جاقىندا "رەيتينگ" گازەتىنىڭ رەداكسياسىنا الما زىكرينا ەسىمدى ازاماتشا تەلەفون شالىپ، جۇڭگو بازارلارىنداعى سۇمدىق جاعدايلاردى بايانداپ بەرگەن ەكەن:

– مەن قىتايدا ساۋدامەن اينالىسامىن. ول جاققا ءجيى بارىپ تۇرامىن. ارينە، بىلمەيتىندەر ءبىزدىڭ جۇمىستى وپ-وڭاي دەپ ويلايدى. شىندىعىندا ولاي ەمەس. بىزدە بالا-شاعا قامىن ويلاپ، كۇنكورىس ءۇشىن جۇرگەن جانبىز.

قىتايدا ساۋداگەرلەر جاپپاي باراتىن كوتەرمە بازاردان تاۋار العان وتە قيىن. بازارلارى تىم جابايى. ءيىرىم-يىرىم كوشەلەردەن ورىن تەپكەن بازار ماڭى قوقىسقا تولى. وندا ءبىزدى الداپ جىبەرگىسى كەپ تۇرادى. قىتايدا الاياقتارعا الدانىپ، بارىنان ايرىلىپ، سان سوعىپ قالعاندار قانشاما! ونىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرسام ۋاقىت جەتپەس. مەن ءوز باسىمنان وتكەن مىنا ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرگىم كەپ وتىر.

وسىدان 3 جىلداي بۇرىن مەن ءبىر جۇڭگو ايەلدەن تاۋار الدىم. ءىش كيىمدەر. الگى جۇڭگو ايەل مەنىڭ كوزىمدى الا بەرىپ، سومكەمە تىم ساپاسىز تاۋارلارىن سالىپ جىبەرمەكشى بولدى. مەن ونى بايقاپ قالىپ،  ايقاي شىعارمايمىن با. ءوزىم ازداپ قىتايشا بىلەم. سوندا الگى جۇڭگو ايەل بەتپاق ەكەن. اشۋدان شىرپىداي تەز تۇتانعان ول بىلاي دەدى:

- ساپاسىز دەيسىڭ؟!. ال، سەندەر وسىندايدى دا شىعارا المايسىڭدار عوي. بىردە-بىر تاۋارلارىڭ شەتكە شىقپايدى. ءبارىڭ بىزدەن كەلىپ الاسىڭدار. سونىمەن قويماي، ۇرىسقىلارىڭ كەلەدى. شامالارىڭا قاراڭدار، سەندەر بىزدەن 50 جىل قالىپ كەتكەنسىڭدەر، - دەپ ءبىزدى ابدەن تىلدەدى. ساسقانىمىزدان نە دەپ جاۋاپ قايىرارىمىزدى بىلمەدىك.

تاعى ءبىر بولعان جايت، بىردە ءبىزدىڭ جاقتان بارعان ءوزىمىز سەكىلدى ءبىر ساۋداگەر «جارناما زاتتارىن» (جالت-جۇلت ەتىپ تۇراتىن ۇساق ەلەكتر-توق سايماندارى) كورىپ قالماي ما؟ ساپالى (وندا ساپالى تاۋار كەزدەستىرۋ وتە قيىن)، ءارى باعاسى كوڭىلگە قونىمدى بولعاسىن، دەرەۋ ساتىپ الماق بولادى. دەگەمەن، دۇڭگىرشەكتە جارتى سومكەدەي عانا سايماندار تۇر. بۇل مۇلدەم از. ءسويتىپ، جۇڭگو ساتۋشىسىنان قوسىمشا تاۋاردى سۇراماي ما؟!. ال، ول بولسا تاۋارلار قويمادا ەكەنىن ايتادى. ەگەر شىنىمەن الاتىن بولسا، 5 مىڭ دوللاردى الدىن-الا بەرۋىن تالاپ ەتەدى. ايتپەسە، تاۋار جوق دەيدى. ەگەر اقشانى بەرسە، قويماداعى كىسىلەرگە تەلفون شالىپ، تاپسىرىس بەرەتىنىن ايتادى. ايتەۋىر، ارزان تاۋارعا تاپ بولعان ساۋداگەر قۋانا-قۋانا قالتاسىنداعى 5000 دوللاردى بەرەدى.

