Mánma úkimeti men rohındja musylmandarynyń arasyndaǵy qaqtyǵys 1948 jyldan bastalyp kele jatyr, - dep jazady Qamshy.kz aqparat agenttigi. Naqtylaıtyn bolsaq, rohındja musylmandary 69 jyl boıy Mánma úkimetinen zorlyq-zombylyq kórip keledi. Mánma úkimeti alǵashqyda musylmandardyń jerin, úıin tartyp alsa, keıinnen túrmege otyrǵyzyp, azaptap óltire bastaǵan. Álemdegi musylmandardan bólek ózge din ókilderi de, saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleri de rohındja musylmandarynyń zańǵa baǵynatyn jáne shydamdy adamdar ekenin áldeqashan moıyndap qoıǵan.
Mysalǵa alatyn bolsaq, osydan biraz jyl buryn «ál- Jazıra» telearnasynyń jýrnalısi Fıl Rıs «Sońǵy jyldary men kóptegen suhbattar men qupıa qujattardy jınaqtadym. Meniń qolymdaǵy derekter Mánma úkimeti býddıster men musylmandar arasyna iritki salǵysy keletinin dáleldeıdi», - degen.
Londondaǵy Queen Mary ýnıversıtetiniń túlegi, profesor jáne zańger Penı Grın «Eger 2012 jyldyń maýsym aıyndaǵy aqparattarǵa súıenetin bolsam, biz sol jyldary Bırmada bolyp jatqan jaǵdaı týraly jergilikti turǵyndardyń arasyndaǵy jaı ǵana turmystyq túsinispeýshilik degendi jıi estıtinbiz. Biraq bul jalǵan aqparat edi. Bul jaǵdaı birneshe jyldan beri astyrtyn josparlanyp kele jatyrǵanyn kópshilik bile bermeıtin. 2012 jyly Rakhaın shtatynda musylmanǵa býddıst qyzdy zorlap, keıin óltirip ketti degen aıyp taǵyldy. Osy sybystyń naqty dáleli joq bolsa da, atalǵan oqıǵadan keıin 100- den astam jergilikti musylmandar baspanasy men jerinen aıyryldy. Tipti Arakanda 100 shaqty musylmandy azaptap óltirgen. Bul aqparat BUU qupıa qujattarynan alynǵan», - deıdi.
Endi osy máseleni talqylaıtyn bolsaq. Jaraıdy musylmandardyń arasyndaǵy bir buzyq bir qyzdy zorlap, óltirgeni ras aqparat bolsyn delik. Alaıda bir adamdy óltirdi dep júzden astam adamdy qyryp tastaý ádiletten bólek adamdyqqa jata ma? 1948 jyldan bastap azapty ǵumyrdy bastan keshirgen adam da eriksiz, kek alý maqsatynda zulymdyq jasaǵysy keletini belgili ǵoı. Bul psıhologıalyq turǵydan da qalypty dúnıe dep oılaımyn. Óziniń ata-anasyn aıaýsyz azappen ólgenin kórgen adam da qylmysqa beıim bolady. Naqty aıtatyn bolsaq, musylmandar men býddısterdiń arasyndaǵy qaqtyǵys pen jaýyzdyqtyń paıda bolǵandyǵyna Mánma úkimetiniń kinási men qatar kúnási de bar ekeni aqıqat. Sebebi olar jergilikti halyqqa basý aıtqanda, birneshe jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan qylmysty toqtatqanda bul jaǵdaı dál osyndaı deńgeıge jetpeıtin edi...
2008-2014 jyly BUU -da adam quqyǵy boıynsha arnaıy baıandaýshy qyzmetin atqarǵan Tomas Kıntana da Bırmadaǵy oqıǵanyń birneshe jyldar boıy arnaıy josparlanǵanyn aıtty. Onyń qolynda osyǵan baılanysty birneshe aqparat bar eken.
