Qazaqstandyqtardyń 15 paıyzy ǵana bala kúninde armandaǵan mamandyqtary boıynsha jumys jasaıdy. Mundaı qorytyndyǵa qazaqstandyqtar arasynda júrgizilgen saýalnamanyń nátıjesine qarap aıtyp otyrmyn. Ýnıversıtet támamdaǵandardyń jartysynan kóbi óz mamandyǵy boıynsha qyzmet etpeıtini anyqtaldy. Sonyń saldarynan qoǵamda dıplomdy jumyssyzdardyń sany kúrt ósken. Olar dıplomy bola tura nege jumyssyz? Jastyq arman nege oryndalmaıdy? Osy suraqtarǵa jaýap izdep, eldegi eńbek naryǵyndaǵy problemalardyń túp-tórkinine kóz júgirtip kórelik.

Qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi bala kúninde dáriger bolýdy armandaǵan eken. Olardyń úlesi pikir-terim­ge qatysqandardyń 14 paıyzyn quraıdy. Muǵalim nemese tárbıeshi bolýdy qazaq­stan­dyqtardyń 10 paıyzy armandapty. Jaýap bergen­derdiń 8,5 paıyzy bala kúninde sahnada óner kórsetýdi, 7,2 paıyzy áskerı adam bolýdy qalaǵandaryn aıtqan. Zańger bolǵysy kelgender 5,2 paıyz, qolyna qalam alyp, jýrnalıs atanýdy armandaǵandar 4,7 paıyz eken. Ǵaryshker (4,2%), ushqysh (4,1%) bolsam degender de barshylyq. Balalyq qıalymen dırektor (3.8%), prezıdent (3,7%) bolýdy arman etkender de az emes kórinedi. Budan keıingi oryndarda polısıa qyzmetkeri, depýtat maman­dyqtary jaıǵasqan. Fýt­­bolshy, bankır, arheolog, astro­nom, shashtaraz, stúardessa, tiginshi mamandyqtaryna tizimniń tó­mengi satylarynan oryn bu­ıy­rypty.

Balalyq armannyń oryndalmaý sebebinde kóbiniń pikiri negizgi úsh máselede toǵysqan. Olardyń 23,5 paıyzynyń  eseıe kele bala kúngi mamandyqqa qyzyǵýshylyǵy joǵalǵan, 22,9 paıyzynyń bolashaq kásibin ata-anasy tańdap berse, 23,5 pa­ıy­zy unaıtyn mamandyǵyna túse almapty. Qalap túsken maman­dyǵy boıynsha jumys taba almaǵandar da (7,6%) barshy­lyq kórinedi.

Saýalnama nátıjesinde anyqtalǵandaı, joǵary bilimi barlardyń jartysynan kóbi, dálirek aıtqanda 60 paıyzy óz mamandyǵy boıynsha jumys jasamaıdy. Sonyń saldarynan dıplomdy jumyssyzdar kóbeıý ústine kóbeıýde. Onyń birneshe sebebi bar.

Bilim emes, dıplom úshin oqý

«Elý jylda – el jańa», – desek, Qazaqstan táýelsizdigin alyp, naryqtyq qatynastarǵa ótkeli shırek ǵasyrdan endi asyp barady. Demek, qoǵamdyq sana tolyqtaı jańaryp úlgergen joq. Keńestik kezeńde saltanat qurǵan «joǵary bilim – jarqyn bolashaq kepili» túsinigi áli de ózekti. Sondyqtan ata-analar balasyna oqýǵa yqylasy joq bolsa da kóshten qalmasyn dep qaıtse de dıplom alyp berýge tyrysady. Mektepte de muǵalimder oqýshylarǵa «oqymasań, kórgen kúniń qarań» dep únemi qulaqtaryna quıady. Nátıjesinde kóp jas­tar janyna jaqyn kásiptiń tut­qasyn ustaýdyń ornyna, ózi qyzyqpaıtyn salany oqý aqysy arzan, ortańqol oqý ornynda shala meńgerip shyǵady. Sabaqqa ańsary aýmaǵandyqtan, oǵan den qoımaıdy. Qosymsha jumys jasap júrip, emtıhandardy áýpirimdep jaýyp, qolǵa dıplom alady. Keıbiri dıplomdyq jumysty satyp alatyny aıtpasa da túsinikti. Endi, ózi qyzyqpasa, sabaǵyna qatyspasa, ne dep jazsyn. Osylaısha mamandyǵynan maqurym taǵy bir maman jumyssyzdardyń qataryna qosylady. Mundaılar myńdap sanalady. Ózderine unaıtyn ispen aınalysatyndar áldeqaıda baqyttyraq ekendigin ómir áldeqashan dáleldep qoıǵan. Qandaı jumys bolmasyn, adamǵa qýanysh syılap, sodan raqat alsa, onda ol adamnyń mamandyq tańdaýda adaspaǵany. Sondyqtan balanyń shama-sharqyn eskermesten súıreleý, qabyldaýǵa yntasy joq nemese qabiletsiz oı eńbegine jegý qate. Odan da súıikti, qolynan keletin isine baýlý, anaǵurlym abzalyraq.

