"Qamshynyń" hat qorjyna ataqty ǵalym Ábdiýaqap Qaranyń latyn álipbıine qatysty jazylǵan tushshymdy maqalasy kelip tústi. Bul materıaldy qazaq tiliniń erteńine alańdaǵan oqyrmanǵa mindetti túrde oqýǵa keńes beremiz.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyly 12 sáýir kúni jasaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy tek shetel qazaqtaryn ǵana emes, búkil túrki dúnıesin dúr silkindirdi. Qazirgi tańda búkil túrki dúnıesi latyn álipbıine ótkende tek Qazaqstan men Qyrǵyzstan kırıll tańbalarynda bolatyn. Olardyń ótýimen túrki dúnıesindegi mádenı jáne rýhanı yntymaqtastyq jańa beleske kóshpek. Qazaqstan osy oraıda ózge túrki respýblıkalarynyń latynǵa ótýde jibergen qateliginen sabaq alyp, eń myqty reformany jasaıdy dep senemiz.
Túrkiler qoldanatyn latyn álipbıdiń árqıly emes, birkelki bolýy týysqan elder arasyndaǵy túsinistik pen yntymaqtastyqtyń nyǵaıýynda kókeıkesti ekeni sózsiz. 1940 jyly keńestik kezeńde túrki respýblıkalary latynnan kırıllge ótkende ár respýblıka óz betinshe alfavıt jasap ázirbaıjan, qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, túrkimen sekildi halyqtar bir-biriniń jazǵanyn oqýda qıyndyqqa urynǵan edi. Onda birkelki dybysty beıneleıtin áripter basqa boldy. Alfavıttegi tańba sandary da ár túrli edi. Atap aıtqanda, qazaqshada – 42, ózbekshede – 38, qyrǵyzshada – 41, túrkimenshede 36 árip. 1991 jyly Keńes Odaǵy qulaǵanda túrki respýblıkalar osy kırıll áripterinen bas tartyp latynǵa kóshti. Munda da Ázirbaıjan, Ózbekstan jáne Túrkmenstan respýblıkalarynyń ortaq júıede emes, ár qıly júıede ótkeni, sondaı-aq biraz aǵattyqtar jibergeni baıqalady.
Al Túrkıa bolsa latynǵa 1928 jyly ótkenimen onda bar-joǵy 29 árip bar. Olardan birqatar daýystar eskerilmegenin búgingi ǵalymdar aıtyp otyr. Negizi túrki tilderin 34 tańbamen belgileýge bolady. Búgin túrik latyn álipbıinde 5 árip kem bolyp otyr.
Joǵaryda keńestik kezeńde túrki respýblıkalardyń túrli-túrli nusqada kırıll tańbasyna ótkenin aıtqan edik. Til ǵalymdary, solardyń ishinde eń utymdy alfavıttiń Qazaqstan qoldanǵan kırıll álipbıi ekenin aıtýda. Máselen, túrik ǵalymy Hatıje Shırın User qazaq-kırıll álipbıi ózge túrki-kırıll alfavıtine qaraǵanda, tańbanyń grafıkalyq jáne fonetıkalyq turǵydan bir-birimen baılanysty bolýy jáne bir dybysqa birden kóp tańba berýdiń bolmaýyna baılanysty muqıat daıyndalǵanyn aıtady. Bul turǵyda qazaq-kırıll álipbıin daıyndaǵan til ǵalymy S.A. Amanjolovtyń róliniń zor ekendigin atap ótedi.
Biz qazaq-kırıll áripteriniń sátti shyǵýynyń qosymsha bir sebebin de odan aldynǵy qazaq-latyn jáne qazaq-arab alfavıtteriniń sátti daıyndalǵandyǵy ekenin aıtar edik.
