Jańa ǵasyrdyń tabaldyryǵyn attaǵan tusta elimizdiń ár salasy jańasha damýǵa baǵyt aldy. Ár salanyń damýy onyń tamyryna úńilýden bastalatyndaı. Tamyrymyzǵa tereń úńile bastaǵan tusta bul nıetimizge qarsy turǵysy keletin syrtqy kúshterdiń qarqyn alýy el ishindegi ıslam dinine degen senimge selkeý túsirip jibergendeı. Mundaıda ata-babalar salǵan sara jolǵa júginý máseleniń túıinin sheshýge jaqyndatpasa, alystatpasy anyq. Dástúrli dinniń qadir-qasıetin jas urpaqqa uǵyndyrýda biz neni eskermeı júrmiz, qaı jerde qıys kettik degen másele tóńireginde «Qazaq ádebıeti» gazeti ıslamtanýshy ǵalym, PhD doktory Qaırat JOLDYBAIULYMEN áńgimelesken. «Qamshy.kz» aqparat agenttigi suhbatty oqyrman nazaryna usynady.
– Qarapaıym musylman qazaqtyń búgingi obrazy qandaı bolýy kerek dep oılaısyz?
– Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bir hadısinde: «Naǵyz musylman basqalarǵa tilimen de, qolymen de japa shektirmegen adam»,– deıdi. Musylmannyń musylman ekendigi sózinen emes, isinen kórinýi kerek. Ony sózben qatty ýaǵyzdaýdyń da keregi shamaly. Shynaıy musylman bilimdi, ıntellektýal, óz isiniń naǵyz mamany, densaýlyǵyna mán beretin, sabyrly, meıirimdi, tózimdi, ózgeni qurmetteıtin jan bolýy kerek.
– Sizdiń oıyńyzsha taqýalyq degen ne? Nemese taqýa adamdy qalaı elestetesiz?
– Taqýalyq – Allanyń jazǵan aıattaryn, zańdaryn oryndaý degen sóz. Al Allanyń zańdary men aıattary eki úlken kitapta jazylǵan. Birinshi kitap – Quran. Qurandaǵy aıattardy oqýymyz kerek jáne sol aıattardyń kózildirigimen, dúrbisimen Ǵalam degen alyp kitapty oqýymyz kerek. Ǵalam da – Alla Taǵalanyń qudiretti qalamymen jazylǵan úlken kitap. Ondaǵy búkil fızıkalyq, hımıalyq, astronomıalyq, matematıkalyq, geometrıalyq zańdylyqtar da Alla Taǵalanyń aıattary. Qazir kóp musylman Allanyń osy ekinshi kitabyn oqýdy umyt qaldyrdy, ıakı shala oqıdy.
– Nemese eki kitapty bir-birimen baılanystyrmaıdy.
– Iá, bireý matematıkany tereń oqysa rýhanıaty kem. Aqıyq aqyn Muqaǵalı:
«Din – ǵylymnyń atasy,
Din – ǵylymnyń anasy.
Din – ǵylymnyń kókesi,
Din – ǵylymnyń ákesi.
Ǵylymda bar, dinde bar
Qoqys ta bar, gúlde bar.
Qol qýsyryp Qudaıǵa
Ǵylym men din birge bar», –
deıdi. Qandaı teńeý?! «Qol qýsyryp Qudaıǵa ǵylym men din birge bar». Eınshteın: «Dinsiz ǵylym soqyr, ǵylymsyz din aqsaq» deıdi. Ol ekeýi bir aqıqattyń eki júzi ispetti. Ekeýiniń de avtory Alla Taǵala. Biz osy ekeýin bir-birimen baılanystyryp oqı alǵan kezde ǵana damımyz, órkendeımiz. Keıbir hadısterte aıtylǵan nárselerdi dogma retinde, qalaı jazylsa solaı uǵynyp qalamyz. Ol keıde obrazdy túrde aıtylýy múmkin. Biz ony dinniń rýhyna saı, basqa hadıstermen salysyryp joramaldaýymyz kerek. Ábý Hanıfanyń erekshelegi nede? Ol antroposentrıstik negizde dindi túsinýge talpynǵan. Antroposentrıstik degen ne? Barlyq nárseni, adamdy negizge ala otyryp, adamnyń, qoǵamnyń paıdasyna qaraı túsiný metodologıasy.
