Ejelgi ǵun jurtynda «taılaq tartý» degen anaıy dástúr bolǵan. Iaǵnı tyrdaı jalańash jas kelinshek maıdanǵa shyǵyp, ústine qaly kilem jaýyp, asyl buıymdar artqan túıeniń jibek buıdasyn tisimen sheship alyp, jurt aldynan taılaqty bıletip ótetin bolǵan. Mundaı taǵylyq bı óte erte zamandarda oıyn-saýyq, qyzyq retinde qalyptasqan.
Bul eski salttyń túrki elderinde bolǵany túrli jazba derekterde, ańyzdarda kezdesedi. Mysaly, myń jyldyq tarıhy bar, barsha túrkiniń mańdaıyna basqan ataqty «Manas» jyrynda osyndaı saltqa sulý áıel shyqpaı, kempirleý áıel shyǵyp, túıeni tisimen sheship áketedi. Osy oıyndy qyzyqtap otyrǵan Manas buǵan qatty narazy bolady. Mundaı anaıy dástúr qazaq dalasynda da bertinge deıin bolǵan desedi. Ótken ǵasyrda Ulytaý baýraıynda bolǵan asta «jalańash bıge» shyqqan áıel «úlkenderdiń kórgen jeri, kishilerdiń týǵan jeri» - dep kelip, shókken túıeniń buıdasyn tisimen sheship áketipti. Arqada ótken asqa osyndaı bıge qatysqan jalańash jas kelinshek uzyn burymyn tarqatyp jibergende búkil denesin jaýyp ketip eti kórinbepti. Ol sol boıymen kelip, túıeni jetektep áketkende nar tikken jaq «jalańash shyqpady» dep daý shyǵaryp, bıge júginipti. Sonda ádil bı «kelinshek kıimimen shyqqan joq, shash áıeldiń qudaı jaratqan múshesiniń biri, oǵan daý júrmeıdi» dep daýgerdi toqtatypty delinedi.
Bul eski salt HH ǵasyrdyń basynda da bolypty. Jazýshy Sherhan Murtazanyń «Qyzyl jebe» romanynda Merke prıstavi Sokolskııdiń Bekten myrzanyń myrza kelin túsirý toıynda masqara oıyn uıymdastyrǵany sýretteledi. Sóıtip, orystyń shendi ulyqtary qara halyqty mazaq etý arqyly kúlkige qarq bolyp, qyzyqqa batqysy keledi. Ony jergilikti jaramsaq baı-bolystar da qoldaı ketedi. Jarly áıel Taıtaqaıdyń tyrjalańash kúıinde tisimen baılaýly túıeni sheshýge jantalasýy toq qaýymdy kúlkige keneltip, jarlyny kúızeltedi. Osy masqara oıyndy sýretteý arqyly jazýshy Sherhan Murtaza umyt bolǵan tarıhı shyndyqtyń shańyn bir silkip ótedi.
1920 jyldar ishinde Torǵaı dalasyna esimi kópke belgili Qarman Dosaı qajynyń asyndaǵy qaly kilem jabylǵan nardy Narysh degen jas kelinshek sheship áketkeni hatqa túsken.
«Jalańash bı» keı óńirde «taılaq tartý» dep atalsa, keı jerlerde bul dástúr «túıe sheshpek» dep te atalypty. 1914 jyly Qarataý – Qazyǵurt elinde asa qadirli Sopbek datqa asynda osy saltqa Aıymbala degen jesir áıel qatysyp, taılaqty tisimen sheship alǵan eken.
Salttyń bul túrin belgili etnograf-sýretshi Nıkolaı Hlýdov «Merekelik báıge» degen kartınasynda óte anaıy túrde beınelegen. Onda ol qalyń jurttyń kózinshe keýdesi salbyraǵan jas áıelderdi dambalynan basqa jaǵyn tuttaı jalańash etip kórsetedi. Kezinde Alash kósemi Ahmet Baıtursynov osy Hlýdovtyń qazaq áıelderi turmysyn beınelegen kartınalaryn «Hlýdov neden qatelesti?» degen jazbasynda óltire synaǵan. Qıaly júırik Hlýdov joǵarydaǵy saltty óz kózimen kórmese de, jurttan estigenin óz betinshe jobalap sala salǵany anyq. Bertinde sýretshi Q.Otarbaı «Taılaq tartý» degen kartınasynda osy dástúrdi ózinshe bederlepti.
Qazaqta osy eski dástúrdiń bolǵany Tobyqty Óskenbaı bıdiń asynan da belgili. Sol úsh júz oshaq qazylǵan aıtýly asta ortaǵa jalańash áıel shyǵyp, qazyqqa baılanǵan kilem jabýly túıeniń buıdasyn tisimen sheshse, túıe kilemimen sonyki degen sırek kezdesetin oıyn túri oınalypty. Bul týraly akademık Álkeı Marǵulan: «Óskenbaıdyń asynda halyqqa kórsetilgen bir tansyq nárse – ǵun dáýirinde oınaıtyn «taılaq tartý» sahnasy. Eski dáýirden salt boıynsha ústine kórkem kilem – asmaldyq japqan eki órkeshti baladaı ádemi qonyr ingendi top ortasyna ákelip, kermege baılap qoıady. Dástúr boıynsha ony qulpyra shyqqan jas kelinshek ne qyz jalańash shyǵyp, tisimen baılaýdy sheship, ingendi jurt aldynda oınatyp shyǵady. Ereje boıynsha taılaq ingen sol jalańash shyqqan áıelge tartylady...
