalǵastyryp ketý yqtımaldylyǵy kóbirek bolatyndyǵyn aıtady.
Al balalarynyń áke isin jalǵastyrmaı qıyndyqtarǵa tap bolyp jatqan jaǵdaılarǵa ǵalymdar bylaısha toqtalady. Bala kúninde ata-anasy balany sýret salýǵa, túrli ań-janýarlardy tanyp bilýge arnalǵan úıirmeler, án aıtýǵa baýlý, odan qaldy kóbine sport, taýda shanǵy tebý sıaqty isterge kóp mán berip soǵan qatystyryp, ákesi óziniń jasaıtyn bıznesimen balasyn múldem tanystyrmaıdy. Bala kúninen ákesiniń nemen aınalysatyndyǵyn bilmegen bala óskende iske qyzyqpaıtyn, kóbine balalyq kezdegi qıalyna berilip sýretshi nemese ánshi bolýdy qalap turady. Osylaı ol óskende balalyq ómirdiń sheńberinde qalyp qoıý jaǵdaıynda bolady. Bala kúninen ómirdiń tek rahatyn kórip ósken bala jumys istep ter tógýge emes, kerisinshe sol rahatyn odan ári jalǵastyrǵysy keledi. Mine, osy kezde áke men bala arasyndaǵy túsinispeýshilik týyndaýyna sebep bolady.
Adamnyń aqyl-oıy jetilmeı artta qalyp qalýyn ǵylymda ınfantılızm deıdi. Infantılızm - latyn tilinen aýdarǵanda «balalyq» degen sóz. Joǵaryda aıtyp ótkendeı balalyq qıaldyń sheńberinde qalyp qoıýyna qatysty aıtylady. Bundaı adamdar fızıkalyq turǵydan saý, on eki múshesi aman-esen bolyp keledi. Tek aqylı turǵydan sol burynǵy balalyqtyń qyzyǵynan shyqqysy kelmeıtindigine qatysty. Tek ómirden balalyq dáýren ýaqyttaǵydaı lázzat ala bersem, ýaıymsyz-qamsyz, boıyma jaýapkershilik almasam degen oıda ómir súredi. Nemis sosıology, psıholog Karl Gýstaf Iýng bul «balalyq» aýrý týrasynda: «ınfant adamdar jas bala sıaqty óziniń de, ózgeniń de jaǵdaıyn tereń túsinýge qabiletsiz bolady. Olarǵa eń bastysy - óz qyzyǵýshylyqtary men qajettilikterin qanaǵattandyrý bolyp tabylady» deıdi.
Bul máselege nemistiń áıgili bıznes-treneri Bodo Shefer óz zertteýlerinde bylaı toqtalypty. Baı otbasylardyń muraǵa qalǵan baılyǵynyń 70%-y eki urpaqtan keıin tolyqtaı dáýletin joǵaltady eken. Munyń mánisi ata-analary mura qaldyrǵanda aqshamen birge, ózderiniń boılaryndaǵy qasıetterdi jáne bilimdi urpaǵynyń boıyna sińdire almaǵannan oryn alady. Tek 30% baı adamdar ózderiniń muragerlerine mol dáýletpen birge, ony tabý men durys basqarýdyń urpaqtaryna úıretip ketýinen áke dáýletine bala ıe bolyp qalady degen oıdy bildiredi (Bodo Shefer. Pýt k fınansovoı nezavısımostı).
Sondyqtan mamandar egerde ata-anasy óz isterin balasy jalǵastyrǵanyn qalaǵan bolsa, aınalysatyn isterine qatysty kóbirek aqparattandyryp onyń ómir arnasyn sol kezden burǵany durys deıdi. Bala kúninde bolsyn, er jete bastaǵan shaǵynda bolsyn, aqsha bergende ol aqshanyń qaıdan kelgenin durystap túsindire otyrǵan oryndy. Balasy er jete bastaǵannan bastap ákesi oǵan kóbirek bıznesine qatysty keıbir isterdiń shet jaǵasyna aralastyryp mańyzdy degen jaýapkershilikti talap etetin nárselerdi bere bastap, daıyndaǵany durys deıdi. Jasynan áke isimen tanysyp óse kele onyń qyr-syryn tez ıgerip alýǵa tolyqtaı múmkindikti ıelenedi.
