Bul – XX ǵasyrda búkil respýblıkany asyraǵan aýyl. 1909 jyly Qarǵalyda shuǵa fabrıkasy salynǵanda elimizdiń ár aýmaǵynan halyq jınalyp, osynda jumys istedi. Kásiporyn búkil respýblıkany, tipti shet memleketterdi túrli-tústi matamen qamtamasyz etti. Bir kezdegi úlken kent búginde qańyraǵan aýylǵa aınalǵan. Áset Beıseýov, Talǵat Musabaev syndy aıtýly azamattardy dúnıege ákelgen Qarǵaly aýylynyń aıanyshty kúıi turǵyndaryn alańdatyp otyr. 20 myńnan astam halqy bar aýyl jaǵdaıyna kóńilderi tolar emes. Zeınetkerlikke shyqqan qarıalar óz zamanynda dúrkirep turǵan kentti saǵynsa, jastar jaǵy rýhanı demalý bylaı tursyn, kóńil kóteretin oryn joq dep nalıdy. Aýylda sý da bar, gaz da tartylǵan. Tek esik-terezesi úńireıip bos turǵan, qurylysy bastalyp, aıaqtalmaı qalǵan, ishi qoqysqa toly ǵımarattar jurtty qynjyltady. Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi Qarǵaly aýylyna baryp, máseleniń mán-jaıyn óz kózimen kórip qaıtty.
Aýylda bári bar...
Uzynaǵash aýylynan 11 shaqyrym qashyqta, taý bókterinde ornalasqan Qarǵalynyń tabıǵaty kóz tartarlyq. 1909 jyly shuǵa fabrıkasy salynǵanda aýyldyń alǵashqy irgetasy qalandy. Basynda «Qarǵaly», al 1937 jyldan keıin «Fabrıchnyı» dep ataldy. 2007 jyly Almaty oblysy máslıhatynyń sheshimimen aýylǵa o bastaǵy «Qarǵaly» degen ataýy qaıta berildi.
Qazir Qarǵaly aýyldyq okrýgindegi halyqtyń jalpy sany – 20 myń 805 adam. 15-ke jýyq jaýapkershiligi shekteýli seriktestik bar. «Almaty konfetteri» kásiporny, esik-tereze shyǵaratyn seh, eki naýbaıhana jumys isteıdi. Aýylda bes orta mektep bar. Táýelsizdik jyldary 50-den astam sharýa qojalyǵy ashylǵan: iri qara, qoı-eshki, jylqy, qus ósirip otyrǵan aýyl turǵyndary tamaqtan tapshylyq kórmeıdi.
Ákimshilik ishindegi kitaphana
Kórkine kóz toımaıtyn ásem tabıǵatyn tamashalap, kásiporyndarynyń jumysymen syrttaı baqyladyq. Biraq estıtin qulaq bolsa, halqynyń aıtar muńy kóp. Aýyl tarıhymen tanysý maqsatynda kitaphanaǵa kirip-shyqtyq. Qarǵaly aýylynyń kitaphanasynda el men jerdiń ótken-ketken ómirinen syr shertetin basylamdar jetip artylady eken. Bir ókinishtisi, 10 myńnan astam kitap kishkentaı bólmeniń ishine siresip áreń syıyp tur. Adam aınalatyn oryn joq. Sonshama rýhanı qazyna úshin jergilikti ákimdiktiń bir bólmesi ǵana berilgen.
1964 jyldan beri jumys istep turǵan aýyl kitaphanasynyń buǵan deıin jeke ǵımaraty bolmaǵan. Kitaphanashy Maıra Tákenova «barǵa qanaǵat», - dep shúkirshilik etip otyr.
«Myna kitaptyń bárin ret-retimen ornalastyryp qoıatyn jaıly orynǵa zar bolyp qaldyq. Bólme berip otyrǵan ákimdikke rahmet», - dedi kitaphanashy.