– Búginde meshit sany kóbeıip, namaz oqıtyndardyń sany artqanymen, keı adamdardyń dinge kúmánmen qaraıtyndyǵy baıqalady. Buǵan ne sebep?
– Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary din turǵysynan rýhanı bazamyz bolmady. Qolymyzda birde-bir Qurannyń aýdarmasy bolǵan joq. Islam dini týraly sóz qozǵaǵan shyǵarmalardan Abaıdyń «Qara sózi», óleńderi, Shákárim Qudaıberdiulynyń «Musylmandyq sharty», Ybyraı Altynsarınniń «Musylmandyq tutqasy» sekildi kishkentaı-kishkentaı úsh kitaptan basqa dinı ádebıet bolǵan joq. Táýelsizdikti osylaı qarsy aldyq. Dindi durys túsindiretin bilikti kadrlar, ǵulamalar joq boldy. Elimizde nebary 68 meshit bar edi, olardyń ózi munarasy ıa kúmbezi joq, dúkendi, ıakı eski mádenıet úıin meshitke yńǵaılaǵan kúıde edi. Halyqtyń dinı saýaty nashar bolǵasyn ár túrli aǵymdar nasıhat júrgize bastady, ol kezde eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy da máz emes edi. Osyndaı faktorlardyń áserinen elimizge ár túrli aǵymdar tarap ketti.
Sáláfı aǵymynyń keń etek jaıýy saldarynan ıslam dinine kir keltiretin oqıǵalar, jarylystar boldy. Jarylystan bólek adamdardyń bir-birimen qarym-qatynasy buzyldy. Aǵaıyndylar dastarhan basynda birge otyra almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Munyń barlyǵy dinge kóleńke túsirdi. Meshittiń salyný qarqyny men halyqtyń suranysyna sáıkes dinı bilikti maman daıarlap úlgere almadyq. Bir meshit salyp shyǵý úshin alty aı ýaqyt jetedi, ary ketkende bir jyl. Al bilikti maman jetilýi úshin kem degende, bes-alty jyl kerek. Onyń ústine zaıyrly elmiz, din memleketten bólek dep, dinge nemquraıly qaradyq, qarjynyń kózi bolmady. Burynǵy mılısıa qyzmetkerleri, jol-kólik ınspektorlary, keńes ókimetiniń tusyndaǵy sholaq belsendiler dinniń qaıta kelýimen óziniń burynǵy qyzmetterin joǵaltyp alǵan soń, birdi-ekili súre jattap qaıtadan tórge ozdy. Dúmshe ýaǵyzdar aıtyldy. Munyń sońy keıbir zıaly degen kisilerdiń moldalarǵa, dindarlarǵa, jalpy dinge mensinbeı qaraýyna, tipti dinge kúdikpen qaraýyna ákep soqty.
– Ókinishke qaraı, keıbir adamdardyń «Batys dinnen alshaqtaǵanda ǵana ǵylymda qaıta órleý dáýiri bastaldy, damý beleń aldy. Musylmandar da dinderinen alshaqtar bolsa, bálkim, artta qalýdan qutylar ma edi» degenin de qulaq estip júr.
