«Osy jurt Eskendirdi bile me eken?» — dep Hakim aıtqandaı,  Aqtóbe óńirine ákim bolyp kelgenine bir jyl tolýyna oraı Berdibek Saparbaevtyń biz bilmeıtin qyrlary qandaı degen suraqtarmen, 2016 jyldyń tamyzynyń aptap ystyǵynda Jańaqorǵanǵa, onyń týǵan aýyly Besaryqqa bardyq.

Qońyrattardy Shyńǵys han óziniń Kereı hany Van-hanǵa jazǵan bir hatynda «kók tyrnalar»  dep ataǵany bar eken. Bul olardyń shyqqan teginiń qur emestigin, olardyń, Shyńǵys han sıaqty túnde shańyraqtan túsken sáýleden jaralǵany da kóne zamannan moıyndalǵan. Olardyń asyl tektiligi Shyńǵys hannyń sheshesi de Qońyrat bolǵanyn, onyń báıbishesi ataqty Joshy, Shaǵataı, Úgedeı jáne Tóle handardyń analary Bórte de qońyrat bolǵany tarıhtan aıan. Osy rýdyń kósemi Menleke alǵashqyda jetim Shyńǵysty (Temýchındy) 13 jasynda asyrap alǵan. Sóıtip, ózi qońyrat rýynan shyqqan Shyńǵystyń sheshesine úılengen. Sóıtip, bolashaqta Shyńǵystyń kıiz úıinde Menleke bárinen joǵary - tórde otyratyn bolǵan.

... Qońyrattar 1725-26 jyldardan Syr boıyna qonys tepken. Qazir qońyrattar mekeniniń biri — Jańaqorǵanǵa kelgenimizde sonaý 1925 jyly Muhametjan Tynyshpaev jazyp ketken osy derekter eske túsip, Berdibek Saparbaevtyń el basqarý isinde, jetekshilik ónegesinde onyń erte zamannan shyqqan teginiń — qońyrattardyń da izderi bar shyǵar dep jobaladyq.

Keıipkerimizdi bala kúninen biletinderdiń biri, onyń týǵan aýylynyń turǵyny — Baltash Altynbekov seksendi alqymdap qalǵan eken. Degenmen áli de tyń, kókiregi oıaý, ortasyna syıly, kópke aqylshy aqsaqal.

— Men Máshbektiń (Berdibektiń ákesi) týys inileriniń biri bolamyn, — deıdi de ol, ne bir qıyn-qystaý, qıly zamanda árkez birge boldyq. Atalarymyz tegin bolmaǵan ǵoı, ashtyq jyldary Ózbekstan, Tájikstan jaqtaryna asyp ketken

aýqattylar qatarynan kóringen. Qonys aýdara almaı qalǵan qara jaıaý kedeılerdiń qanshasy týǵan jerde qyrylyp qaldy, ókinishke oraı?!

Sóıtip, elden bezgen aǵaıyndar shet elde de jerde qalǵan joq, ata-ákelerimiz Tashkent pen Tájikstan arasynda túıemen tuz tasyǵan kerýenshi de bolǵan. Berdibek ekeýmizdi kerýenshiler urpaǵy deýge ábden bolady. Shet ólkede basymyz bir boldy, eńbegimizge el tań qalatyn, baý-baqsha da saldyq, kúrish pen maqta egýdi de ıgerdik. Sonyń bári 60-shy jyldary Máshbek Nálibaev bastap elge oralǵanda da ıgiligimizge aınaldy. Solaısha, Máshbek eńbek etken «Alǵabas» kolhozy gúldep qoıa berdi. Ol kúrish brıgadasyn basqardy, onyń qol astynda 28 jyl eńbek ettim. Mákeń asyl daqyldyń «Aqmarjan», «Kýban», «Ýzrıs» sorttaryn óndirip, ár gektarynan 25-30 sentnerden kúrish jınaǵan bar ónimdi alyp ketetin, ózimizge eshteńe qaldyrmaıtyn. Sondaı da zaman ótti ǵoı. Eki márte Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń, birneshe medaldardyń ıegerimin. Berdibekti bala kúninen bilemiz ǵoı, ata-teginiń asyl qasıetterin boıyna sińirgen nagyz kóshbasshylar qatarynan kórinip júr, bizdiń maqtanyshymyz, — dep kóterilip qaldy aqsaqal. Sálemin de aıtyp jatyr...