Qańyrap qalǵan ǵımarattar
Aýyldyń qaq ortasynda, ákimdikke jaqyn tusynda ataýly kúnder toılanatyn alań bar. Naýryz, Jeńis kúni, Bilim kúni, Jańa jyl meıramdary túgel osy alańda ótedi. Turǵyndardyń aıtýynsha, ondaı kúnderi alań bezendirilip, merekelik kóńil-kúı syılaıdy. Alaıda toı tarqasymen qoqysqa tolatyn alańnyń jaǵdaıyna alańdaıtyn eshkim joq. Shashylǵan qumyralar men synǵan ydystardyń qaldyǵy birneshe kún boıy jata beretin kórinedi.
Alańnyń oń jaq bóliginde qurylysy bastalyp, aıaqtalmaı qalǵan úlken ǵımaratty birden baıqaýǵa bolady. Turǵyndarynyń sózinshe, ǵımaratty 1990 jyldary «Mádenıet úıin» salamyz dep turǵyza bastaǵan eken. Bul habardy estigen qarǵalylyqtardyń qýanyshynda shek bolmaǵan. «Rýhanı azyǵymyzdy Mádenıet úıinen alatyn boldyq», – desip bir-birinen súıinshi surap ta júrgen. Alaıda sol jyldary-aq ǵımarat qurylysy belgisiz sebeptermen toqtap qalǵan.
Turǵyndar osy isti qolyna alyp, qurylysty qaıtadan jalǵastyryp áketetin qaltaly azamat tabylsa degen aryz-armandarymen bólisti. Sonda aýyldyń kitaphanasy da ákimshilikke qarap qalmas pa edi?!
Jabyq turǵan myna ǵımarattyń da jaǵdaıy máz emes. Alǵashynda kınoteatr bolyp ashylǵan. Onyń isi ońǵa baspaǵan soń 2000 jyldardyń basynda jastardyń bı bıleıtin ordasyna aınalypty. Qarǵaly jastary osy klýbqa jınalyp kóńil kóteretin-di. Tipti kınoteatrdyń jumysyn jańǵyrtady-mys degen sybys taraǵan. Alaıda aıtylǵan sóz jerde qalyp qoıdy. Syrty qorshalyp, ishi qańyrap turǵan bul usqynsyz ǵımaratty kórgen halyqtyń kúrsinýden basqa amaly joq. Aýyl jastary qydyryp, boı sergitip qaıtý úshin sonaý Uzynaǵash aýylyna nemese Almatyǵa barady.
Al bos turǵan ǵımaratty qaıta qalpyna keltirýge ákimdik te, ony jekeshelendirip alǵan ıesi de asyqpaıtyn sıaqty.
Al myna bir úı 1990 jyldary órtke oranyp, sodan beri ıen tur. Bir bólmeden shyqqan tilsiz jaý bes qabatty úıdi túgel jalmaǵan. Abyroı bolǵanda, zardap shekken adam joq. Tek úısiz-kúısiz dalada qalǵandary bolmasa...
Bul úı «sol kúngi órtti umytpańdar» degendeı ańǵal-sańǵal bolyp áli tur. Muny qaıta jóndep, retke keltiretin nemese buzyp tastap, ornyna taǵy bir úı salatyn bir jannyń tabylmaǵanyna aýyl turǵyndary qapaly.
Qazaqstannyń alǵashqy fabrıkasy
Mynaý – óz zamanynda aty dúrkirep, búkil respýblıkany asyraǵan Qarǵaly shuǵa kombınatynyń qaldyǵy. Qarǵaly aýylynyń ózi atalmysh kombınattyń qurylýy negizinde paıda bolǵanyn joǵaryda aıttyq.
Qundy mata ónimderin shyǵarǵan shuǵa kombınaty 1909 jyly qurylyp, 2000 jyldarǵa deıin toqtaýsyz jumys istep kelgen. Fabrıka ónimi tek Qazaqstan ishine ǵana emes, Reseıge, Ýkraınaǵa, Ortalyq Azıaǵa, tipti Qytaıdyń keıbir aýdandaryna eksporttalatyn. Soǵys jyldary bul kásiporynda maıdandaǵy jaýyngerlerge shınel toqyldy.
