Tanymal jýrnalıs-blogger Órken Kenjebek qazirgi qoǵamdaǵy áleýmettik jeli etıkasy men bloggerdiń oqyrman aldyndaǵy mádenıeti jaıly «Asyl arna» rýhanı-aǵartýshylyq telearnasyna bergen suhbatynda oı bólisken bolatyn. Qamshy aqparattyq agenttigi nazarlaryńyzǵa atalǵan suhbatty usynady.
«Áleýmettik jeli etıkasy – oqyrmannyń emosıasymen oınamaý»
Asyl arna: – Buryn da ınternetsiz elıta, ınternetsiz zıaly qaýym qalyptasty. Qazaq qoǵamyna ǵalamtor, áleýmettik jeli qanshalyqty qajet?
Órken Kenjebek: – Jyl saıyn qajylyq maýsymynyń aldynda mynadaı bir másele týady. Áleýmettik jeliniń belsendileri osy bir máseleni jıi kóteredi. Buryn Qunanbaı qajy túıeni qomdap, atpen, kerýenmen Mekke- Mádınaǵa jyldap jetetin. Sosyn elge qaıtýynyń ózi bir jylǵa sozylatyn. Qasıetti saparǵa barý, kelý ońaıǵa soqpaıtyn. Al, qazir ushaq degen bar, bes-alty saǵatta barasyń da qaıtasyń, demek, saýabyń da baıaǵydaǵylardaı emes degendi aıtady sonda. Osy máselege kelgende, meniń oıym ushaq degen ol – osy zamannyń ıgiligi deıdi. Joq, men Qunanbaı sekildi qajylyqqa endi túıemen baram nemese qumǵa aıaǵymdy qyzdyryp, jaıaý baram deý esersoqtyń áreketi sekildi kórinýi múmkin. Sol sekildi mynaý qazaq qoǵamynda ınternet kerek pe, áleýmettik jeli qanshalyqty qajet degen kezde osy másele esime túsedi. Árıne, áleýmettik jeli qajet. Elbasynyń sońǵy maqalasyn qarasańyz da, bizdiń ulttyq kodta jazylǵan rýhanı programmamyz alty aıaqqa súıený kerek dedi. Alty túrli qasıetti árbir qazaq boıyna sińirmese, onda biz ózgermeımiz dedi. Sonyń ishine mysaly, básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilim, eldiń evolúsıalyq jolmen damýyna degen senim jáne óte mańyzdysy sananyń ashyqtyǵy dedi. Sananyń ashyqtyǵy degenimiz – ómirde bolyp jatqan ózgeristerge beıimdele alý, ózgeristerdi qabyldaı alý, jańashyldyqqa qumar bolý. Osy máseleni Elbasy bizge meńzedi. Bul degen, ıaǵnı, ınternet, áleýmettik jeli degen qazirgi zamannyń bir jańashyldyǵy bolsa, biz, qazaq qoǵamy, bylaısha aıtqanda boıymyzǵa sińirip, ony ishimizden qorytyp, onyń paıdasyn alyp, zıanyn shyǵaryp tastaýymyz kerek. Týra akýlanyń asqazany sekildi.
Asyl arna: – Bizdiń ortada áleýmettik jeli etıkasy qalaı?
Órken Kenjebek: – Áleýmettik jeli etıkasyn biz endi Netıket dep júrmiz. Etıket turǵysynan qazaq qoǵamynyń saýaty áli tómen dep aıtýǵa keletin shyǵar. Bir-eki sımptomyn aıta keteıin. Mysaly, «men ómirde basqamyn, al, ǵalamtorda múlde basqamyn» degen qaǵıdany ustanamyz birazymyz. Muny jumsaq ekijúzdilik dep aıtamyz ba, álde basqasha bir ataýyn tabý kerek pe eken? Kóptegen azamattarymyzdyń memlekettik qurylymda jumys istep júrse de, áleýmettik jelide aty-jónin jasyryp, sýretine bógde adamnyń fotosyn qoıyp, memlekettiń, bıliktiń atyna syn aıtyp otyrǵany – áleýmettik jelidegi bizdiń aýrýdyń biri. Sol sekildi adam – aıtqan sóziniń tutqyny. Bizde ınternette óziniń sózine ózi jaýap bermeý, sózi men isiniń sáıkes kelmeýi, sol sekildi áliptiń artyn baǵa almaý, ınternette daýǵa ilesip ketý, ınternette emosıaǵa erik berý, ınternette naýqanshylyqqa bastaıtyn urandar jazýǵa degen qyzyǵýshylyq áli kúnge bar. Munyń bári – áleýmettik jeliniń aýrýlary. Biraq, osy bir aýrýǵa shaldyqpas úshin alar daǵdy – bul bizdiń etıketimiz.