سونىمەن نە كەرەك، تاڭعى 10-دا اقشاسىن بەرگەن ايەل كەشكى 17.00-گە دەيىن كۇتەدى. جۇڭگو ساتۋشىسى «تاۋار انە كەلەدى، مىنە كەلەدى» دەپ وتىرىپ الادى. ايەل دە امالسىز بوگەلەدى. تاۋارى ەش كەلمەيدى. ايەل ابدەن دىڭكەلەيدى. تاۋارى كۇن باتقاندا ءبىر-اق كەلەدى. ابدەن «سكوچتالعان» اۋىر قوراپتار. ايەل قۋانىپ كەتىپ، ساتۋشىمەن قوشتاسىپ، تاۋاردى الىپ كەتەدى. الگى جۇڭگو ساتۋشىسى جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ باسىن يزەپ قالا بەرەدى.

كەيىن ويىنا بىردەڭە ساپ ەتە قالعان ايەل قوراپتى جىرتىپ اشىپ كورمەي مە؟ سويتسە، قوراپتىڭ ەڭ ۇستىنە وزىنە كەرەتى تاۋاردى سالىپ، استىنا ءتۇرلى قوقىستاردى قوتارا سالىپتى. ايەل كۇيىپ كەتەدى. ءبىراق، كەش ەدى. ول ءوزىمىزدىڭ قۇربى ەدى.

الاياق ءتىلماشتار سان سوقتىرىپ جاتادى

جالپى، جۇڭگو ساۋداگەرلەرى ابدەن پسيحولوگ بولىپ كەتكەن عوي. ولار كليەنتتى ابدەن شارشاتىپ بارىپ، كەرەكسىز تاۋاردى بەرىپ جىبەرەدى. قوراپتى ابدەن اشىلماستاي ەتىپ سكوچتاپ دەگەندەي. شارشاپ تۇرعان ادامعا تاۋار كەلسە بولدى ەمەس پە؟ ابدەن قاتتالىپ قاپتالعان قوراپتى اشىپ اۋرە بولعىسى كەلمەيدى. ەڭ باستى ماسەلە – ءتىلماشتا. ەگەر قاسىڭىزدا ءوزىڭىز جاقسى تانيتىن ءتىلماش بولماسا، وندا قىتايدا جاعدايىڭىز قيىن. شەكارا جاقتا تولىپ تۇراتىن ءتىلماشتار جۇڭگو بازارلارىمەن، سونداعى ساۋداگەرلەرمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيدى. اڭقاۋ ساۋداگەردى رەتى كەلسە الداپ جىبەرۋدەن تايىنبايدى.

ءبىر قىزىعى. ءسىز وندا جيھاز، قۇرىلىس زاتتارىن الاتىن بولساڭىز، ساۋداگەر ءسىزدى تۋعان اكەسىندەي كۇتەدى. سەبەبى، ۇكىمەت وعان بەلگىلى ءبىر مولشەردە اقشا تولەيدى ەكەن. قىتايداعى جيھاز، قۇرىلىس زاتتارىن شىعاراتىن فابريكالار وسىنداي ەڭبەكقور قىتايلاردى پايدالانىپ، قازاقتارعا ساتقىزادى. جەلىلىك ماركەتينگ سەكىلدى عوي، كادىمگى. جۇڭگو ساۋداگەرلەرى بىزگە نەعۇرلىم كوپ تاۋار وتكىزسە، فابريكالار سوعۇرلىم كولەمدە اقشا تولەيدى. ياعني، بەلگىلى ءبىر پايىز مولشەرىندە.  سوندىقتان دا قىتايلىق ساتۋشىلار جاندارىن سالىپ جۇمىس ىستەيدى. تاۋاردى ساتۋ ءۇشىن نەبىر قۇرىق بويلاماس قۋلىقتارعا بارادى.  

وسىدان 5 جىلداي بۇرىن مىنانداي جاعداي بولدى. بىردە بىزبەن بىرگە ءبىر ەر ازامات قىتايعا باردى. سول كىسىگە ويۋلانىپ شابىلعان ۇستەل، ورىندىق سەكىلدى جيھازدار ۇناپ قالادى. ساتۋشىمەن باعاسىمەن كەلىسەدى. ءىرى كولەمدە تاۋار الماق بولادى. ءبىراق، ساۋدەگەر ونداي كولەمدە تاۋار ساتا المايتىنىن، كەرەك بولسا، فابريكانىڭ وزىنە اپارا الاتىنىن ايتادى. ءسويتىپ، الگى ساۋداگەر ءبىزدىڭ جەرلەسىمىزدى فابريكاعا ەرتىپ بارادى. ول فابريكا باسشىلارىمەن كەلىسەدى. ولار ءبىزدىڭ ازاماتپەن الدىمەن بەلگىلى ءبىر سوماعا كەلىسەدى. ەگەر ول سول سومانى بەرسە، قازاقستانعا 2 ۆاگون تاۋار جىبەرەتىن بولادى. ءبىزدىڭ ازامات ولار سۇراعان سومانى بەرەدى. ءبارى زاڭ جۇزىندە. كەلىسىم-شارت تۇزىلەدى عوي.

