Sunna.kz saıty Shyǵys óńiriniń oblystyń meshitiniń bas ımamy Ermek Muqataımen suhbattasypty. Mándi, maǵynaly bolǵan suhbatty «Qamshy» portaly yqshamdaı otyryp oqyrman nazaryna usynýdy jón sanady.

– Sizdiń Quran Kárimniń sózbe-sóz aýdarmasy degen eńbekke ter tógip qazaq musylmandaryna súbeli týyndy syılaǵanyńyzdy bilemiz. Osy eńbektiń bir jańalyǵy retinde sózbe-sóz aýdarmamen qatar berilgen qysqasha túsindirme Qytaı jerinde ómir súrgen din abyzdary Ǵazez Aqytuly men Maqash Aqytulynyń aýdarǵan eńbegine negizdelgenin jurt qýana aıtyp júr. Osy jaǵyna toqatala ketseńiz....

– Ǵazez Aqytuly men Maqash Aqytuly áıgili din ǵulamasy Aqyt qajy Úlimjiulynyń ǵalym uldary. Qytaı men Monǵolıa óńirindegi eki mıllıon qandasymyzdyń dinı rýhanıatyna áser etken, sol baýyrlarymyzdyń asyl dinimizdi ustanýyna zor yqpal jasaǵan dinı qaıratkerleri.

Biz 1990 jyly Beıjiń Ulttar baspasynan jaryq kórgen «Quran Kárimniń qazaqsha aýdarmasynyń» elimizde jaryq kórýine ruqsatnamasyn ala otyryp, osy ǵylymı eńbegimizde mátindik aýdarmasyna silteme jasaı otyryp, tolyqtaı Ǵazer Aqytuly men Maqash Aqytulynyń aýdarmasyn berdik.

Mundaǵy bizdiń maqsatymyz - birinshiden; tarıhı sebeptermen Qazaqstan terıtorıasynan tysqary qalǵan qazaq jerindegi dinı ǵulamalardyń bar ekendigin nasıhattaý bolsa, ekinshiden; Bul atalarymyzdyń aýdarma jasaýdaǵy tili shuraıly, uǵynyqty, jatyq, mánerli. Sóıleý quraý stılısıkasy baıyrǵy qazaq tiline óte jaqyn, halyqtyq tilden alshaqtamaǵan, qunarly. Sondyqtan da, biz bul kitapta atalmysh Quran aýdarmasyn ózgerissiz berdik. Redaksıalaǵan joqpyz. Kitap sońyna eskertý berip, silteme jasadyq.

Ár qazaq – álemniń qaı buryshynda júrse de qazaq rýhanıatynyń ókili, qazaq ǵylymynyń tutynýshysy, qazaq tarıhynyń izbasary. Sol sıaqty, Otanymyzdyń syrtynda qalyp qoıǵan qazaq topyraǵyndaǵy din qaıratkerleri de bizdiń ǵulamalarymyz, dástúrli dinimizdiń shyraqshylary, rýhanıatymyzdyń joqtaýshylary. Ásirese, Aqyt qajy áýletiniń alatyn oryny erekshe. Biraq, búginge deıin bul kisiler túpotanymyzǵa tanylmaı keledi. Osy bir aqtańdaqtyń ornyn toltyrsaq degen nıette, qolymyzda basqa aýdarmalar bola tursa da Ǵazez ben Maqash atamyzdyń aýdarmasyn jón kórdik.

Al, atalmysh eńbektegi sózbe-sóz aýdarmasyn jasaǵanda Halıfa Altaı atamyzdyń, Ýaqap Qydyrhanuly aǵamyzdyń, Túrkıa Din isteri mınıstrliginiń bilikti ǵalymy Elmalyly Hamdı Iazyr  t.b. kitaptarǵa kóz sala otyryp aýdardyq. Qazaq ıslamıaty úshin, ultymyzdyń rýhanıaty úshin, til mamandary men dintanýshylar, til úırenýshiler úshin paıdaly qural bolsyn, Quran oqýshylar úshin de, Allanyń Kálámi túsinikti bolsyn degen nıetpen tamshydaı bolsa da óz úlesimizdi qosaıyq degen nıetpen osy eńbekti bastyryp shyǵardyq.

– Siz kórkem ádebıetti jıi oqıdy dep estidik. Aýyzeki til baılyǵyńyzdy ańǵaryp otyrmyz... Qandaı kitaptar oqısyz?

– Din adamy úshin ádebıetten alshaq ketý múmkin emes. Tarıhymyzdaǵy dinı ǵulamalardyń qaı-qaısysy bolsyn, halyq aýyz ádebıetimen sýsyndap ósip, halyqqa dinı qundylyqtardy nasıhattaýda óleń, dastan janrlaryn utymdy paıdanǵan. Abaı, Shákárim, Aqyt, Máshhúr Júsip babalarymyzdyń ómiri osynyń aıǵaǵy. Al, keshegi Alash Ordanyń múftıi bolǵan Ǵumar Qarash ózi aqyn bolǵan joq pa.

Bul úrdis búgingi din janashyrlaryna da kerek! Ásirese, halyqpen jumys jasaıtyn ımam, moldalardyń til ustartýy, sóz saptaýy, sóıleý máneri ózgeshe bolǵany jón. Kez-kelgen máseleni túsindirýde shuraıly til men aıshyqty sóz destesi aýadaı qajet. Bir aýyz sózben aıtqanda din nasıhatynda da sheshendik ónerdiń mańyzy erekshe.