Asyl arna: – Bizde Alladan keletin saýap úshin emes, kerisinshe «saýap boldy, durys jazalaý kerek» dep bloggerlik – bul sóz erkindigi eken degendi alǵa tartyp, jeke adamnyń ar-namysyna tıip jazyp, erkin jazyp júrgender kóp. Bloggerdiń oqyrman aldyndaǵy mádenıeti qandaı bolýy kerek?
Órken Kenjebek: – Jalpy aldymen «blogger degen kim?» degende jaýap berip alý kerek shyǵar. Blogger degen klasıkalyq teorıa boıynsha qandaıda bir blogtuǵyrda óziniń jeke blogy bar adamdy aıtady. Biraq, áleýmettik jeliniń qarqyndy damýymen, blogy bolmasa da, áıteýir belsendi túrde adam jınaǵan, belsendi túrde eki-úsh post jazǵan adamnyń bárin qazir «bloger» dep kettik. Eger osy qaǵıdaǵa salsaq, onda Feısbýkta tirkelgen myńdaı adamnyń bárin bloger desek, onda, blogger degen sózdiń quny da qalmaıdy ǵoı. Sondyqtan, biz klassıfıkasıalaýymyz kerek. Internettegi qoldanýshy (ıýzer), belsendi qoldanýshy, blogger, odan baryp qoǵamdyq oı-pikirdiń lıderi degen sekildi.
«Syndy betke aıtý – eshqandaı da syn emes, betpaqtyǵyńnyń kórsetkishi...»
Asyl arna: – Qazirgi jáne bir jónsiz úderis – ne nárseni de reıtıńke baılap qoıý. Telehabarlardyń reıtıńi tómen bolsa, qansha áleýmettik máni zor bolsa da, ońaı jaba salatyn boldyq. Reıtıńi tómen saıttar men gazetter óz-ózinen ýaqyt kóshinen qalyp jatyr. Tipti ákimderdiń de, onyń qosshylarynyń da reıtıńi bar. Al reıtıń jınaý úshin qıturqylyqqa barýdyń ádisteri tipti kóp. Bul úrdis qashanǵa deıin jalǵasady?
Órken Kenjebek: – Ol qaı kezde de bolǵan ǵoı, bola beredi. Biraq, quıtyrqy ádisterine men de qarsymyn. Shymkentte reıtıń jasaıtyn bir gazet bolǵan desedi. Jýrnalıserdiń arasynda júrgen áńgimege súıensek, sonda reıtıń jasaıtyn gazettiń bas redaktory on shaqty jeńil mashına alyp alǵan deıdi. Ony qalaı alǵan dese, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy aýdandardyń reıtıńyn jasaıdy eken. Apta saıyn «pálenshe degen aýdan birinshi orynda tur», «pálenshe degen aýdan sońǵy orynǵa túseıin dep tur» dep habarlaıdy. Sońǵy orynda turǵan, reıtıńy túskeli turǵan aýdannyń ákimine telefon shalyp: «Siz sońynda tursyzdar, bir nárse isteısiz be?» dep emeýrindetedi degen sekildi. Reıtıń degen ol, túsinýimiz kerek, qandaı da bir qoǵamdyq sanaǵa yqpal etýdiń quraly. Áıtpese, búkil álemdegi reıtıńti qarasańyz da, Qazaqstannyń sóz bostandyǵy boıynsha jemqorlyqqa tózimdilik ındeksi boıynsha reıtıńterdi qarasańyz, bizden áldeqaıda jaǵdaıy nashar, bizden áldeqaıda sóz bostandyǵy shektelgen elder, kerisinshe, Qazaqstannyń aldynda turady. Árıne, reıtıńe qaraý kerek. Biraq, oǵan senip, odan bir kóńilińiz qulazymasyn. Kezinde «Nur kz» saıty Qazaqstandaǵy «Eń kóriksiz ákimder» degen reıtıń shyǵarǵan. Munyń ózi de kontent jasaýdyń túri ǵoı. Jýrnalısıkada reıtıńtiń obektıvtiligi úshin eshkim jaýap bermeıdi. Bul – jaı ǵana janrdy aýystyrý, kontent jasaýdyń bir tásili ǵana.