Óskenbaı bıdiń asyna qatysqan Toǵalaq rýynyń adamy Ótepbergen degenniń esteliginde astaǵy oqıǵa tómendegishe órbıdi. «...masaty kilem japqan qaıymaly ingendi ortaǵa ákep shógerip, buıdasyn qazyqqa baılady. Jarshy: – Urǵashy jynystydan bireýi tyr jalańash shyǵyp, buıdany tisimen sheshse, túıe men kilem sonyki, – dep habarlady. Alǵashynda eshkim shyǵa qoımady.
Kópten soń jıynnan taǵy bir áıeldiń sheshinip jatqany baıqalady. Sary kidir tartyp qalǵan qatyn eken, búrkenish jamylyp, túıe qasyna kep:
Erler, erler,
Erler týǵan jerler.
Qaraımyn deseń de ózderiń bil.
Arystyń bul asynda
Bul báıgeni almaq dúr, – dep búrkenishti sypyrǵanda, Qunekeń áıelge shapan japqyzyp jiberdi. Buıdany sheshkizgen joq. Kilem jabylǵan ingen ústine qosyp, «sheshindirgen aıybymyz» dep áıelge shapan berildi áıelge».
Osy oqıǵa uly Abaıdyń zamandasy, bir jaǵynan ustazy da bolǵan Baıkókshe Balǵynbaıulynyń (1813 – 1892) «Tobyshaq tory» dastanyna da arqaý bolǵan. Iaǵnı Baıkókshe aqyn dastanyna sújetti Óskenbaıdyń asynan alady. Biraq esteliktegi sary kidir tartqan kelinshektiń ornyna aqyn Toıkeniń on segizdegi Aqqýla degen qyzyn shyǵarady ortaǵa. Osy dastannan úzindi keltireıik:
Odan soń ortaǵa ákep qazyq qaǵyp,
Qazyqqa maıly kúıe qoıdy jaǵyp.
Bir túıe oǵan ákep qoıdy baılap,
Kilem jaýyp, jibekten buıda taǵyp.
Er báıge aldy bilektiń kúshimenen,
Tulpar aldy tuıaqtyń ushymenen.
- Bul báıgeni áıelder alsyn – dedi –
Jalańash tistep sheship tisimenen....
Bul habar áıelderge túgel jetti,
Namystanyp keıi ursyp, keıi sókti.
Toıke degen kedeıdiń jalǵyz qyzy
«Túıeni men alam» dep topqa ketti...
Maıly kúıe jaǵylǵan qazyqqa kilem jabylǵan túıe baılanyp, sony sheshýge Toıke degen kedeıdiń on segizdegi jalǵyz (ádemiligine qarap jurt ony «Aqqýla» dep ataǵan eken) qyzy shyǵyp topqa qarsy qarap:
Sý tazartar meıli bet kúıesin,
Áıteýir ákeme bir túıe bolsyn, – dep táýekel etedi.
Aqqýla sol arada «Erler! – dedi,–
Bárińiz ónip shyqqan jerler» dedi
Bilmesteriń mazaq qyp keleke etip
Bilgenińniń mańdaı teri terler edi.
«Bilseńder, dúnıege áıel ana!
Áıelsiz dúnıege kelmes bala.
Alyp – anadan degendeı, at – bıeden
Áıelden neshe túrli týǵan dana»
Ne tústi kórgenińnen ana etin,
Masqaralap kúıelep ana betin.
Muny qyzyq kórýshi kim de bolsa
Ananyń bilmeıdi eken qasıetin.
Bir kezde besik kórdim, bala boldym,
Er jettik boıjetken qyz jańa boldym,
Tánime kózi túsken kópshiliktiń
Minekeı, bárińe de ana boldym, -
dep, arzan kúlki, jaı qyzyq ermek úshin emes, turmystyń qıyndyǵynan alqaly top ortasyna shyǵyp, er uıaltatyndaı aqyldy sóz aıtady.
Baıkókshe aqynnyń qyzdyń aýzymen elde joq osy dáýreni ótken oıyn túrin qatty synǵa alǵany kórinip tur. Osy bir sırek kezdesetin anaıylaý oıyn túrine qara qyldy qaq jarǵan Qunanbaıdyń da yrza bolmaǵany joǵarydaǵy estelikten baıqalady. Baıkókshe shyǵarmasynda osy anaıy kórinisti sóz ete otyryp, taǵylymdyq, tárbıelik maqsaty kózdeıdi. Oǵan dastannyń sońynda kedeı bolǵanmen batyr jigit Raıhannyń báıgeden túsken oljany qalyńmalǵa tólep Aqqýlany aıttyryp, jar etýin aıtsaq ta jetedi.
Qazaq dalasyna ıslamnyń dendep enýimen as pen toıdan ysyrylyp qalǵan osy bir anaıy ádet Dosqan Joljaqsynovtyń «Qunanbaı» fılminde jas kelinshektiń jalańash kúıde qazyqta baılaýly túıeniń buıdasyn sheship áketý oqıǵasyn jalǵannyń jaryǵyna qaıta jarq etkizdi. Sol kezde kórermender ishinen buǵan narazy bolǵandar da jetkilikti boldy. Ol endi túsinikti, kıno bolǵan soń komersıalyq maqsatty da kózdegeni anyq. Al ómirde she?.. Qalaı desek te, taǵylyq túrde kóńil kóterý halqymyzda bir zamanda bolǵan dástúr eken dep, óz aramyzdan ony mynaý azǵan zamanda qaıta jańǵyrtqysy keletin kekirigi azǵan eser top shyqpasyn dep tileıik.
Tóreǵalı TÁSHENOV
