Búginde «Qazaq ádebıetiniń «altyn ǵasyry» Keńes odaǵymen birge kelmeske ketti. Endi qaıta týýy neǵaıbyl» degenge saıatyn sózder jıi aıtylyp júr. Olaı deýshiler anaý-mynaýlar ǵana emes, el aýzynda aty bar keıbir qalamgerlerimizdiń de «aýyzdy qý shóppen súrtip otyrǵany» baıqalady. Shyn máninde, tól ádebıetimizdiń múlde quldyrap, qurý jolyna túspeı, tek toqyraý ústinde turǵanyn moıyndamaıtynǵa uqsaıdy. Uly ónerdiń qaıta órleýi úshin «Oıbaı, óldi-bitti!» dep keletin jattandy saryn, dástúrli ádetten arylý mańyzdyraq ekenin durys túısiný kerek. Áıtpese, «Ádebıette toqyraý bar ma?» degen pikirtalas 1988 jyly da bolǵan...
Rýhanı suranystyń tómendeýi saldarynan adamı qundylyqtardyń álsireýi beleń ala túskeni ótirik emes. Qazir kitapty jata-jastanyp oqıtyn jastar bar bolsa da, tym sırek. Tán qumarlyǵy men materıaldyq baılyqqa moıynsunyp, degýmanızasıaǵa ushyrap bara jatqanymyz aıqyn. Mundaı jaǵdaıda kórkem shyǵarma oı-óresi oısyraǵan jandarǵa qurǵaq aqyl aıtýshy retinde kórinbeı, baıandaý túrin, mazmundy ashý tásilin bas tartý múmkindigine ıtermelemeı-aq jolǵa qoıýǵa bolady. Mysaly, sońǵy 60 jyldyń ishinde Qytaı ádebıeti jaqsy damýda. Bizdiń qazirgi ádebıetimizge onda turyp jatqan 2 mıllıonǵa jýyq qazaqtyń qosyp kele jatqan úlesi eleýli. Umytpasaq, 2012 jyly Shyńjań-Uıǵyr avtonomıalyq ólkesiniń Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Erkesh Qurmanbekqyzy: «Bizde «ulttyq ádebıet» degen uǵym bar. Ol, árıne, 56 ulttan quralady. Olardyń ishinde ádebıetin óz ana tilinde jazatyndar – qazaq, qyrǵyz, mońǵol, sibe jáne uıǵyrlar. Osy ult qalamgerleriniń shyǵarmalaryn ana tilinde basyp shyǵaratyn jýrnaldary men baspalary bar. Máselen, qazaqtyń Shyńjań Jazýshylar qoǵamynda «Shuǵyla» degen jáne odan keıin 3 aýdanǵa qarasty «İle aıdyny», «Altaı aımaǵy», «Tarbaǵataı ádebıeti» degen ádebı jýrnaldar bar», – dedi bir suhbatynda. Al, ózimizde she? Jalǵyz «Qazaq ádebıeti» gazeti men onsha suranys joq «Juldyz», «Jalyn», «Aqıqat» jýrnaldarynan basqa jóni túzý ádebı basylymǵa da jarymaı otyrmyz ǵoı! Osylaısha durys nasıhattyń joqtyǵy saldarynan «Keńes úkimetiniń qulaýy kóptegen jazýshylar rýhynyń azat emes ekenin, bizdiń ádebıetimizde bir úlken ıdeıanyń joqtyǵyn kórsetti» dep, bar ynta-yqylasymyzdy qyzyl ókimet kezeńimen buǵaýlap otyrmyz. Áıtpese, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń bastaýy Ál-Farabı, Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaevtan óris alyp, kásibı qalyptasýy 1900-1932 jyldarmen sabaqtasady. Bul sózimizdiń dáleli – Á. Bókeıhan, A. Baıtursynov, H. Dosmuhamedov, Q. Kemeńgeruly, J. Aımaýytov, M. Jumabaev, M. Dýlatov, R. Marsekov, Y. Mustambaıuly, S. Toraıǵyrov, İ. Jansúgirov, B. Maılın, M. Áýezov, S. Seıfýllın, t.b. ádebıettanýshylyq zertteýleri der edik. Bulardyń ishinde A. Baıtursynovtyń 1926 jyly shyqqan «Ádebıet tanytqysh», odan keıin 1927 jyly jaryq kórgen M. Áýezovtiń «Ádebıet tarıhy» jáne H. Dosmuhamedulynyń 1928 jylǵy «Qazaq halyq ádebıeti» atty zertteýleri óz ádebıetimizdiń tarıhyn, teorıalyq negizderin qalyptastyrdy. Sóıte tura, tek 1932-1956 jyldar aralyǵyndaǵy «Keńes dáýirindegi qazaq ádebıettanýynyń damýy» kitabyn «altyn ǵasyr» arqaýy etý aǵattyq bolar. Al bárimiz de «sol kezde solaı edi» deýge kóshsek, qazirgi ádebıetimizdiń keńestik keńistiktegi qazaq ádebıeti deńgeıine jete almaı otyrǵany shyndyq. Sebebi, ol kezde ádebı senzýranyń myqty bolǵanyna qaramastan, qazaq qalamgerleri óziniń ulttyq máselelerin retin keltirip aıta bildi. Ókimi óktem ókimettiń ózi ádebıetti ıdeologıanyń qarýy etip, aqyn-jazýshylardy jappaı jarnamalap, olardyń atyn elge tanytyp otyrdy. Álgi «qazaq ádebıetiniń «altyn ǵasyry» Keńes odaǵymen birge kelmeske ketti» deýshilerdiń dáýiri sol sátte júrgen. Qazir senzýra resmı túrde júrgizilmese de, myqty degen aqyn-jazýshylarymyz belgili máselelerden shettetilip otyr. Odyrańdaǵan odashylar qaptady. Madaqtarynyń bári – shylqyǵan ótirik! Memleketimizdiń syrtqy ımıjge jumys isteýi tek ekonomıkaǵa negizdelgen. Azýyn aıǵa bilegen alpaýyt elderdi alaqandaı ǵana tehnıkalyq, ekonomıkalyq jetistiktermen moıyndata alardaı ertegi soǵyp otyrmyz áli. Mine, qarama-qaıshylyq! Odan da, jat jurt bizdiń ǵıbratty maǵynamen kórkemdelgen aýyz ádebıetinen jalǵasyp kele jatqan asyl sóz tarıhymyzdyń 10 ǵasyrdy qamtıtynyn bilýi tıis qoı. Qazaqtyń on ǵasyrlyq asyl sózi bar! Kúlteginnen bastalǵan qazaq jazbalarynda tekti sóz ǵana ómir súrdi! Osyny jete uǵynbaǵandyqtan, endi qabyldanyp jatqan «Ǵylym týraly» zańǵa da ǵylymǵa jańadan kelip jatqan jastardyń quqyqtary týraly eshteńe engizbedik. Qazaqstan boıynsha ádebıet pen ónerdi zertteıtin jalǵyz ǵylym oshaǵy – Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet pen óner ınstıtýty ǵana bar. Kezinde onyń bólim meńgerýshisi, fılologıa ǵylymdarynyń doktory Aıgúl İsmaqova ınstıtýtta 12 ǵylymı jobanyń iske asatynyn aıtqan edi. Senseńiz, sonyń ekeýi ǵana babalar sózi men aýyz ádebıetimen aınalysady eken. «Qalǵandary qazirgi zaman ádebıetin zertteıdi». Bul rette «qandaı qazirgi zaman ádebıeti?» degen oryndy suraqtyń ushy qyltıady.