Asyl arna: – Saıttardaǵy, áleýmettik jelilerdegi adressiz synǵa kózqarasyńyz qalaı?
Órken Kenjebek: – Biz syn aıta alamyz ba? Syndy qanshalyqty oryndy aıtyp júrmiz, jazyp júrmiz? Keshegi Keńes Odaǵy tusynda syn mádenıeti bolǵan edi. «Ara», «Shmel» jýrnaly bolsyn, «Krokodıl» jýrnaly bolsyn, satıramen, mysqylmen syn aıta alatyn. Kezinde ádebı shyǵarmany, qoıylymdy, kınony synaý mádenıeti kádimgideı qalyptasty. Al, qazirgi sol sabaqtastyq úzilip qalǵan soń, bizde, áleýmettik jelide synaýdyń mádenıetin umytyp qaldyq. Synasaq, synaýdy tek betten alyp, tóske shaýyp dep úırenip qaldyq. «Al, endi men jaı ǵana aıta almaımyn, men betke aıtamyn. Al, endi meni tyńda mine: «Sen osyndaı da, osyndaı jamansyń, ońbaǵan, sorlysyń. Endi sol endi aıtarymdy aıttym», – dep betine bylshıyp qarap turady. Betke aıtý degen eshqandaı da syn emes. Bul seniń betpaqtyǵyńdy, aqylynyń taıazdyǵynyń kórsetkishi. Rasymen, saǵan janashyr adam syn aıtatyn bolsa, aldymen júregińdi ashyp baryp syn aıtady. Sol kezde seniń synyń da qabyldanady, onyń da júregine qatty tımeıdi. Bizge osyndaı mádenıettilik jetpeı jatady.
Asyl arna: – Qazir óz betinshe saıt ashyp, ony aqparattyq portal dep aıdarlap, alaıda is júzinde ózge saıttardan kóshirýmen, asyp ketse, ánshiniń kıgen kıimi men mingen kóligin sanamalaýmen aınalysyp júrgen áriptesterimiz az emes. Bul jýrnalısıkadaǵy toqyraýdyń kórinisi emes pe?
Órken Kenjebek: – Biz óte bir qyzyq ýaqytta turmyz. Buǵan deıin saýatty men saýatsyz, dana men dúmshe bir áleýmettik alańda, ortada bári teń dárejede sóılesetindeı múmkindik berilmegen bolatyn. Al 21-ǵasyrdyń bir múmkindigi, ol áleýmettik jeli arqyly saýatty men saýatsyzdy teńestirdi. Mysaly, búkil ǵalamnyń osy tarıhynda ary ketse 200-300 mıllıon ǵana avtor boldy dep aıtady. Iaǵnı, jazýshylar, aqyndar, sýretshiler. Al qazir bir mezette, bir jerdiń ózinde úsh-tórt mıllıard adamnyń ınternetke qol jetimdiligi bar. Iaǵnı, olardy obrazdy túrde aıtqanda, avtor dep aıtýǵa bolady. Eshqashan jer betinde munshalyqty kóp avtor bolǵan emes. Eshqandaı bulaı óz pikirin ashyq bildiretin múmkindik berilgen emes. Osy múmkindikti bizge ınternet berdi. Bizdiń aqparatty qabyldaý sezimimiz ózgerdi. Buǵan baılanysty dástúrli medıa ókilderi aqparatty qalaı bererin, oqyrman nazaryn ózine qalaı tartaryn bilmeı, sarsańǵa túsip otyr. Bizdegi saıttar basqa bir aqparat kózinen aqparatty kóshirip basyp, ıa bolmasa sózin ózgertip, taqyrybyn ózgertip, atyn jazyp qoıyp degen sekildi kopıraıtıngpen aınalasyp jatyr. Bul ýaqytsha dep oılaımyn. Jýrnalısıka toqyraýda turǵan joq, jýrnalısıka kezegin kútip tur.