Sol úshin de kóńil tartqan kitaptyń bárin oqýǵa tyrysamyn. «Abaı joly» epopeıasyn oqymaǵan qazaq joq shyǵar. Abaıdy oqyp ósitik. Shákárimdi, Máshhúr Júsip atamyzdy, t.b. qazaqtyń aqyn-jazýshylaryn shama kelgeninshe oqýǵa tyrysamyn. Qala berdi túrikshe, arabsha kitaptar oqımyn. Bul da sóıleý mádenıetin joǵarlatýǵa kóp kómegin tıgizedi eken.

– Sizdi jaqsy tanıtyn dostaryńyz «Zýqa batyr» romanyn tóte jazýdan oqyǵanyńyzdy  aıtyp júr. Sol ras pa?

– Ustazymyz Muhammed Shyńǵys qajy Zýqabatyruly. Iá, men ol kisige óziniń tapsyrmasy boıynsha «Zýqa batyr» romanyn tóte hattan oqyp, kún saıyn ózine áńgimelep bergenim bar. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degendeı ustazymyzdyń bul áreketi bizdi tárbıelýdegi, tilimizdi ushtap, sózdik qorymyzdy molaıtýdaǵy bir amaly bolsa kerek. 

– Nege?

– Imam, din qyzmetkeri izdenimpaz bolýy kerek. Tarıhtan, mádenıet pen órkenıetten bilimi  bolmaǵan kez-kelgen dindardyń dúmshe bolýy munda tur. Órkenıetti ǵasyrda ǵumyr keship jatqan biz úshin ımamdardyń ıntellektýaldyq deńgeıin kóterý – zaman talaby. QMDB-nyń da búginde dáriptep otyrǵan talaptarynyń biri de osy ıntellektýaldyq máselesi. Al, ol úshin arǵy-bergi tarıhymyzdan kóp izdenip, mol bilim qaınarlarynan sýsyndaýymyz qajet.

– Búginde ata dinimizdyń tynysy ashylyp, qanatyn keńge jaıdy degen kúnde de óńirlik erekshelikke, dinı bilimniń deńgeıine baılanysty árbir ókildiktiń óziniń qordalanǵan máselesi bar. Óskemen óńirindegi dinı ahýal jaıly toqtala ketseńiz. Bastysy ne jetispeıdi?

– Bizdiń ókildikke qarasty óńir Islam áleminiń qıyr shyǵysy. Bul jerde de Islam órkenıtiniń órkendegen oshaǵy bolǵan. Búginde bul úrdis óz qalpyn taýyp, órkendep kele jatyr.

Óskemen óńirindegi dinı ahýaldyń eń basty máselesi – kadrdiń jetispeýshiligi. Byltyr onshaqty bilikti jas mamandar kelgen. Bul da jetkiliksiz. Osy muqtajdyqty sheshý maqsatynda ókildiktiń qasynan eki aılyq saýat ashý, bilim jetildirý kýrsy ashyldy. El ishindegi dinı bilimi bar, ımamdyq pen moldalyqqa beıimi bar azamattardy júıeli túrde negizdik bilimdermen sýsyndatyp, olardyń dinı ahýaldy jaqsartýǵa qyzmet isteýge, eń bolmaǵanda, saýatty, bilimdi musylman bolýy úshin birqatar pánder boıynsha sabaq berilip, deńgeılerin kóterýdi de kózdep otyrmyz. Buıyrtsa, mine, úshinshi kezek shákirtter qabyldanyp, kýrs bastaldy. Bul kýrstardy úzdik tamamdaǵan shákirtter QMDB-nyń attestasıa komısıasynan ótip, ókildiktiń jergilikti meshitterinde qyzmetke tartylatyn bolady.

Bul kýrsytyń ashylýynyń óziniń máni bar. Qudaı qalasa, aldaǵy ýaqytta ókildik qasynan medrese-kolledj salynbaq. Atalmysh oqý ordasy Zaısań óńirindegi elge áıgili ǵulamalar shyqqan «Ǵızatıa», «Qazaqıa» medreselerinen keıin úzilip qalǵan úrdistiń jalǵasýy bolmaq. Bul týraly oblys ákimshiligimen tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Súıinshi suraıtyn kún de alys emes dep oılaımyn.

– Meshit tapshy eldimekender bar ma?

– Qudaıǵa shúkir, bizdiń óńirimizdegi ókildikke qarasty negizgi eldimekenderdiń barlyǵynda meshit bar dep aıtýǵa bolady. Biraq, keıbir meshitterde meshit qurlysynyń eskirýine baılanysty kúrdeli árleý, jóndeý jumystaryn júrgizýdi qajet. Ol da óz kezeginde qarjy múmkindikterin talap etedi.  Alaıda, strategıalyq mańyzy bar aýdandar – Shemonaıha, Glýbokı aýdandaryna úlken, kelisti meshit soǵý – búgingi kúnniń talaby. Ókildik bul máseleni de qarastyryp otyr.

Bul aýdandar Islam áleminiń qıyr shyǵysyndaǵy mańyzdy aýdandar bolǵandyqtan, musylmanshylyqtyń mereıin asqaqtatatyn dástúrli Islam mádenıetiniń keń órken jaıǵany quba-qup bolar edi.

Suhbattasqan: Orazbek Saparhan