Qazan tóńkerisinen keıin kombınatta 3500-ǵa jýyq jumysshy 3 aýysymǵa bólinip jumys istedi. Tóńkeriske deıin fabrıka jylyna 150 myń metr shuǵa óndirse, 1986 jyly 3 mln 685 metr túrli-tústi mata shyǵardy.
Alaıda XX ǵasyrdyń kásiporyn dırektory bolǵan Marat Álimov ómirden ozǵan soń ǵasyrǵa jýyq dúrkirep turǵan fabrıkanyń jaǵdaıy múlde nasharlap ketken. 2006 jyly kombınat jumys isteýin doǵardy. Úsh myńǵa jýyq adam jumyssyz qalyp, kombınatty óz ıeligine alǵan adam tarıhy tereńde jatqan shuǵa fabrıkasyn dóńgeletip ákete almady.
Kásiporynnyń búgingi hali osyndaı. Qarǵaly aýylyndaǵy jasy kelgen ár turǵynnyń shuǵa fabrıkasyna eńbegi sińgen. Qaı qarıadan surasań da kombınatpen baılanysty jastyq shaǵyn eske alyp, kókiregi qars aıryla kúrsinedi.
Jarty ǵasyr ómirin shuǵa kombınatyna arnap, sonda jumys istegen Badyr Sálimovpen tildesýdiń sáti tústi. Túrik ultynyń ókili 1944 jyly solaqaı saıasattyń kesirinen Jambyl aýdanyna otbasymen jer aýdarylyp kelgen. Sodan beri Qazaqstan bul kisilerdiń Otanyna aınaldy. Kombınat jumysyn toqtatqanymen, Badyr ata kezinde birge jumys istegen Amantaı ata men Oryntaı atany janyna alyp, kúnde tańerteń fabrıkaǵa barady. Bul ádetke boılary úırenip qalǵan.
«1962 jyldan beri jumys istedik. Jaqsy jumys istedik, barymyzdy saldyq. Kóp marapattaldyq ta. Sóıtip 1991 jyly Sovet Odaǵy qulaǵannan keıin fabrıkanyń jumysy nasharlaı bastady. Sol jyldary dırektorymyz da qaıtys bolyp, fabrıka ózgeniń qolyna ótti. Ol ıelik ete almady. Degenmen 2006-ǵa deıin istep turǵan. Biz de fabrıkanyń qaıta ońalyp ketýinen úmitimizdi úzbeı, kúnde tańerteń jumysqa attanatynbyz. Alaıda sol jyldary kombınat dármensiz halge ushyrap, bankrot bolyp, aqyr sońy jabylyp, birneshe myń adam jumyssyz qaldy», – deıdi Badyr ata.
Al búginde kombınattyń tek qaldyǵy qalǵan. İlinip turǵan plakattardan Sovet ókimetiniń izin ǵana kóresiń.
«Osy kombınattyń jumysy qaıta bastalyp, óz isin jalǵastyrsa eken», – degen armanyn aýyl halqy jasyrmady.
Qarǵaly aýyldyq okrýginiń jaıqalǵan tabıǵaty da, bilim alatyn mektepteri de, tamaq ónimderin shyǵaratyn fabrıkalary da bar. Alaıda túrǵyndar keshe ǵana dúrkirep turǵan aýyldy mynandaı kúıge túsirgen kim ekenin túsinbeı dal. Osynyń bárin qolyna alyp, «aýyldy kórkeıtemin» degen bir jas býynnyń shaqpaı jatqanyna egde adamdar nalıdy. Al aýyl ákimin turǵyndarynyń jartysy tanymaıdy. Sebebi esep berý kezdesýleriniń qashan, qalaı ótetininen habarsyz. Ol kezdesýge tek muǵalimder men dárigerler baratyn kórinedi. Al qalyń jurtshylyq jıi aýysatyn ákimderdiń túrin de kórgen emes.
«Ol ákimdi aýyl ishinen saılasa jaqsy ǵoı. Ózge aýdannan ákelip qoıady, ony aýyl jaǵdaıy alańdatar deısiń be?!», – dep ah urady Badyr ata.