Asyl arna: – Qazaq jýrnalısıkasynda elıtalyq orta bar dep oılaısyz ba? Bar bolsa olar kimder?
Órken Kenjebek: – Bar. Dáýren Qýat, Sáken Sybanbaı, Sraıl Smaıyl, Erenǵaıyp Qýataıuly, Janarbek Áshimjan, Juldyz Ábdildá. Osylaı taǵy kimderdi aıtsa bolady eken? Berik Ýálı men Bolat Múrsálim. Osylardy bir elıtalyq orta dep alyp qaraǵan kezde bular tutastaı bir ulttyq jýrnalısıkanyń damýy úshin dál qazir jumyla eńbek etip jatqan joq. Mysaly, Erenǵaıyp Qýataıuly aǵamyz qandaı keremet jýrnalıs edi. Jýrnalısıkany qoıyp, bıznespen aınalysyp ketti. Muhtar Seńgirbaı aǵamyz qandaı myqty jýrnalıs edi «Jas Alashta». Qazir jýrnalısıkany qoıyp, ǵylymmen aınalysyp ketti. Sol sekildi Gúlnar Muqanova qandaı myqty jýrnalıs edi. Ol da baspasóz qyzmeti salasyna ózin arnap ketti. Shyńǵys Muqan, Berik Ýálı qazir memlekettik qyzmette ózin kórsetip júr. Aıtaıyn degenim, bizge úlgi bolatyn elıtalyq orta qazir ózderin ár salada synap júr. Múmkin, olar ózderin jýrnalısıka aldyndaǵy mindetin oryndadym dep júrgen shyǵar. Meniń oıymsha, naǵyz alaryn alyp, bererin berer kez olarǵa. Al oǵan qarap turǵan biz – ini, jas urpaq olardyń keıpin kımesimizge taǵy da kepil joq. Bizde elıtalyq orta bar, biraq olar qazir sharshańqy kúıde.
Asyl arna: – Ózińiz jaqsy bilesiz, 1990 jyldardyń sońynda elimizde tósek qatynasyn, ótirik hıkaıalardy jazatyn saryjaǵal basylymdar kóbeıdi. Qazir saryjaǵal saıttar kóp. Olardyń tutynýshylary da az emes. Osynyń bári oqyrmannyń sanasyn ýlamaı ma? Oqyrman osy kúni ózgeniń otbasylyq ómirine, anaıylaý aıtsaq, tipti jatyn bólmesine de úńilýge qushtar. Osy ádetti biz, jýrnalıser qalyptastyrǵan joqpyz ba?
Órken Kenjebek: – Fızıkada entropıa degen uǵym bar ǵoı. Mysaly, adamǵa aýa sondaı kerek, aýasyz ómir súre almaıdy. Biraq aýa terimen árekettesý arqyly, adamnyń terisi totyǵady, qartaıady. Saǵan sonshalyq paıdaly dúnıe, saǵan sondaı deńgeıde zıandy degen sekildi. Qyzyǵýshylyǵy óltirip bara jatqan soń adam kóbine nápsisin tejeı almaıdy. Kishkentaı balaǵa kámpıt suraǵan saıyn, kámpıtin bere berseńiz tisinen tis qalmaı, betine bezeý shyǵyp ketedi. Siz bylaı qarasańyz, suraǵanyn berip jatyrsyz. Biraq ol odan zıan shegip jatyr. Sol sekildi oqyrman da osy kishkentaı bala sekildi. Jýrnalıs oqyrmanǵa tek suraǵanyn emes, oǵan keregin berý kerek. Solardyń tilinde túsirý kerek, ǵylymı tilde sóılemeý kerek. Ia, oqyrman deńgeıine túsý kerek, jýrnalıs oqyrmannyń deńgeıine túse otyryp, ony alǵa jeteleý kerek.
Asyl arna: – Jýrnalısıkany tórtinshi bılik dep erekshelep júrmiz. Bul mamandyqtyń ózge mamandyqtan artyqshylyǵy joq sıaqty kórinedi. Sol bir dıplom berilip jatqan, sol bir ýnıversıtet bitirip jatqandar. Biz nege tórtinshi bılik ókilderimiz dep dańǵoılana beremiz?