Biliktiliktiń tómendigi

Jas mamandy úıretý, ony oqytý birshama ýaqytty qajet etetindikten, kez kelgen jumys berýshi bos orynǵa daıyn mamandy alǵandy jón kóredi. Al teorıa men praktıkany ushtastyrǵan, shá­kirt­terine eńbek naryǵynda básekege qabiletti bilim beretin oqý oryndary saýsaqpen sanarlyqtaı. Jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptaǵan jekemenshik joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndarynyń basym kópshiligi dıplom úlestirgennen ary asa almaýda. Materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jutań­dyǵynan, oqytýshylyq quram­nyń álsizdiginen bilim sapasy syn kótermeıdi. Qyzmetiniń negizgi máni komersıa bolǵan­dyqtan, úlgerimi tómen stýdentterdi oqýdan da shyǵara almaıdy. Ony stýdentter jaqsy bilip alǵan. Úshtik baǵasyn qoıyp, kýrstan-kýrsqa kóshirip, sońynda qabiletsiz maman daıarlap shyǵarady. Bir jyldary  shaǵyn qalalardyń ózinde ýnıversıtet, ınstıtýt attaryn ıemdengen oqý ordalary kóbeıip ketti. Sonyń saldarynan Qazaqstan JOO-nyń jáne sonda oqıtyn stýdentterdiń sany jóninen álemde kóshbasshy elderdiń qataryna jatady. Qazaqstanda 1 mln turǵynǵa 10 joǵary oqý ornynan keledi eken. Al halyqaralyq tájirıbede mıllıon turǵynǵa 1-3 oqý ornynan aınalady.

Elimizde jarty mıllıonǵa jýyq kolej stýdenti bar. Jylyna olardyń 200 myńy dıplom alsa, onyń 50 myńy ǵana jumysqa turady nemese oqýyn jalǵastyrady. Qalǵan 150 myń jas dıplomdy jumyssyzdardyń qataryn tolyqtyrady. Sol sebepti de bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń joǵary jáne arnaýly orta oqý ordalarynyń sanyn qysqartýǵa kúsh salýy ábden quptarlyq. Osy maqsatta JOO-lardy básekelestirý arqyly ol jerdegi bilim deńgeıin kóterý kózdelýde. Ol úshin Qazaqstan jalpy standarttaǵy dıplomdardan bas tartpaq. Iaǵnı ár oqý ornynyń ózindik dıplomy bolady. Sonda eńbek naryǵynda qaı bilim ordasynyń túlekterine suranys joǵary ekendigi anyqtalmaq. Kóshke ilese almaǵandary sapa deńgeıin joǵarylatpasa, ózdiginen qyzmetin toqtatady. Laıym solaı bolǵaı.

Biraq bul júıege kóshpes buryn oılastyrar máseleler kóp. Aıtalyq, qandaıda bir JOO-ǵa artyqshylyq berilmeýi kerek. Artyqshylyqtyń ólshemi sapaly bilim bolýy tıis. Halyqaralyq standartqa kóshedi ekenbiz, olaı bolsa, ýnıversıtetterdiń reıtıńin shyǵarǵanda da halyqaralyq júıe qoldanylýy mindetti. Qazirgideı stýdentterdiń jumysqa ornalasý reıtıńin qoldan jaqsartý úshin dıplomdy jumys tapqany týraly anyqtama tapsyrǵan túlekterge ǵana berý sekildi barmaq basty, kóz qysty áreketterge tosqaýyl qoıylýy kerek.

