Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdik alǵan 26 jyl ishinde ótkenimiz ben búginimizdi, bolashaǵymyzdy baǵdarlaıtyn tarıhnamalyq úlken baǵdar jolynda kele jatyrmyz. Onyń jarqyn kýási – Táýelsizdik jyldarynda túrki halyqtarynyń ózara kóp ǵasyrlar boıy qalyptasqan burynǵy túp tamyrlyq qandastyǵynyń, týystyq baılanystarynyń jańǵyrýyna jalǵasýy. Bul oraıda, bul jańǵyrýdyń bizdiń jańa býyn urpaqtarymyzdyń aldaǵy kúnderge senimmen qadam basýyna negiz qalap otyrǵanyn aıtqym keledi. Biz arǵy tarıhymyzdan búgingi kúnge deıingi ýaqytta túrki halyqtarynyń ishindegi qyrǵyz halqymen materıaldyq jáne rýhanı mádenı salalardaǵy baılanystarymyzdyń myqtylyǵyna úlken qýanyshpen qaraımyz. Úlgi etemiz.  Qyrǵyz-qazaq baılanystary jelisinde Shoqan Ýálıhanov arnaıy jazbalar jazyp, óziniń kóp tomdyqtardyń ishinde qyrǵyz halqynyń fólkloryna, etnografıasyna, tarıhı muralaryna aıryqsha nazar aýdaryp, «Manas» eposy jáne ondaǵy «Kóketaı hannyń asyn» búkil Eýropa halqyna, jurtshylyǵyna tanystyrǵandyǵy, manastaný baǵdarlamasynyń negizin qalaǵandyǵyn, qyrǵyz jerin, geografıasyn, tarıhyn negizdegenin basty nazarǵa alamyz. Muhtar Áýezovtiń sonaý 50-shi jyldardyń ortasynda alyp epos Manasty búkil álemdik deńgeıdegi mura retinde baǵalap, joıylyp ketýinen saqtaǵan, ozbyr, qıǵash kózqarastardan qorǵap qalǵandyǵyn ashyq aıtamyz. Bul oraıda Muhtar Áýezov bastaǵan úlken ǵalymdarymyzdyń dástúrindegi Álkeı Marǵulannyń da Shoqantaný men «Manas» eposy baǵytyndaǵy zertteýlerimizdi damytyp, halyq murasynyń álemdik deńgeıde tanylýyna eńbek sińirgenin maqtan tutamyz. 20-shy ǵasyrdyń belesi – biz qyrǵyz-qazaq baılanystarynyń aıryqsha bir damyǵan tusy. Uly ustaz Muhtar Áýezovtiń «Álemdik klasıkalyq ádebıettiń qataryna qosylatyn úlken talantty tulǵa» dep Shyńǵys Aıtmatovqa qamqorlyq jasaǵandyǵyn aıryqsha aıtqym keledi. Bul qamqorlyqtyń tek qazaq-qyrǵyz baılanystaryn ǵana emes, týysqan túrki halyqtarynyń álem órkenıetindegi mereıin ósirgenin úlken súıispenshilikpen sezinemiz, maqtanyshpen qaraımyz. Qyrǵyz ben qazaq halqynyń tarıhı tutastyǵy týraly kóp aıtýǵa bolady.

         HİH-shy ǵasyrdyń belesindegi qazaq-qyrǵyzǵa ortaq túrki halyqtarynda (qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq) saqtalyp klasıkalyq aýyzsha avtorlyq ádebıettiń úlken murasy - qazaq-qyrǵyz aıtystaryn nazarǵa únemi alyp otyramyz. Sebebi bul – jalptúrkilik ortaq maqtanyshymyz. Mysaly, Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy, Sarbas pen Qalmyrzanyń aıtysy, Qulmanbet pen Qalamqastyń aıtysy, beridegi aıtyskerlerden Halyq Akıev pen Kenen Ázirbaevtyń aıtysy, Úmbetáli Káribaevtardyń aıtysy. Osylardyń barlyǵy eki el halyqtarynyń baılanystaryna negiz bolyp otyr. Bul úrdis Táýelsizdik jyldarynda qaıta jańǵyryp jalǵasyp keledi.