سونىمەن، ءبىزدىڭ ساۋداگەر ارىپتەسىمىز قازاقستانعا قايتىپ، تاۋاردى كۇتەدى. راسىندا ارادا جارتى اي وتكەندە ەكى ۆاگون تاۋارى كەلەدى. ول قۋانىپ كەتەدى. سودان كەيىن فابريكا يەلەرىمەن حابارلاسىپ، بۇدان دا ءىرى كولەمدە تاۋار الماق بولادى. فابريكا يەلەرى 100 مىڭ دوللاردى الدىن-الا كارتوچكا ارقىلى جىبەرۋدى سۇرايدى. ءسويتىپ، نە كەرەك، فابريكا باسشىلارىنا شىن سەنگەن الگى كىسى اقشانى اۋدارىپ جىبەرەدى عوي. ويىندا ەشتەڭە جوق. تاعاتى تاۋسىلا تاۋاردى كۇتەدى. ءبىراق، ونىسى كەشىگە بەرەدى. سوندا دا بولسا، ءۇمىتى بار. مۇمكىن ءبىر جاعدايلارعا بايلانىستى كەشىگىپ جاتقان شىعار؟ فابريكا يەلەرىنىڭ الداۋى مۇمكىن ەمەس. كەلىسىم-شارت تۇزىسكەندە جىپ-جىلى جىميىپ تۇر ەدى. وتە-موتە كىشىپەيىل ەدى. ءتۇسى يگىدەن تۇڭىلمە دەيدى ەمەس پە اتام قازاق؟

قىسقاسى، ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، اقشا دا جوق، تاۋار دا جوق. ولار ونى الداپ سوقتى. وسىنىڭ سالدارىنان الگى كىسى سورلاپ قالادى. ءۇيىن، جەرىن، ءبارىن ساتىپ 100 مىڭ دوللارىن قىتايعا بەرىپ جىبەرگەن ەركەك ءالى كۇنگە دەيىن سوتتاسىپ ءجۇر دەيدى. بارلىق سوتتا جەڭىلگەن. قاڭعىرىپ قالدى. ايانىشتى...

جالاقى ءۇشىن ەمەس، جاتاتىن ورىن مەن ءبىر مەزگىل تاماق ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن قىتايلاپ كوپ

نەگىزى، قىتايداعى ارزان تاۋار ساتاتىن كوتەرمە بازارلارعا وقىماعان قازەكەڭدەر، ەكونوميكالىق-قارجىلىق ساۋاتى جوق، ءتىل بىلمەيتىندەر بارادى عوي. قىتايلار كوپ جاعدايدا وسىنداي كىسىلەردى الداپ جىبەرەدى.   

جۇڭگو حالقى تىم ەڭبەكقور. كۇنىنە 24 ساعات تىرپ ەتپەي جۇمىس ىستەۋگە بار. كوپتەگەن پروۆينسيالاردا حالىق تەك جاتاتىن جەر، تاماق ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. وندا حالىق سانى شامادان تىس كوپ بولعاسىن، ماسەلە دە كوپ. قىتايدا ساۋدا جاساپ ءجۇرىپ، نەبىر جۇرەك اۋىراتىن كورىنىستەرگە كۋا بولدىم. كوز شىرىمىن الاتىن جەرى جوق قىتايلار كوشەدە تاس جاستانىپ جاتا بەرەدى. 1 مەتر جەرگە زار بولعاندارى جول بويىندا شاش الىپ، ءبالىش سەكىلدى تىسكەباسارلاردى ساتىپ كۇن كورەدى. ءبىر جامان جەرى، شەكتەن تىس سالاق. قوقىستى ءار جەرگە تاستاي بەرەدى. قوقىس جاشىگى دەگەن ۇعىم مۇلدەم جوق.