Ásirese Ahmet Baıtursynulynyń jasaǵan qazaq-arab álipbıi túrki dúnıesinde osy júıedegi eń utymdy jasalǵan álippe bolyp tabylary haq. A.Baıtursynuly Ismaıl Gaspırınskııdiń «Usulı saýtıe», ıaǵnı «daýysty tásil» metodıkasy retinde daıyndaǵan álipbıi qazaqtyń til erejelerine naqty kelgen. Osy oraıda Túrkıada Atatúrikke qatysty aıtylyp júrgen bir anekdot A.Baıtursynulynyń osy reformasynyń utymdylyǵyn kórsetý turǵysynan mańyzdy. Sol anekdotta Atatúrik «Men Baıtursynnyń tóte jazýyn buryn bilgende, arab grafıkasynan latynǵa ótý jaıynda sheshim qabyldamas edim» degen eken. Bul anekdottyń qanshalyqty shyndyq ekeni belgisiz. Biraq bir nárse bultartpas aqıqat. Ol túrki halyqtary myń jyldan astam qoldanǵan arab grafıkasyna buryndy-sońdy eń utymdy reformany A.Baıtursynulynyń jasaǵandyǵy. Ol osy álipbıin daıyndaǵan úsh máseleni negizge alǵan.
1. Qazaq-arab álipbıinen qazaq tilinde orny bolmaǵan dybystardy beınelegen (sad, dat, ty, zy) áripterdi alyp tastaý
2. Qazaq tilindegi ár daýysty dybysqa bir tańba belgileý
3. Qazaqtyń sıngarmonızm zańdylyǵyn qamtamasyz etý úshin sózdiń basyna jińishkelik belgisin qoıý.
A. Baıtursynuly ózi «jańa emle» dep at berip 1912 jyly «Oqý quraly» atymen jarıalanǵan kitabynda atap ótken, osy reformalanǵan qazaq-arab áripteri qazirgi kúnde «tóte jazý» dep atalýda. Sondaı-aq Qytaıdaǵy qazaqtar ony qazirdiń ózinde de qoldanýda.
Túrik ǵalymy User qazaq tiliniń emle qaǵıdalarynyń tarıhta alǵash ret A.Baıtursynulynyń qolǵa alǵanyn jáne onyń osy erejeleriniń keıingi latyn jáne kırıll alfavıtteriniń jasalýyna negiz bolǵanyn aıtýda. Mine, búgingi tańda latyn álipbıine óterde Qazaqstan ǵalymdarynyń negizge alary qazirgi kırıll áripteri emes, sátti jasalǵan A.Baıtursynulynyń tóte áripteri bolý kerek. Sonda qazaq tiline tolyq úılesimdi myqty alfavıt ortaǵa shyqpaq. Áıtpese kırıll árip júıesinde keıbir qatelikter latynǵa da ótip, keıbir kemshilikterge uryndyrýy ábden yqtımal. Biz tómende kırıll áripteriniń búgingi qazaq tiline keri áserin ashyp kórsetetin bolamyz.
Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń 2006 jyly latynǵa daıyndyq jasalýy týraly sheshiminen keıin Qazaqstanda latyn álipbıine qatysty 100-ge tarta jobanyń jasalǵany aıtylýda. Kóptegen gazet jáne jýrnal, ásirese ınternet paraqshalarynda kırıllge qosa, latyn júıesindegi betterin de iske qosty. Jeke adamdar ınternette, qalta telefonynda latyn áripterin kóbirek qoldana bastady.
Bizdiń baıqaǵanymyz, osy latyn áripteriniń kópshiliginiń oryndy qoldanylǵanymen birneshe áripte, ásirese orys tiliniń emlesiniń áserinde qate qoldanystar keń taraǵan. Bular kezinde, atap aıtqanda, 1940 jyly qazaq-kırıll alfavıt júıesi jasalǵan ýaqytta 60 jyldan keıin qazaq tiliniń orys tilimen mundaı aralasyp ketetinin eseptelmeýinen týyndasa kerek. Osynyń saldarynan qazaq tiliniń fonetıkasynyń ózgerip ketkendigin qarapaıym halyq bylaı tursyn, til ǵalymdarynyń ózi keıde paryqtaı almaýda.
Buǵan ásirese «e» árpi naqty dálel bola alady. Qazaqtyń kırıll áripterin jasaýshylar bul áriptiń keıin orys tilindegi «e» árpimen shatasatynyn eseptemegen bolsa kerek. Óıtkeni orys tilinde osyndaı dybysty beıneleıtin eki árip barshylyq. Onyń ekinshisi «e» árpi. Óıtkeni «e» árpi sózdiń basyna kelgende «ıe» dep oqylady. Eger sózdiń basynda «e» oqylý kerek bolsa, onda ol sóz «e» árpimen bastalady. Muny orystar óziniń tilinde jaqsy ornalastyrǵan. Qazaq álipbıin jasaýshylar muny basshylyqqa almaǵan bolsa kerek. Mine, munyń saldarynan qazir qazaqtar buryn «er», «erlik», «Esengúl» dep oqylyp kelgen sózder men esimder «er», «erlik», «Esengúl» dep jazylǵandyqtan, muny orys emlesiniń qaǵıdasymen oqyǵanda bular «ıer», «ıerlik», «Iesengúl» dep oqylyp, latyn álipbı júıesinde solaı («yer», «yerlik», «Yesengül») dep qate jazylyp keledi. Durysy («er», «erlik», «Esengül») bolý kerek. Bul sózderime dálel úshin 1910-1920 jyldary qoldanylǵan tóte jazýmen jazylǵan mátinderge qaraý jetkilikti.