Qazaq «Ádebıet – ardyń isi», «Ádebıet – barlyq óner ataýlynyń atasy», «Sóz súıekten ótedi», «Ónerdiń eń aldy – sóz óneri», «Óner aldy – qyzyl til» dep beker aıtpaǵan. «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń...» dep Abaı da sózdiń anyǵyna toqtady. Shyn máninde, alǵash besik jyrynan bastap, balaǵa bar nárseni túsindirip, úıretý tekten-tekke óleń tilimen aıtylmasa kerek. Osy turǵydan kelsek, dál qazirgi sátte qazaq ádebıetinde poezıa janrynyń qulashyn keńge sermep, aıryqsha kórine bastaýy kóńil kónshitedi. Kemtalant múmkindiginshe, shyn talant qalaǵanynsha jazyp júr. Stıldik, kórkemdik, taqyryptyq, tildik, sheberlik turǵydan túlep jatyrmyz. Halyq bar jerde qashan da ádebıettiń bolatyndyǵyn dáleldep kelemiz. Qalamaqy bolmaǵan soń keıbir prozaıkterdiń jazbaı, qoldy bir siltep ketkeni de jasyryn emes. Keıin jazatyn shyǵar... Al óleń órleı bermek. Keıingi tolqynnyń poezıasyn oqymaıtyndar, qazaqtyń aqyn halyq ekenin bile tura, «qazir óleń jazatyndar da joq» degendi erigip aıta salýda. Olaı degenshe, óleńderinde baıandaý, aıtý bar da, óz oılaryn kórkemdik kestelermen jetkizý jaǵy jetisińkiremeıtin jaıttarǵa jón silteı otyrsa ǵoı, shirkinder! Áıtpese, jastardyń jazǵanynda teńeý, epıtet, metafora, balaý, áserlep sýretteýlerdiń kemshin soǵyp jatqanyn kórip júrmiz. Jumash Somjúrekshe aıtsaq, «tyń oı, tyń áserli tirkester, oqyrmanǵa oı salatyn myqty túıinder neken-saıaq». Aǵa býyn mán bermegen soń, qazirgi qazaq ádebıetiniń órisi bir retki múshaıralarmen, taralymy 1000-2000 dana kitaptyń shyǵýymen ǵana shektelip qalyp jatyr. Aqyn Bolat Sharahymbaı bir suhbatynda bylaı deıdi: «Bizdiń bir jaman ádetimiz, nege ekeni belgisiz, bar nárseni joqqa shyǵarǵymyz kelip turady, bar nárseni baǵalaı bilmeımiz. Ásirese, aldyńǵy tolqyn ózinen keıingi tolqyndy oqymaıdy, oqysa da jyly pikirlerin aıaıdy». Bul – bir.
Ekinshiden, aýdarma jaǵynan aqsap kelemiz. Biz negizinen shetel ádebıetiniń qazaq tiline emes, óz ádebıetimizdiń ózge tilderge aýdarylýyna den qoıýymyz kerek. Árıne, bul qatardaǵy baspalardyń ǵana mindeti bolyp qalmaı, memlekettiń múddeli bolǵany jón. Osy kezge deıin shyǵarmasy shet tiline aýdarylǵan qazaq aqyn-jazýshylary «Keńes qalamgeri» retinde tanyldy. Sonymen qatar, qazir kez kelgen qazaq balasy shetel jazýshylarynyń esimderimen jaqsy tanys. Sebebi, olar bizdiń tilge kóp aýdarylýda. Órkenıetti elder ádebıetti tabys kózine aınaldyryp úlgergendikten, olardyń myqty damyǵan ádebı agenttikteri óz qalamgerleriniń shyǵarmalaryn syrtqa jantalasa jarnamalap júr. Osy múdde toǵysynda orys, fransýz, japon, aǵylshyn jáne Latyn Amerıkasy elderi qalamgerleriniń kóptegen shyǵarmalary qazaqshaǵa aýdarylǵan ústine aýdarylyp jatyr. «Aýdarma» baspasy qazir aǵylshyn, orys, túrik, qytaı, japon, polák tilderiniń bilgirlerimen birlesip jumys jasaýda. «Eńbegine qaraı ónbegi» demekshi, bul rette tek ózgelerdi qazaqshalaýǵa baǵyttalyp ketken búgingi aýdarma salasyn tolyq dárejede qarjylandyryp, óz paıdamyzǵa jaratý kerek-aq.
