«Qazaq handyǵyna - 550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine
Qydyrdyń qamshysy ótkeli yzǵary qaıtpaǵan kóktem Quralaıdyń salqynyna ulasty. Mamyrda qar aralas jańbyr jaýdy. Terisinen soqqan jel saı-salany timiskilep ótip jatyr. Aspan alasaryp ketkendeı... Altaı taýlaryna shókken bulttar seıilmeı, qonaqtap aılap jatyp aldy. Kóktem kelisimen dúr etetin Altaıdyń orman-toǵaıynyń da sáni kire almaı tur. Qanas kóline qustar kesh keldi. Qar qalyń bolǵandyqtan ba, Býyrshyn ózeni býyrqanyp arnasyna syımaı jatyr. Alaǵaı da bulaǵaı dúnıe degen osy...
*** ...Qashyp keledi. Búgin úshinshi kún. Eki kún, eki tún qashty. Artynan qýǵan iz kesýshilerdi adastyrmaq bop saıǵa da, oıǵa da tústi, taý asty, orman kezdi, istemegen aılasy joq. Ákki nemeler eken, adasatyn túrleri baıqalmaıdy. Muzdaı qarýlanǵan úsh qýǵynshy qarýsyz, ómir onsyz da ábden mújip, qajap bitken bir keıýanany nysanaǵa alǵanyna, mine, úshinshi kún. Qart qaljyrady. «Neden bastaldy ózi?». Qashyp kele jatqan jaýyrynshy Jámish ózimen-ózi kúbirlesip sóılesip ketti. Jámish bes uldyń ishindegi Temir bıdiń jalǵyz qyzy. Erke ósti. Erke óstim dep sholjańdamady, qyljańdamady. Tabıǵaty bólek edi. On jasynda musylmansha til syndyryp, qara tanydy. On úsh jasynda jaýyrynǵa qarap bal ashty. Jaýyrynmen sóıleýdi bul ájesinen úırendi. Ájesi Zeınep aty shyqqan jaýyrynshy bolatyn. Biraq, ol kisi sırek sóıleıtin, sırek sóılese de kózben kórgendeı, qolmen ustaǵandaı naqty aıtýshy edi, jaryqtyq! Tuqym qýalady ma, álde Jaratqannyń syıy ma, múshelinde aq taıaqty, aq kıimdi Qydyr ata aıan berip, sodan beri «Jaýyrynshy Jámish» atandy. On besinde kórkimen de, isimen de, minezimen de aty shyqty. Sodan beri shırek ǵasyrdan asypty, birde–bir ret aıtqan sózi jelge ushqan emes, únemi nysanaǵa dóp tıip otyrdy. Birde qyzyq boldy. Muny izdep birneshe orys, qytaı, dúńgen, uıǵyr, birneshe ulttyń adamdary kelipti. Qastarynda tilmashtary bar. Álgiler shetinen áskerı kıimdi, soldattar bolsa kerek. «Jańa ókimettiń adamdary», - degen tilmásh. Tústeri sýyq, júristeri sýyt. «El, bálshebnikter, qyzyldar» desken. Qosh!.. Sonymen ne kerek, jaýyrynǵa qarap bal ashýdy ótindi, ótingen joq, buıyrdy! Tákappar kóripkel bulardy jaratpaı qalsa da, jaýyrynyn qolyna alǵan. Sóıtip, qaraǵan. Qaraǵan da ondaǵy qantógis pen ádiletsizdikten shoshyp basy aınalǵan. Óńi qashyp ketken jaýyrynshydan kelýshiler seskenip qalǵan. Esin tez jınaǵan murtty sary «Ne kóripti, aıtsyn!», - degen tilmashqa. «Jaýyrynǵa ne tústi, aıtyńyz», - degen dyzyldaǵan tilmash. Jaýyrynshy qysqa qaıyrǵan: - Bul jolda jazyqsyz qan kóp tógiledi; - Adamdar Allaǵa emes, adamǵa tabynady; - Kósemderiń jıi aýysady, - dep murtty saryǵa qaraǵan tesilip. Keıýananyń ótkir kózinen ol kózin ala qashqanda, sózge shińkildegen qytaı aralasqan. - Biz