– Batysty musylmandarmen salystyrýǵa múlde bolmaıdy. Sebebi, sol kezdegi shirkeý ǵylymǵa qatty qarsy bolǵandyqtan, batystyń odan qutylǵan shaqta damýy tabıǵılyq. Al ıslam dini eshqashan ǵylymǵa qarsy bolmaǵan. Tipti, árdaıym qoldap otyrǵan. Sondyqtan dindi jaqsy túsinip, Quranǵa qulaq asqanda ǵana musylmandar ǵylymda sharyqtap, mádenıette órkendegen. Álemge ǵasyrlar boıy ustazdyq etken. Alaıda, Quran qaǵıdalarynan alshaqtap, ózgelerge es-tússiz eliktep, óz tekterinen adasyp, qasterli uǵymdardy aıaqasty etken kezde keri ketý bastaldy. Ǵylymda artta qalyp, saýatsyzdyqtyń shyńyraýyna qulady. Endeshe, musylmandardyń artta qalýy dinderiniń keritartpalyǵynan emes, kerisinshe dinderinen alshaqtaýynda, Qurannyń ómirsheń qaǵıdalaryn jańa ómirge saı durys túsine almaýynda bolmaq.
– Terorızm, ekstremızm, sáláfızmge qatysty ótkir oılaryńyzdy bildirip, qoǵamnyń dertti tustaryn tamyrshydaı dóp basyp aıtyp júrsiz. Endi osy taqyrypqa qaraı oıyssaq. Qazaqstanda oryn alyp jatqan ekstremızm men terorızmniń artynda kimder tur? Jáne olar óz maqsattaryna jetti me?
– Ekstremızm, terorızm, radıkalızm bul keńinen oılastyrylyp, josparlanǵan dúnıeler. Artynda alpaýyt qara kúshter, jasyryn memleketter tur. Árıne, olardyń ózindik maqsat-mindetteri bar. Ekstremızm, terorızmniń artynda turǵan kúshter Qazaqstanda belgili bir deńgeıde óz maqsattaryna jetti dep oılaımyn. 2011 jyldan beri tizbektelip bastalǵan teraktiler, qoǵamda teris pikir qalyptasqan sáláfızm aǵymynyń is-árketteri belgili bir deńgeıde qazaq qoǵamyn, memleketti dinge degen teris kózqaras qalyptastyrýǵa ıtermeledi. Qazir, ásirese batys óńirlerde ata-analar balalaryn meshitke jiberýge qorqady. Buryn dinge bet burdy, namaz oqydy dese qýanatyn edi. Qazir teris aǵymǵa ketip qalady dep úreılenedi. Sóıtip, «meshitke barý orynsyz» degen sıaqty úrkek minez, kózqaras paıda boldy. Bul – menińshe, óte qaýipti nárse. Sebebi, ekstremızm men terorızmniń artynda turǵan kúshter belgili bir halyqty óziniń negizgi tireginen, rýhanı qundylyǵynan bezdirgisi keledi. Dinsiz ósken jastar, kez kelgen nársege ergish keledi. Olarda ustanym joq bolady. Halyqtyń tiregi – din. Dinsiz adam dúbárá bolyp qalady. Eldegi ekstremızm men terorızmdi uıymdastyrýshylar osy maqsattaryna qol jetkizdi. Bizdegi dinge qatysty máselelerde sheshim shyǵaratyn organdarǵa da belgili bir deńgeıde osy jaǵdaı áser etip otyr.
– Jaqynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstri Nurlan Ermekbaev myrzamen arnaıy kezdestińiz. Feısbýk paraqshańyzda Dinge qatysty keıbir zań aktilerine engizilgeli otyrǵan ózgeristerdiń utymdy jaqtary men alańdatyp otyrǵan tustaryn mınıstrge jetkizgenińizdi jazdyńyz. Siz aıtqan osy ózgeristiń utymdy jeri qaısy, qaı tusyna alańdadyńyz, oqyrmanmen bólise otyrsańyz…
– Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi ashylǵaly birqatar irgeli isterdi qolǵa aldy. Dinge qatysty keıbir zań aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizgeli otyr. Bul – osy mınıstrliktiń aldynda turǵan úlken mindet. Zańnyń jobasyn talqylaýǵa din mamany retinde qatysyp, pikirlerimdi aıttym. Alǵashqa nusqasynda múldem qatty ketken tustary bolǵan edi. Din mamandarynyń qarsy ýájderinen soń keıbir jaıttar jumsartyldy. Zań jobasynda jat aǵymdardyń emin-erkin ýaǵyz aıtýyna tosqaýyl bolatyn birshama tıimdi tetikter qarastyrylǵan. Budan bylaı árkim, ár jerde ýaǵyz aıta almaıdy. Dinı birlestikterdiń ǵımaratynda sondaı-aq, zańnamada kórsetilgen belgili bir oryndarda ǵana ýaǵyz aıtylýy kerek degen shekteý aıasyna Qazaqstan Ulttyq arnasy, Habar, Qazaq radıosy, Shalqar, t.b. buqaralyq aqparat quraldaryn kirgizbeý kerek dep oılaımyn. Bul BAQ-ta memlekettik lısenzıasy bar bilikti mamandardyń sóz aıtýyna ruhsat berýimiz kerek. Sebebi, dinniń durysyn halyqqa kórsetip, kózin ashpasaq halyq óziniń dinı qajettiligin ár túrli qaýipti, jańsaq aqparattarmen tolyqtyrýy múmkin. Sondaı-aq, destrýktıvti aǵymnyń anyqtamasyn aýqymdy ári túsinikti etip bergen. Belgili bir halyqtyń tól mádenıetine, tarıhı tulǵalaryna, ádet-ǵurpyna dinı kózqaras boıynsha qarsy shyǵýdy destrýktıvti aǵymnyń belgileri qataryna qosqan. Buryn mundaı anyqtama joq edi. Bul – jaqsy dúnıe. Eger belgili bir halyqtyń ádet-ǵurpyna qarsy shyǵýdy destrýktıvti aǵymnyń belgisi retinde qarasaq, bul kóptegen dinı aǵymdardyń is-áreketine tosqaýyl bolady. Sáláfılerdiń de negizi ustanymy dál osy ádet-ǵurypty bıdǵat retinde, ıslamǵa keıinnen qosylǵan qospa retinde qarap, naýryz merekesi, tusaýkeser, kelinniń betin ashý, sálem salý sekildi ádet-ǵuryptarymyzǵa til tıgizip júrgen edi. Jańa zańdaǵy ózgeristiń osyndaı kóńilge qonymdy tustary bar.
Usynylyp otyrǵan zańnyń bir babynda kámelettik jasqa, ıaǵnı 18 — ge tolmaǵan bala meshitke áke-sheshesiniń resmı ruqsatymen jáne ákesi nemese anasy, ıakı basqa bir jaýapty adam birge barýy shart delingen. Meshitke barsa bala da, ımam da jaýapqa tartylady. Bul sharttar praktıkalyq turǵydan múlde múmkin emes nárse. 16-17-18 degi bala degenińiz soqtaldaı jigit, ony kim meshitke ertip aparyp júredi? Ata-anasy meshitke baryp dáris alǵanyn qalaǵan kúnniń ózinde bar jumysyn tastap, onymen birge júre almaıdy. Sondaı-aq, qazirgi ata-ananyń kópshiligi balasynyń dinı bilim alǵanyna, meshitke barýyna qarsy bolýy múmkin. Ásirese, ekstremızm, terorızmnen úrkip qalǵan halyq ózi bilmeı turǵan nársege balasynyń barǵanyn quptamaıdy. Al dinge qyzyqqan bala ne isteıdi? Balalar kóbinese 15 jastan bastap dinge qyzyǵýshylyq tanytyp, izdenedi. Al biz meshit sekildi durys bilim beretin oryndardyń álgindeı sharttarmen jolyn jaýyp tastasaq, bala endigi jerde dindi tasada, qadaǵalaýsyz úırene bastaıdy. Internetten qaraıdy. Jasyrynyp dinge jaqyn degen dostaryn jaǵalaıdy. Búginde teris aǵymnyń jeteginde ketkenderdiń kóbi ǵalamtorda óz betinshe úırengender ekeni málim. Rýhanı izdeniste, dinge qyzyǵýshylyq tanyp júrgen balalardy óz qolymyzben ár túrli radıkaldy toptardyń erkine berip qoıamyz ba degen qaýip bar. Menińshe, meshitke sený kerek. Balany qadaǵalaǵannan góri, meshitterdi, din qyzmetkerlerin qadaǵalaý kerek. Mundaı shekteýler men kúrdeli sharttar qoǵamdy ekstermızmnen saqtamaıdy, kerisinshe kóbeıtedi. Jastardyń dinge bet burýyna bóget jasaıdy. Men mınıstr Nurlan Ermekbaev myrzaǵa da, orynbasary Berik Aryn myrzaǵa da, bala meshitke ata-ananyń qadaǵalaýymen barsyn deseńizder, ol shekteýdi kámelettik jasqa deıin dep emes, jasóspirim, ıaǵnı 14 jasqa deıin dep belgileýdi usyndym. Sonymen qatar, ata-ana balasynyń qaı meshitke baratynyn, ustazynyń kim ekenin bilsin, kelisim hatyn jazyp bersin, biraq ata-ananyń bireýi balamen birge júrsin degen shartty alyp tastaıyq degen usynysymdy jetkizdim. Zań qazir qoǵamnyń talqylaýynda. Endigi jerde Parlament, Senat, ózge de atqarýshy organdar, qoǵamnyń belsendi músheleri talqylaı otyryp, halqymyzǵa tıimdi sheshimge toqtalar degen úmittemiz.