9-synyp. Jańaaryq ora mektebi.

Oń jaqtan 1-shi Baqyt Nurtazaev, Berdibek Saparbaev, Orazbek Jamantaev

Zeınetker, burynǵy osy aýyldaǵy orta mektep dırektory Tileýhan Baısynov ákimimizdiń túıedeı qurdasy eken. «Jańaaryqtaǵy №167 orta mektebiniń ınternatynda jatyp oqydyq, ol bir synyp joǵary boldy. Bekeń bastaǵan jerles oqýshylar arasynda óstim. Internat meńgerýshisi jáne klass jetekshimiz Manap Pirimbetov, fızıkadan Isahan Isataev, matematıkadan Tuıǵyn Igemberdıev, mektep dırektory Asqarbek Asanov sıaqty ustazdarymyz bizdiń azamat bolyp qalyptasýymyzǵa óshpes úlesterin qosty, zor áser etti, — dep eske alady ol.  Berdibek matematıkadan zerek edi, ol únemi ózge pánderdi este de saqtaýǵa bolady ǵoı, al matematıkany tereń taldap oqý kerek, — dep eskertetin.

Jergilikti Máshbek Nálibaev atyndaǵy aýyl okrýgindegi №196 mekteptiń qazirgi dırektory Talǵat Esqabylovtyń ákesi Shortysh kezinde pochta taratýshy bolyp istegen. Oqýshy Berdibek Saparbaev Reseı, Ýkraına jáne Prıbaltıka elderindegi mektep oqýshylarymen matematıka esepterine jaýap tabatyn hat alysyp turady eken.

—  Gazetter men hattardy áýeli Berdibektiń úıine aparyp, sonan shaı, sý

iship aýqattanyp, ári ketetinmin, — dep únemi eske alady eken marqus pochtashy Shortysh

            Berdibekten eki jas estıar Beısenbek Qurmanbekov onyń eń jaqyn dostarynyń biri, tipti onymen sonaý «Alǵabas» kolhozynda birge ósken. Ákesi Qurmanbek İlıasov maqtashy, dıqan Máshbek Nálibaevpen ómir boıy qyzmettes bolǵan. Olar ashtyq jyldary joǵaryda aıtylǵandaı túıe kerýenmen Tájikstannan Tashkentke tuz tasyp nan taýyp, bala-shaǵalaryn asyraǵan. Sol Alǵabasta 60-shy jyldary atalary İlıas pen Saparbaı qaıtys bolyp, jerlengen. Berdibek 6 jasynda, al men 8-ge kele sonda mektep tabaldyryǵyn attadyq, — dep eske alady ol.

Berdibek Saparbaev Germanıada GSVGA áskerleri qatarynda

Oń jaqtan Bısenbek Qurmanbekov, Kenjebaı Rysqanbetov, Berdibek Saparbaev, Baqyt Nurtazıev, Mutar Shaıyqov jáne Serik klastastary

Berdibek Saparbaev Germanıada GSVGA áskerleri qatarynda

Alǵashqy ustazymyz Qopysh Aqylbekov boldy. 1968-1969 jyldary 1 maı aýylynda ınternat boldy, sonda taǵy 9-10 klastarda birge oqydyq. Bekenmen bir bólmede jattyq. Oqýǵa zerek, úzdik oqýshy boldy. Matematıkadan, hımıadan aldyna jan salmaıtyn. Hımıa páninen aty esimde joq, jańadan jas apaı kelgeni bar. Formýlalardyń birinen qate ketip, ony Bekeń taýyp alyp, túzetkeni bar. Balalyq qoı endi, ustazyn túzetýge bola ma? Jas apaıymyz jylap qoıa berdi, ókinishten.

Sońynan mektep dırektory Tórebek Abdrahmanov bizdiń bólmege kelip, Bekeńe, árıne durys bolmady, qatesin baıqasań meniń ózime kelip nege aıtpadyń, — degeni esimde.

