Múmkin osylaı etý arqyly jetimderdiń kóbeımeýine tosqaýyl bolarmyz. Áıtpese, balalar úıinde tastandylar qatary artyp barady. Ońtústik Qazaqstan oblysynda 3321 bala jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan. Onyń 2270-i qorǵanshylyq qamqorlyqqa berilgen, 422-si patrıonattyq tárbıede bolsa, 388-i oblysymyzdaǵy bes memlekettik balalar úıinde tárbıelenýde. 114-i jasóspirimder úıinde turyp jatyr, al 76-sy bóbekter úıin panalaýda.

Jetimin jylatpaǵan el edik qoı. Balalar úıindegi búldirshinder myna jaryq dúnıege taǵdyrdyń tálkegin tartý úshin kelmegeni belgili. Olar da analyq meıirimdi, ákelik qamqorlyqty ańsap júr. Kózderi jáýteńdep Sizdi kútip otyr. Eger jaǵdaıyńyz kóterse, áleýmettik ahýalyńyz mursha berse, balalar úıindegi tastandy sábılerdi asyrap alýǵa, beıkúná balaqaılarǵa ata-ana bolýǵa asyǵyńyz!

Ǵalıa Júsipova, OQO Balalardyń quqyǵyn qorǵaý departamentiniń bastyǵy: Memlekettiń negizgi saıasaty respýblıka boıynsha jetim jáne ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan mekemelerdiń sanyn azaıtý. Sol sebepti de bizdiń mekeme buqaraǵa túsindirý, úgit-nasıhat jumystaryn kóptep júrgizýde. Úkimettik emes uıymdarmen, birlestiktermen birge ótkizetin «Rızashylyq», «Mektepke jol», «Asyrap alýshylardyń kúni» sekildi is-sharalardyń nátıjesi óz jemisin berip keledi. Bala asyrap alamyn deýshilerge ýaqyt beriledi. Balamen ortaq til tabysýǵa, baýyr basýǵa jaǵdaı jasalyp, arnaıy psıhologtar ata-anamen de, balamen de jumys jasaıdy. Komısıa qurylyp, asyrap alýshylardyń balaǵa jasaıtyn jaǵdaıy saraptalady.

Qazaq salty boıynsha:

Bala asyrap alý úrdisi qazaqta ejelden-aq bar. Náresteli bola almaǵan erli-zaıyptylar ata-anasymen aqyldasa otyryp, balany qaıdan, kimnen asyrap alatyndyqtaryn sheshedi. Qazaqta sábı súımegen shańyraq bala asyrap alsa, bedeý áıel qursaq kóterip, bala týýy múmkin degen yrym, senim bar. Mundaıda olar ádette, balany eń jaqyn týǵan-týystarynan, ıaǵnı, qany bir, bir áýlettegi baýyrlarynan asyrap alýǵa tyrysady. Bala asyrap alǵan ata-ana ol sábıge úlken jaýapkershilikpen qaraýǵa, eshqashanda ógeısitpeýge tıisti. Árıne, buǵan kez kelgen otbasy kelise bermeıtini bar. Óz balasyn ózgege týysy bolǵannyń ózinde bere qoımaıtyndar kóp. Sondyqtan da mundaı jaǵdaıda balalar úıinen tastandy beıkúná sábılerdi asyrap alǵan jón.

Aıgúl Qasymbekova, OQO Bilim basqarmasynyń bas mamany

– Bala asyrap alýǵa nıetti azamattar birinshi kezekte turǵylyqty jeri boıynsha bilim bólimderine ótinish bildiredi. Akt túzý úshin eki ótinish tastaıdy. Sodan tıisti qujattardyń tizimi beriledi. Barlyq qujattar jınaqtalǵannan keıin bala asyrap alý prosesi jergilikti sotta qaralady. Sheshimdi sot beredi.

Qazaqstan zańy boıynsha:

Elimizde bala asyrap alý zańy akt bolyp sanalady. Bul álgi bala men ony asyrap alǵan ata-ananyń quqyqtyq qarym-qatynasyn aıqyndap beredi. Bala asyrap alý kámeletke tolmaǵan balalarǵa baılanysty ári solardyń múddesine sáıkes júzege asyrylýǵa tıisti. 1998 jylǵy 17 jeltoqsanda Qazaqstannyń «Neke jáne otbasy týraly» Zańy qabyldanǵan-dy. Onyń 12 taraýynda bala asyrap alýdyń tártibi, quqyqtyq saldary, tıisti adamdardyń zańdy mindetteri, jeke jaýapkershiligi, taǵy da basqa máseleler egjeı-tegjeıli qarastyrylǵan. Osy Zań boıynsha balany asyrap alý bylaısha júzege asyrylady:

1. Balany tárbıesine alýǵa tilek bildirgen adamnyń ótinishi boıynsha balany asyrap alý isi sotta qaralyp, ol azamattyq is júrgizý zańdarynda belgilengen erejelerge sáıkes júzege asyrylady.