Órken Kenjebek: – Óz basym bulaı ataýǵa qarsymyn. Jýrnalıs bul kóshe sypyrýshy sekildi mamandyq. Mysaly, kóshe sypyrýshy bul kósheni sypyrmasa, qala sasıdy. Adamdardyń qozǵalysy qıyndaıdy, mashına toqtap qalady degen sekildi. Jýrnalısıka degen de sol. Kóshe sypyrǵan sekildi aqparatty tasıdy, jónsiz aqparattardy elekten ótkizip alyp tastaıdy. Jaman aqparat pen jaqsy aqparattardy suryptaıdy. Budan artyq bir basynda turǵan bir keremet mısıa joq sekildi ózi. Biraq, qazirgi qazaq qoǵamynda árbir qazaq jýrnalısi aǵartýshy bolý kerek. Bizde ulttyq ıdentıfıkasıa progresi qarqyndy júrip jatyr. Sondyqtan, biz birazǵa deıin din, til taqyrybynan shyǵa almaımyz. Bul qazaq jýrnalıseriniń kemshiligi emes, bul qoǵamnyń qazirgi aınasy retinde bizdiń istep jatqan isimiz ǵana. Osy turǵydan alǵan kezde qazaq jýrnalısi aǵartýshy bolý kerek.
«Sózińdi jetkizý úshin – tanymal bolýyń mindetti bolyp qaldy...»
Asyl arna: – Jastar qazir jaqsy kontentti qaıdan alýy kerek? Nemese qandaı saıttardy oqısyz, qandaı saıttardyń aıaq alysyn baqylap otyrasyz?
Órken Kenjebek: – Ókinishke qaraı, qazir oqýǵa usynatyn saýatty saıttar is júzinde joq dep aıtýǵa bolady. Biraq, Feısbýkte jaqsy kontentti qalyptastyryp júrgen tulǵalar bar. Mysaly, syrtqy saıasat boıynsha Janbolat Úsenbaev, mádenıettaný boıynsha Aıagúl Mantaeva, tulǵalar tarıhy boıynsha Aıjan Hamıt, ádebıettaný boıynsha Baýyrjan Segizbaev, etnografıalyq dúnıeler boıynsha Ularbek Nurǵalym, Arman Álmánbet, İT jańalyqtar boıynsha Temir Bektur, kitapqumarlyq boıynsha Máýlen Janbolat, Sálim Qoıshybaı, qazirgi zamanda bolyp jatqan aqparatqa degen bir qyzyǵýshylyqty Meıirhan Amangeldıev sekildi jigitterdiń posttaryn oqyp, ózime bilim alamyn. Qazir eshqandaı saıtty izdep qaramaıdy ekenmin, shyny kerek. Mende qazir mynadaı bir túsinik bar: eger rasymen myqty aqparat bolsa, ol mindetti túrde Feısbýkke túsedi. Ony keminde bir-eki adam bólisedi. Sol jerden qarap alamyn.
Asyl arna: – Jýrnalıs pen blogerdiń boıynda kezdesetin adamgershilik ne maqtangershilik týraly ne aıtasyz?
Órken Kenjebek: – Bloggersiń be, jýrnalıssiń ba, ol seniń kásibiń. Al adam retindegi seniń qasıetterińdi eshkim mansuqtaǵan joq. Iaǵnı, sen qandaı adamsyń, óziń kásibińe de sondaı nıette, jaýapkershilikte, kózqarasta qaraısyń ǵoı. Sondyqtan, eń birinshi, jaqsy adam bolýyń kerek. Jaqsy adamnan ǵana jaqsy sóz shyǵady. Jýrnalısıkany da, bloggerlikti de óziniń jaman maqsatyna qaraı paıdalanyp júrgen adamdar da kóp. Rasymen, qazir halyqty qozdyryp, biraq erteń onyń sheshilý mehanızmi qalyptaspaǵan máselelerdi kóterý arqyly ózine saıası upaı jınap júrgen adamdardy kórip otyrmyz. Ózine mıllıondaǵan oqyrmandy jınap alǵan nebir ánshilerdiń bireýmen júrip ketip, keıin «áı, menen úlgi almasańdarshy, meni nege oqyp jatyrsyńdar, men ózim óz bilgenimdi isteımin» dep aqtalyp jatqanynda kórip jatyrmyz. Aıtaıyn degenim, adam qandaı bolsa, oıy da, jazýy da sondaı. Sondyqtan, eń birinshi adam retinde jaqsy qasıetke ıe bolýǵa eshkim áli tyıym salǵan joq.