Internatta bizben birge jetim-jetik balalar da oqydy. Sodan birde

peshten ýlanyp qala jazdadyq. Dáriger Jumash aǵaı keldi tún ortasynda. Bólmeniń teń jartysyndaı balalardy taza aýaǵa, dalaǵa arqalap shyǵarǵan Berdibektiń «qaırattylyǵyn» kópke sheıin aıtyp júrdik.

Óz eńbegimizge ǵana arqa súıeýdi erte sezindik. Berdibek ekeýmiz tary túıip, sók qylyp Shıeliniń, Qyzylordanyń bazaryna aparyp satatynbyz. Kıim-keshek, kitap-dápter alamyz aqshasyna, bul da joǵary klastardaǵy oqıǵa. Berdibektiń ózi áńgimeleıtin Esenbek aǵasy ekeýi jaz boıy qaýyn-qarbyz ósirip, kúzde Tashkenttiń ataqty «Alaı» jáne «Shaıhantaýyr» bazarlaryna baryp, satyp júrgenderin de kórip úırendik. Aǵasy ólshep beredi. Bekeń aqshasyn alatyn. «Podhodı narod, svoı ogorod, polovına sahar, polovına med» dep Bekeń sańqyldap turatyn. Bul da orysshaǵa jetiktigi.

Aǵasy Esenbekti ákesi dep qabyldaǵan satyp alýshylar, «Qarashy myna balany, qarshadaı bolyp ákesinen buryn aqshaǵa qol sozady» — dep tań qalatyn. Qazir oılaımyn biz naryqqa bala kezimizden beıim bolyppyz-aý dep.

Bekeńniń úıindegiler meni «Shaldyń balasy» deıdi, ákemniń árýaǵyn ár kez syılaıdy. Ol kisi ıshan bolǵan, 1993 jyly 87 jasynda qaıtys boldy.

Týystyǵymyz da bar, biraq dostyǵymyz erekshe. 70 jyldary Berdibek úılený toıymyzda boldy.

Osy ózimizdiń qazirgi aýyl ákimi Ómirbek İlıasovtyń ákesi Jumabekti aýyldastary «Nanjaýyr» dep ataıtyn. Bul ózi qansha mol tabys tapsa da, úıine sheıin túgel jetkize almaıtyn, myrzaqol, shashpaý jan bolsa kerek.

Ol traktor aıdaıtyn. Bizge senetin, onyń traktorymen Bekeń ekeýmiz Úshaǵashtan sekseýil tasımyz. Jigit bolyp qalǵan kez, keshqurym kórshi aýylǵa bı keshterine de bildirmeı tartyp ketetinimiz bar. Ystyqta qatty sharshaǵan Jakeń, árıne, uıqyǵa erte kirisetin. Birde Bekeń ekeýmiz «Belorýsti» qansha áýrelesek te júrgize almadyq, súırep ákelýge týra keldi. Erteń sharýa aqsap qalady-aý dep úreılendik túnimen.

Al tańerteń, aýyl maly óre qarasaq, Jakeń aǵamyz traktorymen tútinin burqyratyp, júıtkip barady. Artynan baıqasaq, traktordyń anda-sanda «neıtralkadan» shyqpaı qalatyn «aýrýy» bar eken.

            Bekeńniń eki sýreti saqtalypty. Birinshisi onyń 1971 jyly Keńes áskerı

tobynan áskerı boryshyn ótep júrgende salyp jibergen sýreti. Syrtynda «Slýjbanyń alǵashqy jyldarynan estelik. Berdibek 22.Vİİİ.71» dep jazǵan ol. Ekinshi sýret - «Bı-Ben» meıramhanasynda mektep bitirgenimizge 30-jyldyǵyndaǵy bas qosý sýreti. Onda oń jaqtan birinshi men - Bısenbek Qurmanbekov, Kenjebaı Rysqanbetov, Bekeń, Baqyt Nurtazıev, Muhtar Shaıyqov jáne Serik klastasymyz beınelengen.