Joǵaryda aıtylǵan derekter 2012 jylǵy musylman jigittiń bir býddıst qyzdy zorlap, óltirdi degen sybysqa tikeleı qatysty bolyp keledi. Dál osy jyly Mánma úkimeti 200 shaqty musylmandy baspanasynan aıyryp, aıaýsyz óltirgen edi. Biraq Mánma úkimeti álemge bul oqıǵany jergilikti turǵyndar arasyndaǵy túsinispeýshilik retinde kórsetip, álem halqyn sendirgisi kelgen. Alaıda 2012 jyly jáne birneshe jyldan keıin de qupıa qujattar paıda bola bastady.
Eger rohındja musylmandary qaqtyǵysty nemese soǵysty ózderi bastaǵan bolsa eń bolmasa bir qupıa qujat jaryqqa shyǵatyn edi. BUU-nyń qupıa qujattarynyń málimetterinde Mánmadaǵy bir aýdannyń ózinde 86 zorlyq-zombylyq oqıǵasy tirkelgeni belgili boldy. Sonymen birge osy qujattarda zardap shekken adamdardyń sýretteri men vıdeolary da saqtalǵan. Qazirgi kezdegi áleýmettik jelide jarıalanyp júrgen keıbir vıdeolar men sýretter sol jyldardyń kórinisi bolýy ábden múmkin.
Osyǵan uqsas oqıǵa 2013 jyly Meıktıl eldi-mekeninde tek qana rohındja musylmandaryna qarsy jasalǵan bolatyn. Osy kezde zańdy suraq paıda bolady? Nege Mánma úkimeti tek qana rohındja musylmandaryn aıaýsyz azaptap, jazalady? Ne úshin osyndaı jaıttar araǵa birneshe aı nemese jyl salyp qaıtalanyp otyrdy? Suraqtyń jaýaby da aıqyn sekildi. Dál osy 2 suraq Mánma úkimetiniń musylmandardy azaptaýy birneshe jyldar boıy astyrtyn josparlanyp keldi mt degen suraqtyń jaýaby ispetti. Suraq suraqqa jaýap berip tur...
Osy oqıǵa bastalǵaly áleýmettik jelidegi sýretter men vıdeolardy kim jarıalap jatyr degen suraq maǵan maza bermegen edi. Osy suraqtyń jaýabyn AQSH-taǵy Holokosta memorıaldyq murajaıdyń qyzmetkeri Andrea Gıtlmenniń dálelderine súıensek, áleýmettik jelide taralǵan sýretter men vıdeolardy úkimet ásker men jergilikti turǵyndardyń ózderi túsirgen. Olar rohındja musylmandaryn azaptalyp jatqanyn ózgelerge kórsetip, maqtanyp, sol arqyly óz abyroıyn joǵaryǵa kótergendeı bolady eken. Sonymen birge kópshilikti jylatqan vıdeolar men sýretterdi anyqtap qaraıtyn bolsaq Mánma turǵyndarynyń musylmandardy azappen soqqynyń astyna alyp jatqan kezde olardyń qasynda qarý asynǵan polısıa qyzmetkerlerin kórýge bolady. Olar bolyp jatqan qylmysty toqtatyp, arasha bolýdyń ornyna, musylmandardyń qalaı azaptalyp jatqanyn kórip rahattanyp turǵanyn baıqaýǵa bolady.
«ál-Djazıra» telearnasynyń qyzmetkerleri osydan birneshe jyl burynǵy Mánma úkimetiniń qupıa qujattyn qolǵa túsirgen. Bul qujattar Mánmanyń turǵyndary men bılik ókilderi rohındja musylmandaryn, olardyń dinı joralǵylardy jasaǵanyn jek kóretinin jáne de bılik ókilderi birneshe jyl boıǵy jospar boıynsha musylmandardy joıǵysy kelgenin dáleldeı túsedi.