Asyl arna: – Tanymal jáne paıdaly degen sóz bar. Aıyrmashylyǵyn aıtyp berińizshi...
Órken Kenjebek: – Bul tanymaldylyq degen adamnyń sanasymen oınaý ǵoı. Red bull degen energetıkalyq sýsyn shyqqan kezde oǵan deıin de ondaı sýsyndar bolǵan. Quramy da qyryp bara jatqan joq. Áıteýir, bir erekshelik bolý úshin baǵasyn basqalardan eki ese joǵary qyp qoıady. Satyp alýshylarda mynadaı oı bolady: «mynanyń baǵasy eki ese joǵary, demek, mynanyń ishinde keremet bir dúnıe boldy ǵoı, nege bul qymbat bolady» degen. Tanymaldylyq degen de sol sekildi. Adamdardy talanty joq bolsa da, teledıdardan kúndiz-túni kózimizge ákep kórsete berse de, daýysy joq bolsa da, radıodan kúndiz-túni bere berse, adamnyń sanasyna mynadaı bir oıdy salyp beredi. Myna adamdy bekerden-beker kórsetip jatqan joq, demek, bir nársesi bolyp tur ǵoı. Biraq, onyń ne nárse ekenin ózi de bilmeıdi. Tanymaldylyq degen múmkin osy shyǵar. Al, endi paıdaly nárseniń kóp jaǵdaıda jarnamasy az bolyp jatady. Mysaly, «paıdaly as dámsiz keledi» degen bar. Qýyrylǵan, maıǵa shyjǵyrylǵan as dámdi, ıá? Aǵzaǵa paıdalysy tuzsyz, maısyz, buqtyrylǵan) Sol sekildi paıdaly adamnyń da akkaýntyna jarnamasy az bolady. Onyń jazǵandaryn oqyrmandary da túsinbeı jatady degen sekildi. Biraq, sen paıdaly dúnıeni jurtqa jetkizemin deseń, sózdi oınatý kerek, formasyn qubyltý kerek. Qazirgi zamanda sózińdi jetkizý úshin tanymal bolýyń mindetti bolyp qaldy. Sózińde qansha jerden paıda bolyp tursa da, jurt estimeıdi, oqyǵysy kelmeıdi.
Asyl arna: – Jýrnalısiń sózdik qory baı bolýy kerek. Ókinishke oraı, bizde bul jaǵy sál jutańdaý sıaqty. Tildi baıytýdyń quraly – kórkem ádebıet oqý. Osy oraıda oqýǵa qandaı kitaptardy usynar edińiz?
Órken Kenjebek: – Óz basym kórkem ádebıetti óte az oqyǵanmyn. Muny endi moıyndaýǵa bolatyn shyǵar. Muhtar Maǵaýınniń kitaptaryna keńes bere alamyn. Qazaqtyń qunarly sózi Ábish Kekilbaev, Asqar Súleımenovtiń, Oralhan Bókeıdiń eńbekterinde jatyr dep oılaımyn
«Men pikirimdi adasyp bara jatqan jurtty sál túzeý úshin ǵana aıtamyn...»
Asyl arna: – Eldiń bári basqa jaqqa qaraı jyǵylyp pikir aıtyp jatqanda siz jeke, dara kerisinshe qarsy pikir aıtyp jatasyz. Adamdar bılikti synap jazsa, siz qorǵashtap, jaqsy jaǵyn jazýǵa tyrysasyz. Bul sizdiń elden erekshelengińiz kelgeni me? Álde, rasymen siz elden ereksiz be?
Órken Kenjebek: – Mende bir elden ereksheleneıin degen maqsat bolǵan emes, endi bir arnaıy osy taqyryptar taýyp alyp, osyǵan bir qarsy pikir jazaıynshy degen erekshe izdenbeımin. Ózi solaı bolady. Óıtkeni, myna qoǵamdyq pikir degen bar. Kóbine bir qoǵamdyq stereotıp qoǵamdyq shablondy belgili bir adamdar salyp jatady ǵoı. Maqsatyna qaraı da sol súrleý salynady. Maǵan sol keıbir adamdardyń salyp bergen súrleýleri jáne olardyń túsip alyp armandap ketip bara jatqanyn kórgende men shydaı almaımyn. Óz pikirimdi aıtýǵa májbúr bolamyn. Al, jalǵyz qalýdan qoryqpaısyz ba degende, dym da qoryqpaımyn, óıtkeni, men ózim mamandyǵym programmıst bolsa da, jýrnalıs bolýymnyń sebebi, buryn uıalshaq bolyp, qazir jurttyń aldynda semınar berip júrýimniń sebebi, segiz jyl boıy debatqa qatysqanmyn. Sondyqtan, óz pikirimdi aıtý – ózimdi ereksheleý emes.