1976 jyly osy aýylymyzda Bekeń men Ǵaıshanyń úılený toıyn ótkizdik. Tileýhanov Baısynov tamada boldy-aý deımin, klastasymyz Baqyt Nurtazaev kóp eńbek sińirdi toıda. Sol túnde elektr jaryǵy sónip qalyp, men avtomobıl farymen jaryq berip bılegenimiz bar. Zymyrap jatqan ómir-aı bul da kórgen tústeı, kózden tasa qalsa da, kóńilden óshpeıdi. Jastyq shaqqa degen saǵynysh qoı.

Berdibektiń klastasy Mashar Shaıyqov aıtady: 1969 jyly Jańaaryqtaǵy orta mektepti 38-bala bitirdik, aramyzda eń úzdigimiz sary bala Berdibek Saparbaev bolatyn. Biz mektepti jaqsy baǵalarmen bitirgenmen Almatynyń narhozyna birden túse almadyq. Konkýrsten bir bal jetpeı qalyp, salym sýǵa ketip aýylǵa oralyp, eńbekke erte aralasyp kettik. Sheshingen sýdan taıynbaıdy degendeı kelesi jyly taǵy bardyq sol oqý ornyna. Kúnder óte jataqhana joq, temirjol vokzalyn meken qylǵanymyz bar. Bir kúni uıyqtap qalǵan ekenbiz, ekeýmiz de tańerteńgisin shoshyp oıandyq. Sóıtsek, vokzaldyń oryndyqtaryn rezına shlangamen jýady eken, búk túsip kórinbeı jatqan bizge de zárdeı sý tıgen eken!

Osy 1970 jyly 24 tamyzda kútpegen jerden Ábish Kekilbaev aǵamyzben kezdesip, dastarhandas bolǵanymyz bar. Narhozǵa jaqyn Jandosov jáne Altynsarın kósheleriniń qıylysynda Orta Azıa áskerı okrýginiń mekemeleri bolatyn, asqanasy da bar. Arzan bolǵasyn jáne aýyldasymyz marqum Erejep Ábilovke, ol qatardaǵy qurylysshy-soldat bolatyn, baramyz. Kezdesip birge tamaqtanamyz. Birde ol óziniń komandıri Ábish Kekilbaevpen kezdesý uıymdastyrdy. Ábish aǵamyz suńǵaq boıly, qaıyń qaptal, buıra shash jigit aǵasy eken. Eski dostardaı baýrap aldy, shúıirkelesip qaldyq. Qazir karap otyrsaq Ábish aǵamyz 1968-1970 jyldary Orta azıa áskerı okrýginde keńes armıasy qatarynda áskerı qyzmette bolǵan eken, tipti keńes jáne qytaı áskerleriniń Jalańashkól kóli mańyndaǵy áskerı qaqtyǵysyna da qatysypty. Qyza-qyza kelgende degendeı, sebebi birshama vıno da ishilgen bolatyn, bizden múshel jas úlken jazýshy aǵamyz Berdibek ekeýmizge óziniń tuńǵysh prozalyq shyǵarmasy «Bir shókim bult» kitabyn qoltańbasymen syıǵa tartty. Bizdiń qýanyshymyzda shek bolmady.

Bul bir eki balapan búrkittiń qıaǵa qaryshtap ushar aldyndaǵy alǵashqy kezdesýleri bolyp kórinedi maǵan. Qyzyǵy, jyldar óte danyshpan jazýshy aǵamyz aǵamyz  kezekti bir Parlament otyrysynda Bilim mınıstriniń orynbasary Berdibekti kórgende top ishinde onyń óńi beıtanystaý kórindi.

«Shamasy, Saparbaev osy-aý» deı oıladym. Tipten jas eken. Tyǵynshyqtaı aq-sary jigit. Dúrse qoıa bergen depýtattardyń qarsha boraǵan qatigez saýaldaryn únsiz tyńdap otyrdy. Syr bildirgen joq. Ózine-ózi senimdi. Áldenelerdi qaǵazyna túrtip alyp, suraq túse qalsa, jaýap berýge ázir otyr, — dep súıispenshilikpen jazypty Ábish aǵamyz Berdibekke arnalǵan «Alǵa qaraı adymdaı tús, alǵadaı azamat» maqalasynda.