Osyndaı ekinshi árip – «ý» árip. Bul árip orys tilinde jáne qazaq tilinde eki bólek oqylady. Sondyqtan ony latyn tiline transkrıpsıalaýǵa abaı bolý kerek. Biraq ókinishke qaraı, ol qazaq tiliniń erekshelikteri nazarǵa alynbaı, tek orys tiliniń qaǵıdasymen aýdarylýda. Orys tilindegi «ý» árpiniń balamasy qazaq tilinde «u» árpi bolyp keledi. Al qazaq tilindegi «ý» árpi sózdegi daýysty nemese daýyssyz, jýan daýysty jáne jińishke daýysty áripten keıin kelýine baılanysty «v», «uv» jáne «úv» túrinde oqylady. Biraq biz bulardyń bárin latynǵa transkrıpsıalaǵanda orys tiliniń qaǵıdasy boıynsha «u» jasap otyrmyz.
Máselen, «barý», «kelý» degen sózderdiń sońyndaǵy «ý» árpi latyn bolǵanda «-uv, -üv» túrinde kelse, jaqsy bolady. Sonda ol “baru”, “kelü” emes, “baruv”, “kelüv” túrinde jazylýǵa tıis.
Mysal úshin qazaq kırılimen meniń atym «Ýaqap» dep jazylady. Biraq muny kóp adam latyn áripterimen «Uaqap» ıaǵnı «Uaqap» dep qate jazyp keledi. Ony «Vaqap» dep jazǵan durys. Al Ýaqap degen atty orys kırıllısasymen jazatyn bolsaq, «Vaqap» dep jazar edik. Sol sekildi orys tilinde «Evrazıa» sózin qazaq kırılimen «Eýrazıa» dep jazamyz. Sonda qazaqsha «Eýrazıa» degen sózdi latynǵa «Euraziya» dep pe, álde «Evraziya» dep jazý durys pa? Árıne «Evraziya» dep jazǵan durys.
Máselen, «ýaqyt» degendi, qazirge deıin jazylyp kelgendeı «uakıt» nemese «uakyt» (uaqyt) dep emes, «vakıt» nemese «vakyt» (ýaqyt) dep jazylsa bolady. Sol sekildi «táýelsizdik» sózin (muny orys tiliniń emlesimen jazsaq «tavelsizdik» dep jazar edik) latyn áripterimen «tauelsizdik» dep emes «tävelsizdik» dep jazylsa durys.
Úshinshi bir árip – «ı» árpi. Orys tilinde birkelki dybysqa saı keletin «e» jáne «e» áripteri bolsa, qazaq tilinde de bir-birine uqsas «ı» jáne «i» áripteri bar. Bul jaǵdaı orys tilinde joq. «İ» árpin latynǵa transkrıpsıalaýda problema joq. Biraq «ı» árpi orys tilinen qazaq tiline kirgen sózderde «i» dep latynǵa aýdarylǵanda durys kelgenimen qazaq tilindegi sózderde durys kelmeıdi. Ony keıde «iy», keıde «ıy» dep aýdarǵan durys.
Mysaly, «seniń», «mátin», «ıman», «qısyn» sózderin «seniñ», «mätin», «iyman», «qıysın» dep jazǵan durys. Al «ı» árpi orys tilindegi bir mátinde latynǵa aýdarǵanda «i» bolyp keletinin eskergen jón. Máselen, orystyń «knıga» degen sózin latynǵa aýdarǵanda «kniyga» túrinde emes, «kniga» túrinde aýdarǵan durys. Buǵan abaı bolý kerek.
Ábdiýaqap Qara,
tarıh ǵylymynyń doktory, Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń profesory, Túrkıa