Endi ózimizdiń qazaq qoǵamyna oralatyn bolsaq. Joǵarydaǵy máteldiń negizgi syry osy urpaqtar arasyndaǵy problemalyq máselege qatysty aıtylǵandyǵynda dep paıymdaýǵa bolady. Qazaqta «on úshte - otaý ıesi» degen sózdi osy jasta bala óz isine jaýap bere alatyn aqyly tolysatyndyǵyna qatysty aıtylsa kerek. Sebebi, qazaqtyń keıbir bıleriniń osyndaı bala kúninde aýyzy dýaly aqsaqaldary sheshimin tappaǵan máselelerge tóreligin aıtyp el esinde, tarıh betterinde qalǵan tulǵalar jetip artylady. Qunanbaı Abaıdy Semeıden on eki jasynda alǵyzyp sol kezde Tobyqty rýynyń bıleriniń ótken jıynǵa qatystyrǵanynda úlken mán jatyr. Qunanbaıdyń uly Abaı Alty Alashty aýzyna qaratqan tulǵa boldy. Sol Qunanbaı áýleti tobyqtynyń bıligin qolynan júz elý jyl shyǵarmaı bılegen qarakóktiń tuqymy retinde barshaǵa aıan. Mine, osy áýlettiń syrynyń biri osynda jatyr. Balany jas demeı artynan izin basatyn tulǵa retinde tárbıeleýdiń bir kilti. Aıtylǵan oılardy saralaı kele balany on eki, on úsh jasynan óziniń aınalysatyn bıznes túrine aralastyrýǵa bolady dep tolyqtaı aıta alamyz. Basynda aınalysatyn isiniń negizgi mazmunymen tanystyrýdan bastap, oǵan sol salaǵa degen baǵyt-baǵdardy mektepti bitirer kezinde nemese dıplom alyr kezinde emes es kirgennen baǵyt bere bergen jón dep aıta alamyz.
«Ákeniń dáýleti - balaǵa dáýlet bolmaıdy», «ákeniń maly balaǵa mal bolmaıdy» degenge qaıta oralar bolsaq. Bizdiń ózimizdiń arǵy tarıhymyzda da jeti atasynyń baq pen dáýleti basynan taımaı kele jatqan áýletter qazaqta kóp bolǵan, jıyrma segizinshi jylǵy kámpeskege deıin kelgen. Onda áke baılyǵy balaǵa baılyq bolady. «Qarakóktiń urpaǵy» degen qazaqy uǵymda jeti atasynan beri baılyq pen bılikti ýystarynda ustaǵan tekti áýletterge qatysty aıtylatyn uǵym. Búgingi tanda bılikke qatysty urpaqtan-urpaqqa berýge qatysty, ıaǵnı ákeden balaǵa berilýdiń maǵynasy ózgerip onyń qoǵamda osy ǵasyrymyzda jaǵymyz jaǵynan sıpat alýda. Biraq qoǵamda iskerlik salada osylaı berilýdi durys nárse retinde baǵalanady. Bıznesmenderdiń arasynda osyndaı irgeli áýletter paıda bolyp jatsa bir kezdegi Maman baıdyń áýletindeı halyqqa paıdaly bolyp jatsa oǵan el tek qýanady. Kezinde karakóktiń tuǵymy degen sıaqty aldaǵy kezeńde ýaqyt ótýimen bizde de qaıtadyn sondaı irgeli áýletter qalyptasýy múmkin.
Dese de, ákesiniń quty ózimen ketetine qatysty derekter men soǵan uqsas erteden kele jatqan áńgimeler barshylyq, ony da tolyqtaı joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq muny úlken masshtab turǵysynan alyp qaraýǵa kelmeıdi. Halqymyzda «áke kórgen oq janar, sheshe kórgen ton pisher» dep urpaqtar sabaqtastyǵyna qatysty aıtylǵan naqyl bar.