Asyl arna: – Shetelde jıi saıahattaǵandy unatasyz. Nelikten? Sizdi shet memleketterde kóbine ne nárse qyzyqtyrady?
Órken Kenjebek: – Shetelge saıahattaý meniń bala kezgi armandarymnyń biri boldy. Óıtkeni, bala kezde serigim biraz ýaqyt álem elderiniń atlasy boldy. Sol kezde meniń bir oıynym tańerteńnen keshke deıin, mysaly Vladıvostoktan Máskeýge deıin bara jatyrmyn dep elestetip, osy eki qalanyń arasyndaǵy búkil aýylǵa oısha toqtap, sol aýyldardyń attaryn jattap ósken adammyn. Shetelge jıi shyǵý – bul sizdiń kitaptan alǵan, ınternetten oqyǵan stereotıpti buzýdyń bir amaly. Saıahattaý bul qanshama kitaptan, ınternetten qoparyp tapqan materıaldan artyq áser syılaıdy. Seniń ústińde bir kıim tozýy múmkin. Seniń astyńdaǵy kólik tozýy múmkin, eskirýi múmkin, seniń úıińniń bir qabyrǵasy qulap qalýy múmkin, biraq seniń basqa bir álemdegi áserińdi, halyqtarmen aralasqandaǵy el kórip, jer kórgendegi áseriń esh joǵalmaıdy, eskirmeıdi.
Asyl arna: – «Jaqsy aǵa bolý úshin jaqsy ini bolý kerek» degen danalyq bar. Siz qanshalyqty jaqsy ini bolyp júrsiz? Ózgelerden qandaı artyqshylyǵyńyz ne kemshiligińiz bar?
Órken Kenjebek: – Ózimdi jaqsy ini dep aıta almaımyn. Basqalardan artyqshylyǵym joq, al kemshiligim basqalardan óte kóp.
Asyl arna: – «Qazaq aqyldy ǵoı. Qazaqtan úlgi alaıyq» dep jıi aıtasyz. Dál qazir biz ózimizden qandaı úlgi alýymyz kerek?
Órken Kenjebek: – Qazaqtyń saıası tarıhynda eshqashan qara kelip hannyń basyn almaǵan, eshqashan hannyń ómirine qastandyq jasalmaǵan. Elbasynyń maqalasynda aıtqandaı, revolúsıalyq jaǵdaı bizde bolmaǵan, bizde únemi árkim óziniń jolyn bilgen. Qosshy qosshy ornynda, baı baı, kedeı kedeı, han han degen sekildi árkim óz ornyn bilgen. Mysaly, osyny árqaısysymyz úlgi etip alsaq bolady. Qazir qoǵamda óz ornyn taba almaı júrgen adamdar bar. Taksıst bola tura prezıdent bolǵysy keletin, ózi basshy bola tura kedeı adamda bar adamgershilik jıyntyǵy joq baılar da bar. Batys psıhologıasynda «jasy men deńgeıi sáıkes kelmeıtin adamdardan qorqyńdar» degen támsil aıtady. Jasy jıyrmada, aıtatyn oıy tym qartaıyp ketken adam, bolmasa jasy elý-alpysta bolsa da, áli kúnge deıin qyz qýalap, saqalyn syraǵa malyp júrgen ıaǵnı, jasy men deńgeıi sáıkes kelmeıtin adam bizdiń qoǵamda óte kóp. Qazaq qoǵamynda árkim óz ornynda bolsa, bári de jaqsy bolady.
Asyl arna: – Rıasyz áńgimeńizge úlken raqmet, aǵa. Jazaryńyz ben aıtaryńyz taýsylmaǵaı! Alla isińizge bereke bersin!
Suhbattasqan: Saltanat Qoja