týraly, uly jýńgo memleketi jaıly ne deısiz? - Seniń kósemiń uzaq jasaıdy, eliń úreıli, halqyń kedeı, qumyrsqadaı kóp bolasyńdar. ... Esin jıǵan murtty suraq qoıǵan: - Biz qurǵan memleket máńgilik bolady, álemdi biz bıleımiz, jaýyrynǵa bul týraly túse me? - Álemge dúrbeleń salasyńdar, biraq memleketteriń jarty ǵasyrdan keıin kúıreıdi, - degen jaýyrynshy. Murttynyń túsi buzylyp, teris aınalyp ketken... Osy kezde sózge dyzyldaq tilmash qazaq aralasqan. - Bizdiń qazaq eli jaıly da aıtsańyz, men bularǵa aıtpaı-aq qoıam. Jaýyrynǵa kóz salǵan jaýyrynshynyń júzi jylyp sala berdi... - E, balam, torǵaıdaı toz-tozymyz shyǵyp tur... Biraq, artynda qaıyr bar! Shyǵystan shuǵyla shashqan kúnniń nur shapaǵyn kórip turmyn. Bolashaqta kúlli qazaqtyń basy qosylyp, derbes el bolady. Kereı men Jánibek qurǵan eldiń shańyraǵyn urpaqtary álemge tanytady. Eli men jeriniń qasıetin biletin shekesi torsyqtaı ul týady. Qazaqqa kún týady. «Áýmın!» dep betin syıpaǵan. Jolaýshylar sýyt attanyp ketken. Erteńinde jylqyshylar tilmashtyń óli denesin taýyp alypty. Sodan beri 5jyl ótti. Qanshama azamat oqqa ushty, jer aýdaryldy. Eldiń torǵaı-tozy shyqty. *** Jaýyrynshynyń kórmegen azaby, shekpegen beıneti joq. Dushpannyń ádiletsizdiginde shek bolsaıshy? Jany murnynyń ushynda kele jatsa da, sanaly pende oıdan qashyp qutylǵan ba? Keıýana da ótken ómirin oılaýdan bir sát arylǵan emes. Oısoqtylyq ta qaljyratty. Uıqy da qysty. Asqazan tómen tartady. Úsh arsyzdyń ekeýi jan alqymynan ap, mazany ábden ketirdi. Jaýyrynǵa qarap edi, qýǵynshylar áli alys eken. Seneri de, serigi de osy jaýyryn. Bul bolmaǵanda, baıaǵyda-aq ólikke aınalar edi. Myna saıdyń birinde ıt-qusqa jem bolar edi. «Serigim sener, jaýyryn, Taǵdyrdyń kórdim aýyryn. Turymtaı tıgen torǵaıdaı, Toz-tozy shyqty aýylym. Qaıta aınalyp kórem be, Aǵaıyn-týys baýyrym?..». Oıyna óleń oraldy. Janary jasqa toldy. Kókeıine sher baılandy. Ańyratyp kóris aıtqysy keldi. Sheshilip, sherin tókkisi keldi. - Átteń!.. Aıqaı túgili, ún shyǵaratyn ýaqyt emes. Qaıratty bolǵany jón. Shapanynyń qoınyna qol salyp edi, eki malta qurt qapty. Bireýin urtyna sap, qýǵynshylar jaqyndaǵansha myzǵyp almaqqa saıdyń ishindegi qoıtastyń túbindegi úńgirge jantaıa ketti. "Uıqyń kelse, qara tas mamyq bolar", kımeshekten shyqqan appaq býryl seleý-seleý shashyn jınaýǵa da murshasy kelmeı qoıtasqa basyn súıegen qalpy kózi ilinip ketti... ...On eki qanat saltanatty aq orda eken deıdi. Ákesi Temir tórde otyr. Jan-jaǵyn eldiń ıgi jaqsylary qorshap apty. Anasy Torǵyn kúmis ydystaǵy sary qymyzdy damylsyz qaıta-qaıta sapyrady. Úı tola jan demderin ishine tartyp kúı tyńdap otyr. Sherli, muńdy, sazdy sybyzǵy úni jan –dúnıeńniń astań-kesteńin shyǵarady. Basqa álemniń, uly óner áleminiń tylsymyna kirip ketken kúıshi jigit Dáýlet kózin