Atqarýshy bılik ınflásıany tejeýdiń zamanǵa saı ádisterin ıgerýi kerek.
Sonymen 2018 jyldy da támamdadyq. Bıylǵy jyly eldegi ınflásıa kórsetkishi 6,0 paıyzdy mejeledi. Al sala mamandarynyń paıymdaýynsha, shyndap kelgende eldegi ınflásıa kólemi budan joǵary. Ekonomıs-ǵalymdardyń aıtýynsha, ınflásıany tejeýdiń zamanǵa saı tásilderin meńgermesek, keler jyly ınflásıa deńgeıi 2,7 paıyzǵa deıin artyp, qymbatshylyq budan ári eselene beretin bolady.
Mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, bıylǵy jyly kók qaǵazdyń quny sharyqtap, teńgeniń quny tómen qaraǵaly beri elde qymbatshylyq órship tur. Bir ǵana Almatyda azyq-túlik baǵasy aı saıyn emes, apta saıyn ósim berýde. Buǵan qatysty «Analıtık» taldaý ortalyǵynyń ekonomıs-sarapshysy Toǵjan Shaıahmetovanyń aıtýynsha, 2018 jyly qymbatshylyq halyqqa qatty sezildi.
«Almatyda 1,5 mln halyq bar. Olardyń tutyný shyǵyny 2017 jylmen salystyrǵanda (7,9 %) 2018 jyldyń sońǵy alty aıynda 9,1%-ke ósken. Bıyl qaladaǵy ortasha tabys tabatyn halyqtyń aı saıynǵa tutyný shyǵyny 123 myń 338 teńgeni qurady. Anyqtaǵanymyzdaı, 123 myń 338 teńgeniń 90 myń teńgesin 3 balasy bar otbasy tek azyq-túlikke ǵana jumsaıdy eken. Al qalǵan soma komýnaldyq tólemge, jolaqysyna ketedi. Sonda bizdiń qarapaıym halyqtyń tapqan tabysy ózin-ózi damytýǵa jetpeıdi. Tapqan tabysyn tek as-aýqatyna jetkizetinderdiń qatary kóbeıip ketti. Muny ýákiletti organdar sezinýi kerek. Sondyqtan bolashaqta Ulttyq bank pen Úkimet ınflásıany tejeýdiń zamanǵa saı joldaryn meńgerýi tıis. Olaı etpesek, qymbatshylyq qamyty buqarany qysyp barady» ,- deıdi sarapshy Toǵjan Shaıahmetova.
Jalpy, 2018 jyly eldegi qymbatshylyq deńgeıi óskenin sarapshylar ǵana emes, Ulttyq bank te, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi de, tipti Úkimet basshysy Baqyttjan Saǵyntaev ta rastady. Buǵan qatysty Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaev baǵany orynsyz qymbattatqandarǵa shara qoldaný kerektigin birneshe márte basa aıtty. Ulttyq bank tóraǵasy Danıar Aqyshev te «2018 jylǵy qymbatshylyq byltyrǵydan joǵary bolady» dep talaı márte málimdegen bolatyn. Ulttyq bank tóraǵasynyń aıtýynsha, oǵan sebep: «kórshi Reseı eline salynyp jatqan sanksıalar salqyny bizge bıyl naqty sezile bastaýy» degen bolatyn Ulttyq bank tóraǵasy Danıar Aqyshev.
Al endi mamandar naqty-naqty ádisterdi qolǵa almasaq, keler jyly da «qymbatshylyqqa odan ári kúıip otyramyz» desedi. Qarjyger Jasulan Maqsutovtyń baıyptaýynsha «eń birinshi qymbatshylyq bizge ımportpen ilesip kelip otyr.
«Bir ǵana Almatyny mysal etsem, Almaty ózin –ózi tolyqtaı azyq-túlikpen qamtýǵa áli jetken joq. Megapolústegi ónim óndiretin kásiporyndar bar, qalanyń mańyndaǵy aýdandardan keletin azyq-túlik ónimderi bar osy eki tarap qosylyp qalany 60 paıyzdyq otandyq ónimmen qamtı alady. Al qalǵan 40paıyz ónim syrttan ákelindi. Barlyǵymyz bilemiz, ımport ónimdi elge ákelgende tólenetin kedendik baj salyǵy, kedendik áketilim salyǵy, keden aýmaǵynda taýardy ákelý kezinde qosylatyn qun salyǵy, keden aýmaǵyna taýardy ákelý kezinde taýardy aksızdeý barlyǵyna tólemaqy alyndany. Osynyń barlyǵynyń shyǵynyn ımport tasymaldaýshylar ónimniń baǵasynan shyǵaryp alǵysy keledi. Osydan baryp, Qytaıdan 50 tengege alynǵan lımon Qazaqstanǵa kelgende 200 teńge bolyp shyǵa keledi. Qazir kórshi Reseı sanksıalar salynyp jatqan tus. Bolashaqta Reseı syrtqa shyǵaratyn taýarlarynyń baǵasyn eki esege kóterip jiberýi de múmkin. Sol kezde bizdiń naryqqa Reseıden keletin ónimder qymbat bolyp keledi. Mine, aldaǵy 2019 jyly ımporttar tasqyny ınflásıany ósire túsedi»,-dedi Jasulan Maqsutov.
Qarjyger mamannyń paıymdaýynsha, osyny eskergendikten Úkimet aldaǵy ýaqytta myna jaıttarǵa nazar aýdarǵany jón.
A) Inflásıany naryqtyń talabyna saı tejeı alý úshin birinshi kezekte otyndyq kásipkerlerge salynatyn qosymsha qun salyǵy qymbat. Mine, osy máseleni sheship alý kerek. Otandyq ónim óndiretin kásipkerlerge qosymsha salyqtyq jeńildikter qarastyrylýy tıis.
Á) Ekinshi, jeke tulǵalarǵa arnalǵan tarıfterden bólek, kásiporyndarǵa tarıf baǵalary bar. Keler jyly tarıf baǵasy arzandaıdy dep jatyrmyz. Muny zertteý kerek. Rasymen de qoıylatyn tarıf baǵamy otandyq kásiporyndarǵa qolaıly ma osy jaǵy tolyq bilip alyp baryp bul arada da jeńildikter kerek.
B) Deldaldar máselesin sheshý kerek. Taýar baǵasynyń qymbattaýyna tikeleı yqpal etip otyr deldaldarǵa bizde baqylaý az. Sýpermarketterge, iri saýda dúkenderine ónimdi tikeleý zaýyttan óz baǵasyna alatyndaı jaǵdaı jasalynýy kerek. «Bul arada bıznesti bastadyń ba, ári qaraı memlekettiń kómeginsiz óziń damytyp al» degen bolmaıdy. Olaı etsek jabaıy kásipkerlik damyp ketedi. Sondyqtan bızneske de baqylaý qoıyp, kerek kezinde demep otyrǵannyń artyǵy bolmaıdy. Bul qarapaıym halyq úshin qajet nárse.
V) Qajet bolsa, memlekettik arzan dúkender jelisi de qurylǵany abzal. Áleýmettik normasy tómen jaǵdaıy joq otbasylardy arzan dúkender jelisimen qamtý alsaq, jón bolar edi. Arzan áleýmettik dárihanalar jelisin qurý jaıy da ózekti bolyp otyr.
«Mine, bastapqyda osy máselelerdi sheship alsaq, odan keıin qalǵany birtindep retteler edi» deıdi qarjyger Jasulan Maqsutov.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