Bul kezdesýlerge áli de alda 20-jyldan artyq ýaqyt bar edi, al ázirshe «qyrsyqqanda qymyran irıdi» degendeı ekinshi jyly da biz ekeýmiz konkýrstan óte almaı Qazalydaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyna tústik, zootehnıa bólimine. Kelesi jyly Berdibek Germanıaǵa áskerge alyndy da,men bitirip shyqtym. Ustazdarymyz Úmit Qaldarbekova, Abdrahman Qambarbekov jáne basqalary sabaq bergen edi. Bizdiń jolymyz osylaı aıyrylysty, ol armıaǵa alynyp, oralǵanda men Otarda ásker qatarynda boldym. 1973 jyly Otarǵa ol Ǵaıshamen kelip, tanystyrǵan bolatyn. Berdibek bolsa túbinde degenine jetip Almatynyń narhozyn bitirip, ómirde aldaǵy maqsattaryna jetti, - dep túıdi Mashar Raqymuly.

Al, Berdibek Saparbaevtyń eńbek jolyn «Zadarınskıı» keńsharynda qatardaǵy jumysshydan bastaǵany bárine málim. Onyń eńbek jolyna joldamany ákesi Máshbektiń dosy, áriptesi Ábdiǵappar Nurtazaev bergen bolatyn. Osy keńshardy qurysýǵa óz úlesin qosqan, onyń turǵyndarynyń biri — sol kezde maqta brıgadasynyń brıgadıri, el aǵasy, sózi dýaly Máshbek Saparbaev bolǵany qazir bárine aıan.

Ábdiǵappar Nakeńdi aldyna salyp, Ózbekstan, Tájikstandy aralap, 2 jyl ishinde 500-den asa jerlesterimizdi ata-qonysyna kóship kelýin úlken iskerlikpen uıymdastyrǵan bolatyn. Alǵashqy bolyp Máshbek Saparbaev otbasy Maqtaaral aýdanyndaǵy úılerin, baý-baqshalaryn tastap týǵan jerdi, atamekendi kógertý úshin jańadan qurylǵan sharýashylyqqa qonys aýdarǵan bolatyn. Munda Máshbek sıaqty elge syıly azamattar aýadaı qajet edi.

Eńbek eki ardagerdi de qurmetke bóledi, bul kunderi ekeýiniń de esimderi eki eldi mekenderge berilgen. Eńbegi zor baǵaǵa ıe bolǵan Ábdiǵappar aǵamyz kezinde D.Qonaevtyń qolynan «Qazaq SSR-ine eńbegi sińgen agronom» qurmetti ataǵyn alsa, sońynan «Eńbek Qyzyl Týy», «Oktábr Revolúsısy» ordenderimen marapattalǵan.

Eńbekte birge shyńdalǵan eki dostyń qatarlas uldary Baqyt jáne Berdibekte qulyntaıdaı birge ósti.

«Berdibek sol kezde 8-shi synypta oqıtyn. Jańadan ashylǵan aýylda mektep bolmaǵandyqtan bizder 8 shaqyrym jerdegi Jańaaryq orta mektebine qatynap oqydyq. Bir partada otyrdyq. Ol fýtboldan jáne tenısten mektep quramasynda oınadyq. Aýdandyq pándik olımpıadaǵa da qatysyp, alǵashqy jeńimpaz atandy. Bir jyly oblystyq olımpıadaǵa qatysý úshin biz bir top oqýshy Qyzylordaǵa baratyn boldyq. Ol kezde qalqymaly kópir joq, parom júretin. Sol kúni muz ustasyp, parom da júrmeı qaldy. Bir ǵana jol bar, ol da qaýipti, tolyq qatyp úlgermegen muz ústimen jaıaý ótý. Bekeń qolyna uzyn taıaq ustap, muzdyń ústimen arǵy betke ótip ketkende, jetekshimiz fızıka pániniń muǵalimi Isahan Joltaev bar, bárimiz jaǵamyzdy ustadyq, onyń sońynan erip ózennen ótip kettik. Sol olımpıadada ol matematıkadan júldeni jeńip aldy. Mektep bitirip ol Almatyǵa, men Jambylǵa oqýǵa kettik», — deıdi Baqyt Nurtazaev.          