Súıinbaıdyń shákirti uly Jambyl babamyzdyń murasyn qyrǵyz aqyndarmen tyǵyz baılanysta bolǵany, qyrǵyz aqyndarymen shyǵarmashylyq baılanysta bolý arqyly keıingi tolqynmen eki halyqtyń aqyndaryna negiz qalap ketkenin basa aıtqym keledi. Ásirese Jambyldyń qyrǵyzdyń klasık aqyny Toqtaǵulmen dostyǵyna úlken nazar aýdaramyz. Biz osydan birneshe jyl buryn Táýelsiz túrki memleketteriniń bir top ǵalymdary birlesip, Ankaradaǵy qyrǵyz ǵalymy Gýlzýra Jýmakýnovanyń bastamasymen Toqtaǵuldyń 6 tomdyǵyn shyǵardyq. Osy alty tomdyqtyń qyrǵyz, túrik, qazaq, ázirbaıjan, túrkmen, ózbek tilindegi nusqalaryn sol halyqtar ǵalymdary daıyndady, qazaqsha nusqasyn daıyndaǵan men edim. Sol úshin Qyrǵyz Respýblıkasynyń arnaýly syılyqtarymen, medaldarymen nagradtaldyq. Ázirbaıjannyń Baký qalasynda eki halyqtyń dostyǵyn jyrlaıtyn kýáger jumys retinde Toqtaǵul men Jambyldyń murasynyń, onyń qazirgi ádebı-mádenı damýynda yqpal etetinin bárimiz ortaq áńgime etip qozǵaǵanbyz. Halyqaralyq uıym TÚRKSOI-dyń baǵdarlamasyndaǵy jumystarynda da qazaq-qyrǵyz baılanystary únemi nazarda keledi. Bul oraıda ustaz-ǵalymdarymyz Muhtar Áýezovtiń, Álkeı Marǵulannyń ónegesi, olardyń shákirtteri Zeınolla Qabdolovtyń, Tursynbek Kákishevtiń, Zákı Ahmetovtyń, keıingi tolqyn Seıt Qasqabasovtyń, Ýálıhan Qalıjanovtyń, olarmen sabaqtas kórnekti aqyn-jazýshylarmyzdyń ónegesimen qazaq-qyrǵyz ádebı, ǵylymı baılanystarynyń álemdik deńgeıdegi tutastyǵyna berik negiz qalanǵanyn aıtamyn. Osy Táýelsizdik jyldarynyń belesinde Muhtar Áýezov negizdegen zar zaman aqyndary poezıasynyń, zerttelýinde qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq taǵdyrdy, reseıshil otarlyq ımperıalyq qursaýǵa túsken eki halyq tragedıasyna qatysty aqyndardyń óleńderin baǵalaýdaǵy irgeli zertteýlerdiń de úlken ornyn atap aıtamyz. Baýyrjan Omaruly esimdi ǵalymnyń eki el aqyndary jyrlarynyń qasiretnamalyq sarynyn anyqtaǵanyn bolyp jatqanyn, taǵdyrlas eki halyqtyń kúreskerlik rýhyn jigerlendirgenin aıtqan taldaýlaryna biz maqtanyshpen qarap, taǵy da jańa zertteýler júrgizip kelemiz.

Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy men Táýelsiz Qyrǵyz Respýblıkasynyń HHİ ǵasyrdyń basyndaǵy baılanystardyń Bishkektegi oqý oryndaryndaǵy, onyń ishinde J.Balasuǵyn atyndaǵy ýnıversıtetti qyrǵyz ádebıeti kafedrasy Qyrǵyz Ulttyq Ǵylym akademıasynyń úlken ǵalymy Ábildájan Ahmatálıevtiń bizge dáneker bolyp júrgendigin, taǵy da kóptegen ǵalymdardyń, zertteýshilerdiń eki elge ortaq konferensıalar, jıyndar ótkizip jańa zertteýshilerdiń eki halyqqa ortaq ózekti máselelerdi qozǵaý ortaq sheshim qabyldap jatqanyn senimmen aıtamyn. Sondyqtan biz osy aıtylǵandardyń aıasynda eki halyqtyń tili, syrt kelbeti qandaı uqsas bolsa materıaldyq rýhanı mádenı salalardaǵy osyndaı kesek-kesek baılanystaryn aıtyp bul dostyqtyń, yntymaqtastyqtyń Máńgilik El damýyndaǵy bolashaqqa ulasatynyna senemiz.

Bizder rýhanı Mádenıet qundylyqtarynyń qaıta jańǵyrýy dáýirindegi kezeńinde ǵasyrlar boıy qalyptasqan eki halyqqa dáneker bolyp jatqan uly dostyq arnasynyń qaıta keńeıe, tereńdeı túsetinine senemiz. Al ómirdiń aǵymynda bolyp kelgen oqıǵalar men aıtylyp jatqan túrli sózder, pikirler bul eki halyqtyń myzǵymas dostyǵyna bóget bolmaıtyndaı jaǵdaıda ómir súretinimizge kámil senemiz. Áni, jyry, jan dili bolmysy tutasyp ketken eki halyqtyń eshqashan da mundaı tarıhı kezeńderdegi sál ǵana bolatyn oqys áńgimelerge bola dostyǵy buzylmaıtyndyǵyna, myzǵymaıtyndyǵyna kámil senemiz.

Temirhan Tebegenov, 

ádebıettanýshy ǵalym, pedagog, Fılologıa ǵylymynyń doktory, profesor