Endi osy soraqylyqqa tikeleı qatysy bar Ashın Vıratý týraly birer málimet keltireıin. Ashın Vıratý 9 jyl terorızmge qatysy bolǵany úshin túrmede otyrǵan. 2012 jyldan bastap prezıdentke, musylmandarǵa qarsy pikirin aıtyp, olardyń kózin joıýǵa baılanysty óz usynysyn ashyq aıtqan. Tipti ol óz oıyn ózgelerden jasyrmaǵan. Onyń musylmandar týraly vıdeosy Youtube áleýmettik jelisine jarıalanyp ta otyrǵan. Iaǵnı Mánma úkimeti de Ashın Vıratýdyń túpki maqsatyn osydan birneshe jyl buryn da bilgen. Alaıda toqtatpaǵany da baıqalady. Sonymen birge qazir áleýmettik jelilerde Ashın Vıratýdyń musylmandar týraly pikiri taralyp, talqylanyp jatyr.
«Biz ózimizdiń Býddamyzdyń jaýy, ıaǵnı musylmandardyń kózin joımaıynsha tynyshtyq tappaımyz. Bizdiń Jer sharymyzda birde-bir musylman qalmaýy kerek. Biz olardyń meshit-medreselerin órteımiz. Olar ózderin eshkim de qutqara almaıtynyn bilýi kerek. Eshqandaı jergilikti ásker de, býddıst te olardy qutqara almaıdy. Biz olarǵa azyq-túlik satpaımyz, óz qudyǵymyzdan tipti bir jutym sý da bermeımiz. Men ózimniń Býddammen ant etemin, bul shaıtandar (musylmandar) bizdiń qasıetti mekenimizde bizge qul retinde ómir súrýi kerek. Olardyń balalary bizdiń hramda býddızmdi qabyldap, bizge qyzmet etýge mindetti. Musylmandar adam emes, olar úshin basqa musylmandar duǵa etse de olardyń qolynan basqa eshteńe kelmeıdi. Olar eshteńe isteı almaıdy, sebebi musylmandar adamzattyń eń jabaıy, tómen, túkke turǵysyz jaratylysy. Olar torǵa qamalǵan, árli-berli tamaq surap júrgen maımyldar sekildi. Aıǵaılap, aıǵaılap qoıady. Sender solaı júre berińder, jylap, óz Qudaılaryńa jalbarynyp, duǵa jasap, biraq odan eshteńe shyqpaıdy. Alaıda biz órkenıetti, mádenıetti adamdarmyz. Biz senderdiń duǵalaryń men is-áreketterińnen eshqandaı paıda joq ekenin jaqsy bilemiz. Sender sol torǵa qamalǵan maımyl sekildi ómir súresińder jáne solaı qala beredi. Sol tordan tek meniń qalaýym arqyly ǵana aman shyǵasyńdar», - dep halyqtyń aldynda Ashın Vıratý musylmandardy mazaqqa aınaldyrǵan.
Nege Mánma halqy musylmandardy jantúrshigerlikteı etip azaptap, óltirdi? Nege olar kip-kishkentaı sábıdi aıaýsyz óltirip, mazaqqa aınaldyrdy? Osynshama qatygezdik bútin bir halyqtan shyǵyp jatqany qalaı?
Ashın Vıratý monah retinde de, Mánmadaǵy tanymal tulǵa retinde de óz halqyna sózi ótetini belgili. Ashın Vıratýdyń osy suhbaty áleýmettik jelide keńinen talqylanyp jatyr. Bul vıdeo negizinen 2013 jyldyń 15 shilde aıynda Youtube áleýmettik jelisine jarıalanǵan. Sonymen birge aıta ketetin bolsaq, Ashın Vıratý 2012 jyly erkindikke shyqqan. Sodan beri óziniń musylmanda týraly pikirin halyqqa aıtyp, olardy ózine sendire bildi. Mánma úkimeti men turǵyndary osydan 1948 jyldan beri musylmandarǵa zorlyq-zombylyq jasap kelgen bolsa, bul kek (jergilikti turǵyndardyń oıynsha) atadan balaǵa tapsyrma retinde qalyp otyrýy da ábden múmkin. Ashın Vıratý musylmandardy halyqtyń aldynda maımylǵa teńep, olardy adam qurly kórmeýge shaqyrǵan. Ashın Vıratýdyń dál osyǵan uqsas ýaǵyzdary kóp ekeni de belgili. Ol 2013 jyldan beri óz halqynyń sanasyn ýlap, dál qazirgideı qatygezdik, jaýyzdyq jasaýǵa ıtermelegen.
