Búgingi tańda shekara asyp, Qytaı degen alpaýyt memlekette bilim alyp júrgen qazaq stýdentteriniń sany 1200-ge jýyqtaıdy. Olardyń kóbisi, anyǵyn aıtqanda, 2000-y bas qala Pekınde oqıdy. Sıanda 900, Úrimshide 800, Shanhaıda 600, Ýhanda 400, Gýanchjoýda 350, Nankınde 250, Quljada 150, Lanchjoýda 150, Shenán men Harbın qalalarynyń JOO-da 100-den astam qara kózimiz ǵylym men bilim den qoıyp júr eken.
Qytaı qadalǵan jerden qan alýyn toqtatar emes. Áli kúnge deıin oqý granttarynyń sanyn kóbeıtip, eliktirer jarnama jasap, «Qytaıda oqysań, baǵyń janady, baı bolasyń» degendi jastardyń sanasyna quıýǵa barynsha tyrysyp baǵady. Ol jaqtaǵy bilim aqysynyń basqalarmen salystyrǵandaǵy arzandyǵy, qytaılyq oqý ornyna UBT tapsyrmaı-aq, terlemeı, tepshimeı-aq túse salý múmkindigi bizdiń jastardy qatty qyzyqtyrady. Sondyqtan da Qytaıdy túsinde kórip, armandaıtyn abıtýrıentter sany kún sanap ósýde. Alaıda olar shetelde oqý, Qytaıda oqý árqashan jaqsylyq, baq-bereke ákelmeıtinin oılaı bermeıdi. Ata-anańnan jyraq jerde shalys basý ońaı. Aqyl-keńesin aıtyp, túzý jolǵa baǵyttaıtyn janashyryń bolmaıtyny da janǵa batady. Qytaıǵa arman qýyp baryp, Qazaqstanǵa qasiret shegip oralǵan bir qazaq jigitiniń oqıǵasyn tilge tıek eteıik.
Keıipkerimiz betpe-bet kezdesip, oqıǵasyn baıandaýdan bas tartty. Qytaıdyń túrmesinde otyryp shyqqan stýdent oqıǵasyn QR SİM ózgelerge sabaq bolsyn degen nıetpen qysqasha aıtyp berdi. Degenmen aty-jónin jarıa etpeý – keıipkerdiń ótinishi. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin onyń atyn Samat dep ózgertip alaıyq.
Pekındegi Ortalyq qarjy ýnıversıtetiniń birinshi kýrsynda oqyp júrgen Samat «Renmın» halyqaralyq mektebinde urlyq jasaıdy. Bireýdiń noýtbýgyn qoldy etpekshi bolady. Atalmysh oqý orny Qytaıdaǵy eń bedeldi bilim ordalary ekendigin erekshe aıta ketken jón. Noýtbýkty urlaǵan jerinde Samat QHR-dyń qoǵamdyq qaýipsizdik organy (polısıa) qyzmetkerleriniń qolyna túsedi.
Jergilikti polısıa bólimshesinde bir kún túnegen qazaqstandyqty qalalyq tergeý ızolátoryna toǵytady. Ata-anasy Qytaıǵa kelip jetpes buryn kámelet jasyna tolmaǵan onyń qamqorshysy retinde ózi oqyǵan ýnıversıtettiń ustazy bekitiledi.
Tergeý isi júrgizilgen ýaqytta májbúrli túrde óz kinásin moıyndaý degendeı jumystar júrgizilmegendigin aıtady. Aýdarmashyny da penıtensıarly (qylmystyq-atqarýshy degen sóz) mekemeniń ózi taǵaıyndapty.
Camatqa qoıylǵan suraqtardyń legi jasalǵan qylmystyń tóńireginde bolǵandyǵyn aıta ketken jón. Degenmen keı kezde bılik ókilderi ata-anasy kim, týysqandary nemen aınalysatyndyǵyn bilgisi kelgendigi ras.
Úsh aıǵa sozylǵan tekserý jumystarynyń nátıjesinde Qytaı jaǵy bizdiń jigitti tergeýge atsalysýǵa shaqyrdy. Olar muny resmı túrde kelissóz túrinde qol qoıyp, bekitýdi suraıdy. Óz kezekterinde túrmege toǵytylatyn merzimdi qysqartýǵa kómektesetindikterin aıtady. Samat kelisimin beredi (kelissózge qol qoıady).
Samattyń ata-anasy QR elshiliginiń kómek retinde bekitip bergen advokaty QHR polısıasymen kelisimge kelip, máseleni «sheshemin» dep qomaqty qarajat suraı bergennen basqa dym bitirmegenin aıtady.
QHR tergeý ızolátoryndaǵy jatqan Samattyń kún tártibi (ýaqyty shamalap alynǵan) mynadaı bolǵan eken:
6:30 – uıqydan oıaný;
7:00 – tańǵy as;
8:30 – «oryndyqta otyrý» (jazasyn óteýshiler bir orynda ıakı oryndyqta otyryp paıdaly ispen shuǵyldanýlary shart: kitap oqý bolsyn, qolónermen aınalysý bolsyn);
10:30 – mekeme tóńireginde serýendeý;
11:00 – túski as;
11:30 – demalý ýaqyty (uıyqtaıdy);
13:30 – «oryndyqta otyrý»;
16:00 – mekeme tóńireginde serýendeý;
16:30 – keshki as;
17:00 – bos ýaqyt;
19:00 – keshki jańalyqtardy kórý (qytaı tilinde);
22:00 – uıyqtaý.
Uzaqqa sozylǵan alty aıdan keıin QHR soty Samatty segiz aıǵa túrmege qamaýdy uıǵarady. Sonymen qatar 2000 ıýánge aıyppul taǵaıyndaıdy. Segiz aıdan keıin temir tordan aman shyqqan Samat óz Otanyna, Qazaq eline deportasıalanypty.
Samat búginde nemen aınalysatynyn, neni armandaıtynyn aıtpapty. Solaı sanada sansyz suraqtar saırap qaldy. Degenmen bir qazaqtyń joly bolyp, ómirde óz ornyn tabýyna tilektespiz. Shetelde júrip, ómir jolynan adasyp, qatelikke boı aldyrǵan jerlesterimiz atamekenniń ana ekendigin, qysylǵanda pana ekendigin bilgenin qalaımyz.