Bıznesin urpaǵyna muraǵa qaldyrǵysy keletin otandyq isker azamattar úshinde bul suraq óte mańyzdy bolyp sanalady. Sondyqtan biz osyndaı kezde ótken tarıhymyzda keıbir baıqamaı kele jatqan Qunanbaı men Abaı mysaly sıaqty máselelerge mán bersek, keıbir kúrdeli suraqtarǵa jaýap ala alamyz. Batys elderinde bolsyn, kórshi Reseıde de qazirgi tańda «balalar bızneste» degen túrli jobalar bolyp jatyr. Mundaı jobalardyń basty maqsaty joǵaryda aıtylǵan problemalardy sheshýdi kózdegen bolsa, ekinshiden bala kúninen bıznes pen iskerlik salanyń qyr-syryna teorıalyq turǵydan bilim berý arqyly balanyń iskerlik tanymdyq sanany qalyptastyrýdy kózdeýde. Endi osylardy bizge engizsek qanshalyqty durys bolady degenge kelsek. Bizdiń paıymdaýymyzsha batys elderinen jalań kóshirme retinde eńgizsek paıdasynan góri zıany kóp bolýy múmkin. Sondyqtan, ulttyq mentalıtet turǵysynan da qarastyra otyryp, balalarǵa arnalǵan ádistemelik negizdemesin jasaǵan oryndy sıaqty. Ol úshin aldymen qazaq qoǵamyndaǵy iskerlik-tanymdyq-tarıhı sanany barynsha ashyp qarastyryp alsaq, ádistemeni jasaý qıynǵa soqpaǵan bolar edi.
«Ákeden mal qalǵansha, tal qalsyn» degen ákesiniń dáýlet ıe bola almaı qalyp, aıyrylyp qalǵan kisige jáne ákeden mura qalmaǵan janǵa jubatý úshin aıtylǵandaı. Dúnıelik ıgilikten de joǵary qazaqy gýmandyqtylyqtyń biri tabıǵatpen jaqyndastyq turǵysynan aıtylǵan sıaqty kórinedi. Árıne, adam artynan kóp aǵash egip, bir balasy úshin emes, barsha adamzat úshin ıgi is jasap ketkeni de qazirgi ekologıalyq máseleler órshigen ýaqytta ózektiligin joımaıtyn nárse. Islamdaǵy din ǵalymdary da aqyret bolyp jatsa da aǵash egýdiń abzaldyǵyn aıtyp ketken ósıetke toly sózderi barshylyq.
Joǵarydaǵy ataly sózdiń maǵynalas, sınonımdes myna bir sóz de bar. «Atannan bota qalǵansha bata qalsyn. Bota - bir juttyq. Bata - myń kúndik» deıdi. Atalǵan sózdiń mánine úńile qarar bolsaq Djorj S.Kleısonniń «Ejelgi Babyldaǵy eń baı adam» kitabynda bas keıipker Babyldyń (Vavılon) eń ataqty baıy balasyn kásip etý úshin basqa qalaǵa jiberedi. Balasyna kerýen toly baılyq pen óziniń aqyl-keńesi bar ósıetin birge beredi. Ataqty baıdyń balasy ár kásiptiń basyn shalyp júrip bar baılyqtan aıyrylyp qalady. Sol kezde ákesiniń qolyna bergen ósıetti oqýǵa kirisedi. Onda aqshany qalaı jumsaýy, aqshany tabý joldarymen qosa saqtaý, kóbeıtý týraly aqyl-keńesteri aıtylǵan eken. Sony basshylyqqa alyp, eńbek etip kóp ýaqyt ótpesten baıyp shyǵa keledi. Keıin Babylǵa kelgende ákesine basynan ótken jaıttyń baryn aıtyp baıan etedi. Biz qarastyryp otyrǵan taqyrypta osyǵan maǵynalas. Al joǵaryda maqalymyz kitaptaǵy oımen bir jerden shyqqandaı. Atadan qur qalǵan mal daýlet bolsa, onda ol quryp ketýi múmkindigi joǵary bolǵandyqtan da botadan góri batany abzal sanaýyna kelsek. Bata degen ulttyq tanymyzda bir jaǵynan duǵa retinde úlken rýhanı ústin retinde baıqalsa, kelesi qyrynan balaǵa aıtylǵan ol ósıet, aqyl-keńes, amanat retinde qarastyrylady. Atadan qalǵan dáýletti urpaǵy ıelenip odan ári sol dáýletin eselý úshinde «áke kórgen - oq janar» degendeı ákeniń boıyndaǵy qabiletti óz boıyna sinire bilý kerektigin bildiredi.
«Baılyq tanymy jáne qazaq baılary» kitabynan úzindi, avtory
Rýslan Ahmaǵanbetov
