Bıylǵy ataýly Alash ordanyń 100 jyldyǵyna oraı Alash orda úkimeti, qozǵalysy, áskeri jáne qaıratkerleri jaıynda ár túrli is-sharalar ótkizilip, BAQ-tarda maqalalar, tarıhı taǵylymdar jarıalanyp jatyr. Negizinen bular Alash ordaǵa tarıhı, ádebı, saıası-ekonomıkalyq turǵydan baǵa berýge baǵyttalǵan. Al alash ardaqtylary bilim men ǵylymǵa qandaı, qaı deńgeıde úles qosty degen suraqqa naqytyly, tushymdy jaýap pen ol jaıynda jazylǵan eńbek joqtyń qasy desek te bolady. Osyny arnaýly zertteý taqyryby retinde alyp, aınalysyp júrgen jan da kórinbeıdi. Osy taqyrypta áńgime qozǵalsa aınalyp soǵatynymyz ult ustazy – Ahmet Baıtursynuly, temirjolshy – Muhametjan Tynshpaev, dárigerler - Halel Dosmuhameduly men Sanjar Aspandıaruly t.b.
Keıbir baspasóz betterinde Alash qaıratkerleriniń aǵartý salasyndaǵy izdenisteri nemes qyzymetteri dep maqalalar berilgenimen mardymdy eshteńe jazbaı, qaıtadan tarıhı turǵydaǵy «maltabar mazmunǵa» boılaıdy.
«Basqalardy jazǵyra bergenshe, basyń jetse óziniń nege jazyp jarytapısyń?» degen oı keleri haq bundaı da oqyrmanǵa. Ia jazýǵa bolady, biraq bul tarıh, ult, arýaq aldyndaǵy jaýapkershiligi asa kúshti mindet. Oǵan shynymen berilgen, keshendi bilimi bar jan kerek. Sondyqtan da bul taqyrypqa alashtanýshylardyń qalamy tartylmaı júrgen shyǵar. Degenmen, alashtanýshy ǵalymdar men bılikke qarap otyrmaı, bul máseleni kóp bolyp kóterip, kemdiktiń orynyn toltyrýdyń taǵy basqa joldary da bar. Ol ár sala, ár azamat óz boıyna alash rýhyn sińirý. «Óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degendeı qaıratkerlerdiń aqqan qan, tókken teriniń jemisin ulyqtaý.
Ia, sonymen, bıylǵy elimiz úshin eń ataýly «áp bále degizetin de , áttegen-aı degizietin de» qýanyshy men jubanyshy ortaq tarıhı jylnama Alash ordanyń 100 jyldyǵy bolsa, tek alash jurty emes, adamzat úshin qasiretti jylnama ol Qazan tóńkerisiniń 100 jyldyǵy. Sońǵysyn qoıa turaıyq, sebebi, ol jaıynda eshqandaı tarıhshy men saıasatker mardymdy birdeme aıtyp baǵa berip jatqan joq. Qazir jalpaq jurt jalpy úrdiske aınaldyryp, bireýler odan shyndyq, bireýler shynaıy elge qyzmet taýyp, endi bireýler «ataq» úshin, bireýler «as» úshin áreket pen áńgime etken – Alash ordaǵa keleıik. «Kóppen kórgen uly toı» degendeı, bizde jurttan qalmaıyq dep, ál-Frabı atyndaǵy QazUÝ, bıologıa jáne bıotehnologıa faýltetiniń 3 kýrs aǵylyshyn tobyna osy – «Alash orda - bilim jáne ǵylym» atty taqyryptaǵy tárbıelik, patrıottyq is-sharasyn ótkizdik.
Osy is-sharany ótkizý barysynda týyndaǵan birneshe máseleni jáne ony ornyna qoıýdi tómende jaratýshy bergen oıymnyń tolǵaýy men tilimniń kelgeninshe aıtaıyn.
Birinshiden, joǵary da atap ótkendeı dál osy taqyryp boıynsha zertteý materıaldarynyń joqtyǵy.