Baqyt ózi de áke jolyn qýyp, sol aýyr 90-shy jyldary «Zadarınskıı» keńsharynda dırektor, Jańaqorǵan aýdany ákiminiń orynbasary bolǵan, «Qurmet» ordeniniń, birneshe medaldardyń ıegeri.

«Ómirde tórt qubylasy bútin jan bola ma, tas túsken jerine aýyr ǵoı. Klastas dosymyz Berdibektiń er jetip, el qataryna qosylyp qalǵan uly Baýyrjan, «Almaty-Taraz» kúre tas jolynda kólik apatynan qaza tapqanda

kókiregimiz qars aıyryldy, basy-qasynda bolyp, qaıǵysyn bólisip, sadaqalarynda boldyq», dep oılarymen bolisedi Baqyt.

Keshirek Berdibek uly Baýyrjan týraly «Saǵymǵa aınalǵan saǵynysh» atty kitap jazyp, jaryqqa shyǵardy, dos-jaran, týma-týystaryna taratyp berdi. Endi bul kitapty oqyǵan adam onyń taǵylymdyq, tárbıelik tustaryn ańǵarmaýy múmkin emes. Onyń osy kitabyn oqyǵanda Abaıdyń kishi uly Ábdrahmannyń qazasyna qabyrǵasy qaıysyp, qatty kúızeliske túsip, ulyna arnaǵan óleńderi eriksiz esińe túsedi. Berdibektiń kitabynan da ákeniń jaraly júregi jas árýaqpen syrlasa otyryp, aldaǵy kúnnen úmit úzbeıdi. Kópshilik baıqaǵandaı, sóıtip, sózben somdalǵan eskertkish qaıǵy-qasiretin mysqyldaı bolsa da jeńildete túsetinine senedi.

Ekinshi jaǵynan esimi elge aıan úlken árippen jazylatyn azamat - Berdibek Saparbaevtyń úlken júregi shyǵarmashylyq qazynasynan da kenje emes ekendigi onyń osy kitabynan da kórinip turǵany shyndyq, — deıdi Baqyt Ábdiǵapparuly.

—  Sonaý 60-shy jyldary Ádiǵappar men Máshbek aǵalarymyz kósh bastap týǵan topyraqqa qaıta oralǵan 500-deı adamnyń urpaǵy órbip kúnde irgeli el boldyq, — deıdi aýyl ákimi Ómirbek İlıasov. Búgingi tańda bizdiń Aqjol aýylynyń ózinde 160 úı bar, turǵyndar sany 1162 adam, deni qońyrattar, birdi-ekili arǵyn, qoja men qońyrattyń qarasha bóliminen úsh úı ǵana bar, — deıdi ol.

— Bizdiń el uıtqysy shaıqalmaǵan qazaqı ómir. Munda jergilikti aqsaqal Nurtas Shalysbaev jazyp shyǵarǵan shejireden árbir adam óz esimin tabady. Solaısha, qyz alyspaıtyn jaqyndarmyz, — deıdi ákim. Sol bastapqy kóship kelgender jat-jurtta bolsyn, elinde bolsyn qazaqtyń ejelgi ASAR - birigip kómektesý saltyn joǵaltpaı, qandaryna sińirgen. Sol kezden bastap sharýashylyq qurylys materıaldaryn berip, kólikpen kómektesse bolǵany — týysqandar bas qosyp, kóptegen úılerdi ǵana emes, tipti mektep, klýb sıaqty kesenelerdi de ASAR arqyly turǵyzǵan

Tek bertin kele Máshbek Nálibaev aǵamyzdyń urpaqtary zamanaýı mektep, jańa meshit úıin salýǵa demeýshilik kórsetken.

Máshbek Nálibaev atyndaǵy aýyldyq okrýg

Balnıaz Ajnıazov

Qazaqstan jýrnalıser Odaǵynyń múshesi