سوعان قاراماي، وزدەرىنىڭ كوپ ەكەنىن بىلگەسىن بە، وزگەلەرگە مۇرنىن شۇيىرە قارايدى. مىسالى، ءبىز كەيدە «ۆاتيكاندا 1000-عا جەتەر-جەتپەس حالىق تۇرادى. حالقى ءبىزدىڭ اۋىلدان دا از. وسىنى دا مەملەكەت دەۋگە بولا ما» دەپ شىرەنە ايتىپ قالامىز عوي. ولار دا سول سەكىلدى ءبىزدى مەملەكەت دەپ ەسەپتەمەيتىن كورىنەدى. راسىندا 1،5 ميللياردتان اساتىن ولار 15 ميلليوندى شىبىن قۇرلى كورمەيدى.  

جانە جوعارىدا ايتتىم عوي، قىتايدا اۋدارماشى بولىپ كۇن كورەتىندەر وتە كوپ. اۋدارماشى-قىتايلار دا از ەمەس. ءبىراق، سەنەسىز بە، اۋدارماشى-قىتايلار مۇلدەم قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. ولار ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەن.  ءبىزدىڭ قانداستار شەكارا جاقتا سولارمەن كەلىسەدى. نەگە قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەيدى؟ قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ەمەس پە؟ ءبىراق، ءبىز قانشا ۇرانداتساق تا، قىتايلار دا بىلەدى عوي. قاي ءتىلدى مەڭگەرسە ولمەيتىنىن.

جانە ءقازىر قىتايداعى قازاق اۋىلدارىنا قيىن جاعداي تۋىپ وتىر. قىتايلار قازاق مەكتەپتەرىن قۇرتىپ، زورلاپ جۇڭگو ءتىلىن ەنگىزۋدە.

قىتايدا مۇسىلماندار وتە ۇيىمشىل. مۇسىلماندار وزدەرى اسحانا اشىپ العان. اسحاناعا مىندەتتى تۇردە مەشىت سۋرەتىن سالىپ قويادى. وسى ارقىلى وزدەرىنىڭ كىم ەكەندەرىن كورسەتەدى. وسى مۇسىلمان اسحانالارىنا قىتايلار ءجيى كەلەدى. ولار حالال مۇسىلمان تاعامدارىن ءسۇيسىنىپ جەيدى. كەي قىتايلار ءۇزىلىسسىز كەلەدى. مۇسىلمان تاعامدارىن ءوز تاعامدارىنان دا ارتىق كورەدى. ال، مۇسىلماندار جۇڭگو اسحاناسىنا مۇلدەم بارماۋعا تىرىسادى. 

ۇلتارالىق داۋدى ورشىتەسىڭدەر دەپ، بيلىك ءبىر ەلى اۋزىمىزعا ەكى ەلى قاقپاق قويىپ وتىر عوي. ءبىراق، ءقازىر ايتپاعاندا قاشان ايتۋ كەرەك؟ جۇڭگو حالقىنىڭ بىزگە مۇلدەم جانى اشىمايدى. وسىنى مويىنداۋ كەرەك. «قارا جۇڭگو قاپتاسا، سارى ورىسپەن جىلاپ كورىسەسىڭ» دەيدى.

ءقازىر ەلىمىزدە جۇرت ۋاقىتشا تىركەۋگە قاتىستى دۇرلىگىپ جاتىر عوي. مەنىڭشە، ۋاقىتشا تىركەۋدى ەنگىزگەنى دۇرىس بولدى. ەگەر ۋاقىتشا تىركەۋ راسىندا زاڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەسە، بارماق باستى، كوز قىستىعا جول بەرىلمەسە، وندا ءبىر جاساپ قالار ەدىك. سەبەبى، الماتىدا قانشاما جۇڭگو زاڭسىز ءجۇر. ۋاقىتشا تىركەۋ ارقىلى ولاردى انىقتاپ، ەلىنە قايتارپ جىبەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. سەبەبى، قازاقستان – كەلىمسەكتەر وتانى ەمەس. ءوز جەرىمىزگە قازىردەن جاناشىرلىق تانىتپاساق، كەيىن كەش بولادى. قۇدايدان جالبارىنا سۇرايتىنىم، ۇرپاعىمىز جىلاپ جۇرمەسىنشى، - دەپ الما زىكرينا ءوز ءسوزىن اياقتادى. ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق.   

«رەيتينگ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ابىلاي سماتۋللا ۇلى