Úshinshiden, qazirgi qazaq ádebıeti synynda kópire maqtaıtyn jáne sypyra jamandaıtyn az ǵana shoǵyr bar. Bári – birjaqty. Maqtaıtyndar shyǵarmany ústirt baıandap, onyń avtoryn janyn sala dáripteýmen áýrelense, «synǵa aldym» degenderdiń deni ǵylymı negizi álsiz, shyǵarmanyń astaryna úńile almaǵan, onsyz da oqyrman kózine kórinip turǵan usaq kemshilikterdi terip jazǵan baldyr-batpaq, shaldyr-shatpaq birdeńeler óńkeı! Bulardyń kóbi syn obektisiniń jazylý tásilin qazbalaýdyń ornyna, óz basynyń ókpe-nazyn aıtyp, pikir bildirgen bolyp avtordyń jeke basyna tıisip, keketip-muqata qoıýǵa áýes. Basqa túgi de joq! Sol sıaqty, áıteýir maqtaý kerek bolǵan soń maqtalyp júrgen qalamgerler de jetkilikti. Top-topqa birigip alyp, birin-biri jer-kókke syıǵyzbaı kópirte jóneledi-aı, kelip! Ondaı bos áreketke jas «juldyzdar» úıirsek. Soǵan laıyq bolsa, bir sári...
Tórtinshiden, «búgingideı aqparattyq tehnologıalarǵa bet burǵan zamanda...» dep keletin jattandy sózge maldanyp aldyq. «Kitaptyń ornyn kompúter, kórkem shyǵarmanyń ornyn ǵalamtor basyp aldy» sarynynda saıraımyz. Al nege álemdik ádebı úderistiń jańa zamanǵa beıimdelip, odan ári damı túskenin kórmeı qaldyq? Sol yqpalymen bizdegi kitap naryǵyn orys pen aǵylshynnyń ádebıeti ıgerip otyr. Olar ózderiniń ádebıetterimen álgi ǵalamtor arqyly da jaýlap alǵan. Qazaq jastarynyń sanasyn emin-erkin baǵyndyrdy. Qabyldaýshy sanasy, tanymy, qalyby, talap-tilegi avtor tarapynan aldyn-ala eskeriletindikten, mobıldi aqparattyq qatynastar arqyly resıpıenttiń avtorǵa áser-yqpaly qoljetimdi, qarqyndy bolary baıqaldy. Ádebıet tarıhynda avtorlar jazǵan tom-tomdyq kólemdi romandar men aýqymdy shyǵarmalardyń kúni ótip, kólemi jaǵynan yqsham, syǵyńqy, aqparattyq-ıdeologıalyq, fılosofıalyq maǵynasy mol, ıntellektýaldyq kórkem shyǵarmalar týdyrýdyń qajettiligi alǵa shyqty. Soǵan qaramastan, «Eýropalyq PhD júıege kóshý – ýaqyt talaby» dep alyp, Reseı burynǵy júıeni de saqtap otyr. Sebebi, PhD júıesi boıynsha qorǵalǵan jumystardyń sharttary burynǵy júıege qaraǵanda ústirtteý kórinedi. Al keńestik kezeńde qalyptasqan oqýlyq avtorlarynyń kesirinen bizdiń joǵary oqý oryndarynda sol baıaǵy sosrealıstik negizge qurylǵan baǵdarlamalar oqytylýda. Sondyqtan da «Ádebıet portalynan» basqamyz «oıbaı, ǵalamtor jaýlap aldy» dep otyra bermeı, sol ǵalamtorǵa qazaqtyń klasıkalyq týyndylaryn engizýdi qolǵa ala almadyq. Mine, artta qalǵannyń kókesi!