Qajetsiz mamandyqtardyń kóbeıýi

Ýnıversıtetter men kolej­derdiń shekten tys kóbeıýi, ol jerde qoǵamǵa qajetsiz mamandyqtardyń oqytylýy dıplomdy jumyssyzdardyń artýyna ákelip soqtyrdy. Ǵalym Kamal Burhanov depýtat bolyp turǵan kezde, Qazaqstanda jylyna 5 myń jas dıplomatıalyq mamandyqtar boıynsha joǵary oqý ornyn támamdaıtynyn, olardyń ary-ketse 10-y ǵana Syrtqy ister mınıstrligine jumysqa turatynyn aıtyp, alańdaýshylyǵyn bildirgen bolatyn. Osy sekildi mysaldar óte kóp. «Tas laqtyrsań, zańger men ekonomıske tıedi» degen sóz tirkesin estip júrgenimizge talaı jyldyń júzi boldy. Bul sanatqa qarjyger, munaıshy mamandyqtaryn da qosýǵa bolady. Kerisinshe, tehnıkalyq mamandyqtardyń suranysy jyl saıyn ótelmeı keledi. Ókinishke qaraı, túlekterde mamandyq tańdaýda obektıvti aqparat joq. Sondyqtan tańdaý jasarda atynan at úrketin, keńestik kezeńde abyroıly sanalǵan mamandyqtarǵa barady. Tıisti organdarda qandaı mamandyqtar boıynsha bos jumys oryndary bar, qaı sala mamanǵa tapshy, kerisinshe qandaı mamandar shamadan tys asyp ketkeni týraly aqparat bar. Osy aqparat mektepterdiń joǵary synyp oqýshylaryna tanystyrylsa, túsindirilse bálkim jyl saıyn bir qatelikti qaıtalaı bermes pe edik.

Ózin-ózi jumyspen qamtýshylar

Dıplomdy jumyssyzdardyń deni áleýmettik jaǵynan jetkilikti qorǵalmaǵan, kúnkóriske jararlyq, biraq perspektıvasy joq kúzet, daıashy, satýshy, qurylysshy, júk tıeýshi sekildi jumystardy isteıdi, bazardy jaǵalaıdy, kóligi barlar taksıst bolady. Ondaı azamattar ózin-ózi jumyspen qamtýshylar sanatyna jatqyzylady. Olar­dyń jumystan aıyrylýy ońaı, jańasyna turýy qıyn. Sondyqtan bastyǵynyń qas-qabaǵy men kóńil-kúıin ańdýǵa májbúr. Sondaǵy alatyn jalaqylary tym mardymsyz. Zeınetaqy qoryna qarjy quıý, demalysta, aýyryp qalǵanda tólenetin aqsha týraly aýyz ashýdyń ózi artyq. Ózin-ózi jumyspen qamtýshylardyń saıası belsendiligi de tómen bolady. Olar saılaýǵa barmaıdy, memlekettiń qoǵamdyq-saıası ómirine aralaspaıdy. Jastyq ambısıa, arman-qıal júzege aspaǵandyqtan olardyń basym kópshiligi ómirge narazy keledi. Ony ańǵarý úshin taksıge otyrý nemese bazardaǵy halyqtyń áńgimesin tyńdaý jetkilikti. Ondaı topty tobyrlyq sana bıleıdi. Al tobyrdy arandatý, bılikke qarsy qoıý ońaı. Baıqaǵanymyzdaı áleýmettik sıpattaǵy máseleniń saıasılanýy qıyn emes.

Ómirde bıik jetistikke jetken adamdarǵa qarap, jetistiktiń kilti joǵary oqý ornyn qury támamdaýda emes, shynaıy bilimde, jeke izdeniste, ózińdi jetildirý men professıonalızmde ekendigine kóz jetkizesiń. Bilim, qabilet  – sarqylmas potensıal. Sony durys paıdalana bilip, ózin qamshylap, maqsatqa talpynǵandar úshin múmkin emes eshnárseniń joq ekenin uǵynasyń. Olaı bolsa, elden qalmaıyq dep dıplom alýǵa «ásempaz» bolmaı,  jasampaz bolýǵa talaptanalyq.

 Melis SEIDAHMETOV