– Rasymen de qoǵamnyń jappaı dindarlanýy qaýipti emes pe?
– HHİ ǵasyr biz qalasaq ta, qalamasaq ta, dinniń ǵasyry bolady. Dinsiz qoǵam bolmaǵan. Adamdardyń senimine eshqandaı shekteý qoıa almaımyz. Aqparat alańy ashyq tur. Din bar, áý bastan biz musylmanbyz, sol sebepti mindetti túrde bizdiń jastarymyz dinge bet burady. Din beınelep aıtqanda, aǵyp jatqan ózen. Eger ózenge tosqaýyl qoıatyn bolsaq, belgili bir ýaqyttan keıin arnasy tolyp tasıdy. Tasyǵan kezde aınalasyn jýyp, shaıyp ketedi. Biz kerisinshe ony memlekettiń múddesi úshin, halqymyzdyń birlik-yntymaǵy jolynda durys baǵytqa buraıyq. El ishindegi túrli keleńsiz oqıǵalardy da, shet jaqtan kelip jatqan ár túrli jat ádetterge de din arqyly qarsy tura alamyz. Búgingi tańda nekesiz dúnıege kelgen, tastandy balalar kóp. Úılengenderdiń úshten biri ajyrasyp ketedi. Bul – úlken katastrofa. Nashaqorlyq, ishimdikke salyný, jemqorlyq sekildi indetter de bar. Eger biz dindi durys qoldanyp, joǵaryda aıtylǵan kesepattardyń ahırettegi jaýapkershiligin din arqyly jetkize alatyn bolsaq,tolyq toqtamasa da birshama azaıady. Dinge tosqaýyl qoımaı, onyń jaqsy jaǵyn adamzatty izgilendirýge, qoǵamnyń alǵa jyljýyna qaraı paıdalanýymyz lázim.
– Sonda dindi memleketimizdiń órkendeýine yqpal etetindeı etip qoldanýymyz úshin bizge qandaı ıslam kerek?
– Qazir Arab elderiniń bizge berer túgi joq. Osyny tereń uǵynaıyq! Arab elderi fanatızmge, Qurandy týra maǵynasynda túsinýge, dinniń syrtqy kórinisine kóp kóńil bólip ketti. Sondyqtan biz burynǵy túrkilik ıslamǵa qaıta úńilýmiz kerek. Túrkilik Islam degen ne? Men buryn Quran bireý, hadıs belgili bolsa, nege musylmandyqty túrkilik, t.b. dep bólýimiz kerek dep oılaıtynmyn. Zertteı kele, túrkilerdiń Islam dinin múlde bólek túsingenine kózim jetti. Árıne, ıslam dininiń myzǵymas, buljymas qaǵıdalary bolady, olardy eshkim ózgerte almaıdy. Tarmaq máselesine kelgende biz ıslam dinin ózgeshe túsine bilgenbiz. Islam bizge bólek qyrynan gúl bop ashylǵan. Ǵylym-bilimniń, quqyqtyń sananyń gúlzaryna aınalǵan. Júrek ilimine mán bergen, dinniń syrtqy kórinisinen buryn ishki mánine, astary men túpki maqsatyna úńile bilgen. Máselege tutastaı qaraı bilgen. Maýrennahr, Orta Azıa dalasynyń ǵalymdary álemde kóptegen jańalyqtar ashqan. Basqa halyqtarǵa úlgi bolarlyq is-áreketter atqarǵan. Biz áli de álemge musylman eli qandaı bolýy kerek ekenin kórsete alamyz. Ol úshin ózimizdiń Túrkilik Islam modelin, Túrkilik Islam toleranttylyǵyn qalyptastyrýymyz kerek.