2. Zań boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp sanalatyn balalardy, eger de el aýmaǵynda tárbıeleý múmkindigi bolmasa, sheteldik azamattardyń nemese respýblıka aımaǵynan tys jerde turatyn týystarynyń asyrap alýyna ruqsat etiledi.

2270-i qorǵanshylyq qamqorlyqqa berilgen, 422-si patrıonattyq tárbıede bolsa, 388-i oblysymyzdaǵy bes memlekettik balalar úıinde tárbıelenýde

2270-i qorǵanshylyq qamqorlyqqa berilgen, 422-si patrıonattyq tárbıede bolsa, 388-i oblysymyzdaǵy bes memlekettik balalar úıinde tárbıelenýde

Islam dini boıynsha:

Arab elderinde de Islam dinine deıin bala asyrap alý keń taralǵan-dy. Alla Elshisine (s.ǵ.s.) Paıǵambarlyq kelmesten buryn osy ádet boıynsha ol Záıd bın Harısany asyrap alyp, ony halyq aldynda óz ulym dep jarıalaǵan bolatyn. Sodan ol halyq arasynda Záıd Muhammeduly dep atalyp ketedi. Ol kezde asyrap alynǵan ul-qyz sol adamnyń balasy sanalyp, murageri boldy. Al halyq Islam dinin ustanǵannan keıin arabtarda asyrap alǵan balany óziniń týǵan ákesiniń atymen ataý qaǵıdasy ornyqty.

Ulyq paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) bylaı degen: «Eshkimi joq jetim balalardy óz asyraýyna alǵan adam, menimen jumaqta eki saýsaq sıaqty kórshi bolady».

Biraq ta jetim balalardy asyrap alǵanda ata-tegi (famılıasy) bar bolsa, sharıǵat sharty boıynsha ony óz atyna aýystyrýǵa bolmaıdy. Olarmen qarym-qatynas joǵarydaǵy aıatta aıtylǵandaı, din baýyr nemese dos sıaqty bolýǵa tıis. Jalpy, Islam dininde bala súıý, súımeý Allanyń buıryǵymen bolatyn is. Bul jóninde Quran Kárimde bylaı dep aıtylǵan: «Kókter men jerdiń ıeligi Allaǵa tán. Qalaǵanyn jaratady. Kimge qalasa, qyzdar, kimge qalasa uldar beredi. Nemese uldar men qyzdardy jup-jubymen beredi. Sondaı-aq, qalaǵanyn bedeý etedi. Kúdiksiz ol, tolyq bilýshi, asa kúshti» («Shuǵara» súresi, 49-50 aıattar).

Olaı bolsa, adam balasyna urpaq súıgizý, súıgizbeý – Allanyń isi. Urpaqsyzdyq – baqytsyzdyq emes, Allanyń synaǵy. Naǵyz baqytsyzdyq – osy synaqtan súrinýimiz.

Bala asyrap alý úshin qajetti qujattardyń tizimi:

– Bala asyrap alý tilegi týraly jazbasha ótinish;

– Turǵyn úı-turmystyq jaǵdaıyn tekserý týraly ótinish;

– Jeke basyn kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi;

– Bala asyrap alýǵa jaqyn týystarynyń jazbasha kelisimi;

– Dostarynan nemese kórshilerinen kem degende úsh usynys hat;

– Jıyntyq tabys kólemi týraly anyqtamalar;

– Otbasy jaǵdaıy týraly anyqtamalar;

– Densaýlyq jaǵdaıy, onyń ishinde psıhıkalyq saýlyǵy, esirtkige, alkogólge táýeldi emestigi týraly anyqtama;

– Sottalmaǵany týraly anyqtama;

– Turǵyn úıiniń bar-joqtyǵyn rastaıtyn qujat;

– Bala asyrap alýǵa úmitker retinde tirkelýi kerek.

Nurgeldi Ábdiǵanıuly