Úıdiń ishi óli tynyshtyq. Oıanǵanyna kóp ýaqyt bola qoımaǵan Kún bar sáýlesin osy bólmege tógip turǵandaı: jyp-jyly hám jap-jaryq. Aqtarylǵan kitap betteriniń dybysy ǵana ara-tura ólgen tynyshtyqty túrtip qoıady. Baqqoja Muqaıdyń «Ómirzaıa» romanyn keshegi túni bastap edim. Júz jetpis jetinshi bettiń sońǵy sóılemin taýysyp, kelesi betti asha bergenimde qalta telefonym shyr etti. Habarlasqan tanysymnan murajaıda sýretter kórmesi bolatynyn estidim. Kórmege bas suqpaǵaly kóp bolypty.
Aınala tolǵan túrli-tústi boıaýlar kıimin kıip, qaz-qatar tizilgen ǵajaıyp sýretter álemi. Alystan menmundalaǵan portretterdiń qaısysyna jaqyndaryńdy bilmeısiń. Árqaısysy bir syrdan habar aıtyp, qol bulǵaıdy. Kórme zalynyń oń jaq betkeıindegi qatar turǵan eki sýretke kózim tústi. Jaqyndap qarasam, eki sýrette de bir beıne salynǵan eken. Sulý qyz. Biri burynǵy ýaqyttyń kıimin kıgen eskileý sýret, ekinshisi óz zamandastarymyzdan aınymaıtyn jańa sýret eken. «Nege eki birdeı sýretti ilip qoıǵan?». Ary oılanyp, beri oılanyp oıyma eshteńe kelmegen soń, sheber týyndysyna qaradym da qaldym. Bir kezde jańa sýret eski sýretke moıyn sozyp, sóıleı bastady. Únsiz ǵana tyńdap tura berdim:
–Qazaqy tárbıe. Bıazylyq. Uıańdyq. Munyń bári maǵan tańsyq dúnıeler. Qazaqy tárbıeniń qadiri qashqaly qashan?! Ony tek aýyldaǵy Sándikúl apamnyń áńgimesinen ǵana estımiz. Qazir «jańarý» zamany, eskiliktiń bári kelmeske ketken. Sen aıtyp otyrǵan qazaqy tárbıeni biz batystyq mentalıtetke, batyssha oılaýǵa aıyrbastap alǵanbyz. Ýaqyt ótti, kerýen kóshti degen... Qazaqılyqqa erip, «qyzǵa qyryq úıden tyıym salyp» bitkenimizshe kóshten qalyp qoımaımyz ba?! Onyń ústine qazirgi ata-analardyń ózi balany qazaqy tárbıege baýlymaıdy. Mysaly, meni áke-sheshem oqýǵa, joǵary mansapqa qol jetkizýge, bedeldi bolýǵa, esh jerde uıalmaýǵa, qysylmaýǵa, oılaǵanyma qandaı jolmen bolsa da jetýge úıretti. Adamgershilikten ámıannyń qymbat turatynyn túsindirdi. Meni sen aıtqandaı ana bolýǵa emes, adam bolýǵa tárbıeledi. Osydan keıin murnyma qazaqy sananyń ıisi de kelmeıdi. Men úshin qazaq qyzyna tán uıańdyq, bıazylyq apamnyń syr sandyǵynda jatqan dúnıe sekildi. Bári biledi, túsinedi, biraq qoldanbaıdy. Eger men bıazy bolsam, uıań bolsam ómirde ózim talpynǵan jetistikterge jete almaıtyndaımyn. Kez kelgen bıikti baǵyndyrý úshin keıde bıazylyqtan buzaqylyqqa, uıańdyqtan uıatsyzdyqqa attaýǵa týra keledi. Meniń úlkennen ımenip, kishige izet kórsetkenimnen eshkim maǵan men armandaǵan mansapty, men qalaǵan ataqty alyp bermeıdi. Eshqandaı jasandylyqsyz, eshqandaı qýlyqsyz, eshkimniń kómeginsiz muratqa jetý – tek kınoda ǵana bolady. Seniń bıazylyǵyńa, qarapaıymdylyǵyńa qarap, aq boz atty hanzada da, ataq-abyroı da, basy artyq baılyq ta kelmeıdi. Bul – ómirdiń sen bilmeıtin shyndyǵy, – dep jańa sýretim óktemdene toqtady. Ún joq... Tereń oıǵa shomyp ketken eski sýret bylaı dep til qatty:
–Qazaqy tárbıeden qur qalǵanyńa qarnym ashyp otyr. Degenmen meni qyzyqtyryp otyrǵan taǵy bir nárse bar. Ol sendegi alyp-ushqan sezimniń alar orny qandaı ekeni jáne ózińdi ult tárbıeshisi retinde qalaı elestetetinińdi, erteńgi ana bolýǵa qanshalyqty daıyn ekenińdi bilgim keledi. Bálkim, osy jaǵynan uqsastyǵymyz bar shyǵar...