Bul degenimiz – dinge namaz, ǵıbadat, qulshylyq dep qana emes, oǵan ómir, óner, ǵylym dep qaraý. Aqyl-sanaǵa, oıǵa erkindik berip, mádenıet pen bilimdi qatar alyp júrý. Adamgershilikke, tazalyqqa, meıirimge negizdelgen dinı túsinik. Abaıdyń: «Adam-
zattyń bárin súı, baýyrym dep» mejelegen bıigine kóterilý. Radıkalızmnen aýlaq, adamsúıgishtikke tárbıeleıtin ıdeıany damytýymyz kerek. Intellektýal musylmandardy tárbıeleýimiz kerek. Al eger biz qoǵamnyń dindarlanýynan qorqyp, túrli shekteýlerdi qarastyratyn bolsaq, din qalaı bolsa solaı taraı bastaıdy.Sonda naǵyz Pákistan men Aýǵanstan bolamyz.
– Al dinsiz qoǵamnyń qaýpi qandaı?
– Dinsiz qaýymdy óziń de bilesiń, joıylyp barady. Mysaly, túbimiz bir ıakýt, týva, saha sekildi ulttar ustap turǵan din bolmaǵannan keıin tilderinen de, qundylyqtarynan da aıyrylyp, ult retinde joıylyp barady. Birneshe myń sany ǵana qaldy. Ózderi Ivan, Sasha, Natasha bolyp júr. Dinsizdik te bizdi ult retinde joıylýǵa ákelip soqtyrady.
– Qazaqy minezimiz ben ádet-ǵurpymyz, ómir súrý saltymyz jańa zamanda ózgerip kete me dep qaýiptenbeısiz be?
– Qaýiptenemin. Buǵan eń aldymen – jahandaný qatty áser etip jatyr. Jahandanýdan qazaq qoǵamy aınalyp óte almaıdy. Onyń ózgeniń ozyq jaqtaryn ıgerý sekildi jaqsy jaǵy da bar. Jahandaný degendi alyp jer sharynyń kishkentaı bir aýyl bolyp qalýy dep túsinemin. Ózińiz oılap qarańyzshy, biz aýylda óstik. Ár aýyldyń salty birdeı, qonaq kútýi, quda-qudandaly bolýy, kelin túsirýi barlyǵy uqsas. Bir aýyldyń salty ala-qula bolmaıdy. Sol sıaqty, qazir tehnologıanyń arqasynda jer shary úlken aýylǵa aınalyp otyr. Demek, kimniń aqparat berý múmkinshiligi joǵary bolsa, sonyń ómir súrý salty, oılaý júıesi basqalarǵa da ótedi degen sóz. Qazaqy minezge qaıshy, onyń salt sanasyna jat dúnıeler ár túrli múltfılmder, kınolar, kitaptar, ınternet arqyly ómirimizge enip bara jatyr. Búginde ony uıat sanamaq túgili, mádenıettiń týra joly osy eken dep qabyldap kettik. Máselen, qazir «Azamattyq neke» degen uǵym qalyptasty. Álem boıynsha buǵan esh tyıym salynǵan joq, esh kedergisiz nasıhattalyp jatyr. Sen bireýmen nekeńdi qımaı-aq bir-eki jyl birge turyp kór, Birge tura alsań ary qaraı turyp ketesiń, tura almasań kelesisin taǵy kór. Azamattyq neke degenniń maqsaty osy. Qarap otyrsańyz «azamat» degen qazaqtyń keremet sózi, «neke» óte qasterli uǵym. Osyndaı qazaqtyń jaqsy sózderiniń tasasynda qazaqqa múldem jat nárseler qoǵamǵa enip jatyr. Buǵan jastarymyzdyń eti birte-birte úırenip barady. Qyzdarymyzdyń qyzyǵyn erte urlatyp, etegin mezgilinen buryn ashyp qoıýy, kelinniń