Besinshiden, Reseıde orys klasıkalyq ádebıeti barlyq mamandyqtarǵa, joǵary laýazymdy sheneýnikterge mindetti túrde oqytylady. Sebebi, ádebıette ulttyq pen memlekettilikti biriktirip turatyn basty qundylyqtar aıqyndalǵan. Biz de solaı istesek, ulttyq klasıkamyzdy sanasyna túıgen saıasatker, ekonomıs, qarjyger, kásipker mindetti túrde qazaq tilinde shegelengen basty ulttyq etıkalyq qundylyqtardy attap óte almas edi. Áıtpese, qazaqtyń janyn, ulttyq namysyn túsinbegen rýhanı múgedek sheneýnikter qýys keýdesin kótere shirenip, tek qara basynyń qamymen ǵana shektelip qalǵan. Ókinishke qaraı, olardyń rýhanı baılyǵy men sezimderin, moraldyq-etıkalyq qasıetterin sanatqa alyp jatqan eshkim joq. Al memleketin shyn berilip súıetin tulǵa ondaılardan emes, boıyna ádebıetti, rýhanı muralardy sińirip ósken adamdardan shyǵady. Bul turǵyda, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-niń dosenti Noıabr Kenjeǵaraev: «Búginde elimizdiń birde-bir joǵary oqý oryndarynda ádebıet teorıasy kafedrasy joq, tıisinshe ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda da burynnan bolmaǵan... Qoǵamdyq damýdyń jańa satysyna aıaq basyp otyrǵan ýaqytta, elimizdiń ǵylymy alǵa qadamdy nyq basýy úshin, mindetti túrde ádebıet teorıasy bólimi jumys isteýi kerek. Qazaq eli úshin ádebıet pen ádebıettaný ǵylymy – jaı nárse emes, tarıhı-taǵdyrly máni bar, memleket rýhynyń aıǵaǵy, kepili retindegi sımvoldyq maǵynasy bar kıeli dúnıe», – deıdi.
Altynshydan, qazir qorǵalyp júrgen kandıdattyq, doktorlyq jumystardyń kóbi – ádebıet salasynan. Sodan «qazaqtyń bári fılolog!» degen uǵym qalyptasty. Biraq, ol jumystardyń deni ataq jáne kúnkóris qamy úshin qorǵalǵandyǵy ashshy da bolsa, shyndyq! Áıtpese, sol «kandıdat», «doktorlardyń» jazyp shyǵarǵan álemdik deńgeıdegi teorıalyq izdenister men jańalyqtarǵa toly, adamzattyń rýhanı damýynyń jańa qyrlaryn tanytqan, álemdik deńgeıde mektep bolyp qalyptasqan dúnıesi bar ma?!. Basqasyn aıtpaǵanda, biz qazir qazaq poezıasy týraly sóz qozǵaı qalsaq, keń kókjıekke kóz tastaýǵa «erinip», Abaıdan beri tarata salamyz. Qazaqtyń Qaztýǵan, Dospambet, Muryn, Aqtamberdi, Dýlat syndy aqyn-jyraýlary, ózge elde joq ult maqtanyshtary tasada qalyp qoıyp jatyr. Biraq, biz ózgelerdi tek ózimizdiń ulttyq qundylyqtardan bastaý alatyn dúnıelerimizben ǵana tańqaldyra alýymyz kerek qoı?! Sol úshin qazaq qoǵamyna úlken mindetter atqaratyn iri rýhanı ortalyq qajet. Áli kúnge deıin «aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» dep júrgenimiz uıat bolmasa, sol «damyp ketken» ekonomıkamyzdyń rýhanı qundylyqtardy alǵa súıretip ala jónelgenin kórdińiz be? Elimizde qoǵamdyq-saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik zertteýler men taldaýlar jasaıtyn irili-usaqty birneshe ortalyqtar bar. Osy tóńirekte ondaǵy mamandar arnaıy saraptama júrgizip, ár toqsandy, ár jyldy qorytyndylap otyrady. Al qaptaǵan «ǵalymdarǵa» jaryǵan ádebıettiń retsizdigi, altybaqan alaýyzdyq sol deńgeıge de kóterile almaı, kıeli ónerdi bılikke jaltaqtatyp otyr. Jazýshylar odaǵy tóńireginde biraz daý-damaılar oryn alýda. Al el bıligi oǵan núkte qoıýdyń ornyna, jazýshylar arasyndaǵy ishki usaq qaıshylyqtardy qozdyrýǵa baǵyttalǵan jumystar júrgizýmen álek. Ózderine sóıtip táýeldi etip alǵan soń, buryn halyq aldynda júrgen keremet qudiret ıesi kóringen aqyn-jazýshylar qazir beıshara kúı keship qaldy. Qabyrǵaly qalamgerlerdiń osyndaı qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolýy saldarynan qazaqtyń tili de álsiredi. Ana tilimiz «memlekettik til» deńgeıine deıin kóterilip, zańmen bekitilgen óz mártebesine jetýi kerek edi. Olaı bolmady...
Erkeǵalı BOLATULY