Endi Mánmanyń kóshbasshysy Aýn San Sý Chjı týraly málimetterdi qarastyrsaq. Aýn San Sý Chjı álemge eshteńeden taısalmaıtyn saıasatker, oppazısıoner retinde tanylǵan. Bul áıel týraly tipti fılm de túsirilgen eken. Onyń pikirine súıenetin bolsaq, Mánmadaǵy qaqtyǵys jaı ǵana jergilikti turǵyndardyń arasyndaǵy túsinispeýshilik jáne de áleýmettik jelide jarıalanǵan sýretter men vıdeolar ótirik eken. Turǵyndardyń musylmandarǵa zorlyq kórsetýin toqtatqym keledi degen áıel qazir Mánma eliniń premer-mınıstri. Búkil álemniń aldynda osyndaı shyndyqqa janaspaıtyn pikir aıtqan Aýn San Sý Chjı óz halqyna basý aıta almasa nesine bılikte otyr?
Mánmada bolyp jatqan genosıd shyndyq ekeni haq. Alaıda kináliler óz qylmystaryn jasyrǵysy keledi. Alaıda Mánmadaǵy vıdeoar men sýretter osydan birneshe jyl burynǵy bolýy ábden múmkin, sebebi bul soraqylyq 70 jyl boıy jalǵasyp kele jatyr emes pe?
Mánmadaǵy genosıd týraly pikir bildirgen alǵashqy prezıdent Redjep Erdoǵan men Ramzan Qadyrov. Olar qazirgi kezde óziniń dindes baýyrlaryna kómek kórsetýde. Redjep Erdoǵannyń áıeli men túrik úkimeti Bırmaǵa kómektesýge barǵany belgili. Al Sheshenstannyń Groznyı qalasynda mıllıonnan astam adamnyń qatysýymen mıtıń bolǵan edi. Sheshenstannyń basshysy Ramzan Qadyrov mıtıń kezinde sóz sóılep, Mánmadaǵy genosıdke qarsy ekenin ashyq aıtty. Sonymen birge atalǵan soraqylyqqa qarsylyǵyn bildirgenderdiń qatarynda hrıstıan dinin ustanǵan Rım papasy Fransısk te bar edi. Osynshama bedeldi adamdar jalǵan aqparatqa senip, aldanyp otyr degenge saý adam sene qoımas...
Sonymen birge ashýǵa býlyqqan keıbir musylmandar Mánmadaǵy baýyrlaryn qorǵaý úshin jıhad jasaımyz dep jatyr. Olar ózge musylmandardy qorǵaý ózderiniń paryzy dep esepteıdi. Shyǵys eliniń musylmandaryn negizinen dinı termın boıynsha mýdjahıdter dep ataıdy. Eger Mánma úkimeti musylmandarǵa qarsy jasalyp jatqan genosıdti toqtatpaıtyn bolsa úlken dinaralyq soǵys bolady.
Atalǵan dinaralyq qaqtyǵysty naqty kim jasap otyrǵany ázirge qupıa. Múmkin Mánma úkimeti de kináli emes shyǵar. Olardy basqaryp, bıligin júrgizip otyrǵandar da bar bolýy ábden múmkin. Tek bir dúnıe aqıqat. Bul musylmandarǵa jasalyp otyrǵan qastandyq - saıası oıyn. Atalǵan oıyndaǵy býddıstter de, musylmandar da jaı ǵana oıynshylardyń oıynshyǵy ispettes.
Ásel Bolatqyzy