Ekinshiden, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Mustafa Shoqaı, Muhametjan Tynyshbaevtan basqalary týraly aǵylshyn tilinde derekter joqtyń qasy tipti qazaqsha ýıkıpedıada Alash Orda qaıratkerleriniń tizimi degen bettegi 150 den astam ardagerdiń ishinen ómir baıany aǵylshyn tilindegi ýıkıpedıaǵa engen osy beseýi ǵana. Buǵan bir jaǵy syn joq shyǵar, sebebi óz elimizde áli tarıhı, saıası baǵasyn berip úlgirmegen úkimet pen onyń adamdarynyń basqa elge ne keregi bar.
Úshinshiden, elimiz táýelsizdik alǵaly qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan oqýlyqtar men oqý quraldarynda negizinen alashtyqtardyń sińirgen eńbekterine siltemeler berilmegen. Máselen, men bıologıalyq bilim berý jaıly oqý quralyn jazyp jatyrmyn delik, ol árıne, qazaqstandyq, onyń ishinde qazaqtildi talapkerge arnap jazylady. Endi «Rýhanı jańǵyrý», «ulttyq kodty saqtaý úshin» osy salanyń kirispe tarıhyn ál-Farabıden bastap Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaevti qosýǵa, Alash ordalyq Maǵjanyń «pedagogıkasyna», Júsipbektiń «psıhologıasyna» taldaý jasaýǵa, Álekeńniń (Álıhan), Ahańnyń (Ahmettiń) bilim men ǵylym týraly aıtqan sózderinen jáne Alash parıasynyń «Ǵylym-bilim úıretý» baǵdarlamasynan úzindi keltirýge, alash qaıratkerleriniń basym kópshiliginiń aýyldarda bala oqytqan, muǵalim qyzmetin atqarǵanyn jazýǵa mindettimin. Sosyn álemdik, reseılik (keıbireýiniń ómirde bolǵan bolmaǵanyn qudaı bilisin), keıingi otandyq ǵalymdardyń eńbekterin ataýǵa tıispin. Al bizdiń mektep túgili, joǵary oqý oryndarynda (tarıh, fılologıa salalarynan syrt) oqýlyq jazǵanda bundaı mazmun qosý joqtyń qasy. Sondyqtan, qazirgi qazaqstandaǵy ǵylym men bilimniń qaı salasy bolsyn, oqýlyqtar daıyndaǵanda «kózdi jumyp» eski, jańa orys tilidi kitaptardy aýdara bermeı alash ordalyqtardyń, qazaqtyń ǵalymdaryn qosýy kerek. Mine, bul jas urpaqtyń sanasyn jańǵyrtý bolady da, ol ár ǵalym men kitap jazǵyshtyń ult aldyndaǵy uıaty men arynyń kórsetkishi bolyp tabylady. Tórtinshiden, alash orda jáne alash qaıratkerleri týraly bar málimetti bir jerge toptasyrǵan tanymdyq ortaq, mysalǵa «Abaı álemi.kz» sekildi saıt joq. Derek izdeseń ár jerde túıeniń qumalaǵyndaı shashylyp júr. Onyń qaısy shyn, qaısy jalǵan aıyryp bolmaısyń. Demek úsh ne odan kóp tilde Alash-orda málimetin toptastyratyn saıtty qoldanysqa engizý kezi keldi nemese kesh bolyp barady.
Qorytyndalaı kelgende, ulttyq sanany saqtaý men jańǵyrtýdyń, otan súıgish, rýhty oı qalyptastyrýdyń eń tıimdi, qarapaıym jáne jalpy bettik joly ol – ulttyq bilim berý men ulttyq ǵylymı aınalymdy jolǵa qoıý. Búgin men erteńniń ıesi jas urpaqtyń boıyna ulttyq tanymdy sińirý úshin olar oqıtyn ár oqýlyq, jazbalarda ulttyq «eńbek eriniń izi» turýy, ulttyq dástúrge saı mazmundar qosylýy, kógildir ekrannan olar boı kórsetýi tıis. Qazirgi jáne bolashaqtyń básekesine qabyletti urpaq ósirýde bir ǵasyr buryn ómir súrgen oryssha oqysada, qazaqsha oı tolǵaǵan Alash qaıratkerleri sheshýshi ról atqarady. Tek qadirine jetip, qajetimizge jarata alsaq bolǵany.
Álibek Ydyrysuly