pák kúıinde bosaǵa attamaýy qalypty jaǵdaı bola bastady. Bul qaıdan keldi? Osy jahandanýdyń áserinen batystyń kereǵar, keri ketken ǵuryptarymen keldi. Jastarǵa azamattyq neke men ajyrasýdyń ádet-ǵurpymyzǵa jat ekenin aıtsańyz zamannyń jańa, jaǵdaıdyń basqa ekenin alǵa tartady. Osy kezde olarǵa din ǵana kómekke kele alady. Qyz ben jigittiń nekesiz birge turýǵa bolmaıtynyn, aqyrette jaýap beretinin uǵyndyrsaq, olar bul qadamǵa barmaıdy. Jahandaný jutyp bara jatqan keri ádetterge qarsy turatyn nárse ózimizdiń ádet-ǵurpymyzben sabaqtasqan dinı túsinik. Adamnyń boıynda adal men aramdy ajyratatyn, Allanyń aldynda aqyrette jaýap beremin degen ımanı ún bolmasa, erte me kesh pe, jahandanýǵa jutylyp ketemiz. Kózqarasymyz da, ómir-súrý saltymyz da ózgerip ketedi.
– Baspasózde, telearnada, ınternet resýrstarynda ótkir-ótkir máselelerdi kóterip, óz oıyńyzdy ashyq aıtyp júresiz. Budan bılik ókilderiniń sizge degen kózqarasy ózgeredi dep oılamaısyz ba?
– Din salasynda kóp jyldar boıy bilim alǵan maman retinde Qazaqstandaǵy musylman úmmetiniń máselelerin kóterýge tıispiz dep oılaımyn jáne ol bizdiń eń basty mindetimiz. Din mamany retinde musylmanshylyqtyń múddesin qorǵamasaq, onda bizdiń oqyǵanymyzdan ne paıda? Laýazymdy mansapta otyrǵanymyzdan ne qaıyr? Qazir bizdiń elde azamattyq qoǵam qalyptasyp jatyr, demokratıalyq damý jolyna qadam bastyq, sóz bostandyǵy da birshama ilgerileýde. Sondyqtan biz ózimizdi tolǵandyrǵan máselelerdi ashyq aıtýǵa tıispiz jáne bul demokratıalyq qoǵamnyń kórinisi. Ár sózdi óz ólshemimen halyqty dúrliktirmeı, joq jerden baıbalam salmaı jónimen aıtsaq, kimniń ne aıtyp jatqanyn bılik ózi saralap, túsinedi dep oılaımyn. Men kótergen máseleniń biri – qoǵamdyq oryndarda jappaıjabylyp qalǵan namazhanalar jaıly bolatyn. «Keńes dáýirine qaıtip keldik pe, ekstremızmmen kúrestiń túri osy ma?» dedim. Namaz oqıtyn óz otandastarymyz ben sheteldik azamattar qoǵamdyq dárethanada dáret alyp, namazdaryn qaıda bolsa, sonda oqyp jatqandyǵyn jetkizdim. Tipti, dini bólek batys elderinde áýejaılar men qoǵamdyq oryndarda arnaıy namazhanaǵa oryn bólingen degen ýáj aıtyp, másele kóterdim. Bul kótergen máseleni din mınıstri durys qabyldady. Nurlan Ermekbaev myrza ýádesinde turdy. Jaqynda ǵana qoǵamdyq oryndardaǵy namazhanalardy qaıta ashatyn sheshim shyǵardy. Bıliktegi basshylar qandaı da bir sheshimderine qarsy pikir bildirgen tulǵalardy jek kórmeýi tıis. Kerisinshe olardyń aıtqan pikirleri oryndy bolsa qoldap, jónsiz bolsa, jan-jaqty túsindirip otyrsa ǵana biz naqty demokratıalyq qoǵam qalyptastyra alamyz.