– Sezim – bir sáttik qana dúnıe. Keıde ol da bolmaýy múmkin. Biz sezimdi qoldan jasaımyz. Qalaı deısiń ǵoı... Aldyńa syr-symbaty kelisip, shyrttaı bolyp kıingen, qolynda aıfon, qaltada qyzyldy-jasyldy teńgesi qalyńdap turǵan, aýzynda «Ia tebá lúblú»-i bar jigit kelip tursa, jańaǵy aıtqan «sezimiń» ózinen-ózi paıda bolady. Temir tulpary bolsa, sezimimiz tegi údeı túspek. Mine, men úshin sezim degen osy. Maǵan onyń jaǵdaıynyń jaqsy bolǵany kerek, oǵan meniń sulýlyǵym kerek. Árkim óz keregin taýyp jatsa, mahabbat emeı nemene?! Mahabbat burynǵydaı kesteli oramalmen, syrǵa toly hatpen emes, qushaq-qushaq gúlmen, baǵasy artqan syılyqtarmen, shóp etken súıispen ólshenedi. Burynǵylar qyzdyń bileginen ustaǵannyń ózine uıalatyn bolǵan deı me?.. Bul bir ǵajap ertegi ǵoı. Qazir kerisinshe qyzdyń ustalmaǵan bilegi ǵana shyǵar. Bári bir sáttik qyzyq úshin ǵana. Áıtpese, alyp bara jatqan alpaýyt sezim joq. Kóńilimiz qalasa, mahabbatty máńgi qyla salamyz, qalamasa bir shetke ysyra turý da qıyn emes. Búgingi súıgenim Tólegen bolsa, ol erteń Bekejanǵa aınalýy bek múmkin. Ult tárbıeshisi dediń be?! Men, negizi, «mama» bolýǵa asyqpaımyn. Josparlaǵan jumystarym bitsin, dárejem óssin, sosyn oılana jatarmyn. Qorǵaıtyn doktorlyǵym bar degendeı. Jas kezińde bárin kórip qalý kerek. Qaıda asyǵamyz?! Balany dúnıege ákelmes buryn turmys jaǵdaıyn jaqsartyp alǵan jón. Ákelsek te apalarymyz sıaqty bes-altaý emes. Onyń bárin qalaı adam qylamyn? Bári eseppen iske aspasa, ómir boıy tirnektep ótýiń múmkin. Daıyndyq deısiń be? Otbasylyq ómirge ne daıyndyq kerek... ózim barsam, boldy emes pe?! Olar mendeı doktorlyq dárejesi bar kelindi alǵanyna qýansyn. Oǵan daıyndalatyn ýaqyt ta, nıet te joq. Jumystan qol tımeı júrgende ana bolýǵa daıyndalyp jyndy bolyppyn ba?!
Ári qaraı suraq qoıylmady. Uly únsizdik. Eski sýretimniń janarynan úzilip túsken jastyń tyrsyly ǵana estiledi. Júzinen ókinishtiń pen qaıǵynyń jeli esedi. Kenet, murajaı adamdary kelip, eski sýretimdi ornynan qozǵalta bastady. Men túkke túsinbeı: «qaıda aparasyzdar?» dep edim:
–Murajaı arhıvine – dedi.
Álginde ǵana bolǵan dıalogqa sener, senbesimdi bilmeı: «mássaǵan, sýretter sóıleıdi eken...» dep úıime qaıttym.
P.S.: Eski sýretimdegi qazaq qyzynyń obrazy búgingi urpaq úshin qyzyǵa tamashalap, shań basqan arhıvten tabylatyn «qazaq qyzynyń portretine» aınalmasyna kim kepil?! Kópke topyraq shashpaǵanymyzben, dál búgingi qoǵamda «bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritetinin» umytpasaq eken. Átteń, tyńdar qulaq bolsa..
Marjan ÁBİSH