jumyp apty. Qýys aǵashtaǵy tórt tesikti jigittiń epti qoly jańylyssyz dóp basyp jatyr. «Ertis tolqyny», «Buqtyrma» kúılerin tógiltken sybyzǵyshy «Átteń, sary bel» kúıine kep bir-aq toqtady. Kúı bitisimen tyńdaýshylar tuǵyrdaǵy búrkitteı dúr silkindi. Kúıshige urlanyp qarap edi, kelbetti eken. Júregi dir etip, ón boıyn bir ystyq lep sharpyp ótti. Sezip qaldy ma degen qyz eki betin basyp tómen qarady. Tynyshtyqty ákesi Temir bı buzdy. – Keshegi tekti, nar, balýan, bı, batyr Jylqyshy Aqtaıuly babamnyń rýhy qoldasyn seni, balam! Alataýdaı aty ólmes, ónerine alańdaýshy edik, mine, sen bizge qaz-qalpynda jetkizip otyrsyń, jamandyq kórme, balam, jaǵyń túspeı! Maqtaý estigen jigit qyzaryp ketti, urlanyp qyzǵa qarady da «Rahmet, bı aǵa!» dedi. Qaljyrap qatty uıqyǵa ketken jaýyrynshy kempir shym-shytyryq tús kórýmen boldy... Bul aq kóılegin kıip, gúl terip júr eken. Kúrkiregen ózen, ular-shý qustyń qıqýy. Qyzyl-jasyl gúlderdiń arasynan qý jaýyryn taýyp alypty. Jaýyrynǵa qarap edi, sybyzǵyshyny kórdi. O, ǵajap! Bul qaıdan júr? Baıaǵyda orys-qytaı shekarasynda oqqa ushpap pa edi? Bulardy tastap ketken. Ne kórmedi sodan keıin myna el? Ózenniń arǵy betinde sybyzǵyshy kúıeýi qol bulǵaıdy. Bul solaı qaraı jan ushyryp júgirdi. Keldi de, asaý ózenge qoıyp ketti. Asaý ózen des berer emes. Dáýletine qansha qolyn sozsa da jete almady. Tunshyǵyp barady. "Óldim...". *** Jaýyrynshy selk etip oıandy. Qara ter bop terlep, kózinen aqqan jas omyraýyn jýyp ketipti. Ájim-ájim qolyn dereý qoınyna salyp, jaýyrynyn izdedi. Tapty. Tapty da, qarady. Qýǵynshy eki soldat muny atqaly jatyr eken. Qap!.. Myltyq tars etti. Jaýyrynshy ómiriniń sońynda kórgen eń tátti túsin qımaı jatty... El aýzynda «Jaýyrynǵa qarap jatqanda-aı, qaq mańdaıdan atqany-aı!..» degen támsil qaldy. *** ...Jaýyrynshynyń joramaly dál keldi...
Ómirbaıan
Erbol BEIİLHAN – aqyn, Halyqaralyq jazýshylar odaǵynyń múshesi.
MHR-dyń Baı-Ólke aımaǵynyń Úsh Oıǵyr eldi mekeninde týǵan. 1993-1998 jyldary Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý Memlekettik ýnıversıtetiniń fılologıa fakúltetin, 2002-2004 jyldary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa Ulttyq ýnıversıtetiniń Qazaq ádebıeti salasy boıynsha magıstrlik akedemıalyq dárejesi oqýyn bitirgen. «Altyn Qazyna» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy.
Altyalash.kz portalynyń atqarýshy dırektory. «Jas tolqyn» (2004 j.), «Baı besik tumalary», «Astana-jyrshýaǵym», «Táýelsizdiktiń nurly tańy», «Baıan-Ólgeıden balǵyn jyr»(2008 j.), «Azattyq tańyndaǵy azat jyr»(2012 j.), «Tiltolǵaý» (2013 j.) jyr jınaqtary men respýblıkalyq kóptegen gazet-jýrnaldar men saıttarda óleńderi jaryq kórip keledi. «Ájimsiz júrek…», «Maraloty», «Májnúntal» jyr jınaqtarynyń «Biz ekeýmiz» atty óleńder aýdıo dıskiniń avtory.