– Doktorlyq dısertasıańyzdy qorǵadyńyz! Kópshilik Qaırat Joldybaıulynyń qaıda júrgenin bilgisi keleri anyq. Qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Úsh jyldan asa ýaqytym osy doktorlyq jumysty qorǵaýǵa ketti. Hanafı mazhabynyń hadıs ádisnamasyna qatysty kúrdeli taqyrypta dısertasıa qorǵadym. Hanafı mazhaby hadısterdi qalaı qoldanǵan, keıbir hadıstermen qaı kezde amal etpegen. Tizbek turǵysynan sahıh dep baǵalansa da Ábý Hanıfa keı tustarda belgili bir hadısterdi basqa krıterıılermen qabyldamaǵan. Munyń sebebi ne degen suraqqa jaýap izdedim. Búgingi tańda sáláfıler Ábý Hanıfaǵa tizbegi durys hadısterdi qabyldamaǵany úshin aıyp taǵyp júr. Dısertasıa qorǵaý barysynda tizbektiń durys bolýy hadıstiń Qurannyń deńgeıinde tolyq senimdi ekenin bildirmeıtinin dáleldeýge tyrystym. Qazirgi tańda Quranǵa qatysty irgeli eńbekter jazýdyń daıyndyǵyna kirisip kettim. Meni tanıtyn kópshilik jamaǵat meshitte de ýaǵyz aıtyp, dáris berýimdi ótinip júr. Sondyqtan ǵylymı jumystaryma kedergi keltirmeıtin shaǵyn, ońashalaý meshit ımamdyǵyn da qatar alyp júrýdi de josparlap otyrmyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
Qaırat Joldybaıuly MÁMBETBAEV – ıslamtanýshy ǵalym, PhD doktory.
1993 jyly QMDB-nyń jiberýimen Túrkıa Respýblıkasynyń Stambul qalasynda «Quran saýat ashý» kýrsynda 1 jyl oqydy.
1994 jyly QMDB-nyń jiberýimen Mysyrdaǵy Ál-Azhar ýnıversıtetinde áýeli «Sánaýı» ınstıtýtyn, sosyn «Islam sharıǵaty» fakúltetin támamdap, 2001 jyly elge oraldy.
2001-2004 jyldar aralyǵynda «Nur-Múbárak» Islam mádenıeti ýnıversıtetinde ustaz bolyp jumys istedi.
2003-2005 jyldar aralyǵynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń fılosofıa jáne saıasattaný fakúltetiniń Dintaný boıynsha magıstratýrasyn támamdady.
2005-2006 jyldar aralyǵynda ımamdardyń bilimin jetildirý ınstıtýtynda ustaz;
2007-2011 jyldar aralyǵynda QMDB-nyń Úgit-nasıhat jáne ınternetpen jumys bóliminiń meńgerýshisi;
2009-2011 jyldar aralyǵynda QMDB-nyń apparat basshysy;
2011 jyldyń 3 qarasha kúni Astana qalasynda salynyp jatqan Áziret Sultan meshitiniń bas ımamy bolyp taǵaıyndaldy.
2011 jyldyń 23 jeltoqsany kúni Bas múftıdiń 1-shi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bul laýazymyn Áziret Sultan meshitiniń bas ımamdyǵymen qatar alyp júrdi.
Úılengen, tórt balanyń ákesi.
«Islam ǵylym haly», «Aqıqat shýaǵy», «Kúdikpen kúres», «Din men dil», «Imanı gúl» kitaptarynyń avtory.
Áńgimelesken Nazym DÚTBAEVA.
