تانىمال جۋرناليست ، «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسىنىڭ اۆتورى جانار بايسەمىزوۆا وڭ بوساعادا وتىرىپ، «كارى قىز» اتانعان بويجەتكەندەرگە ترەنينگ وتكىزىپ، وزىندە بار ىلىمىمەن ءبولىسىپ جۇرگەنىن ايتتى. بۇل تۋرالى جانار بايسەمىزوۆامەن اڭگىمەلەسكەن Qamshy.kz ءتىلشىسى حابارلايدى.
جانار قوجاقان قىزى، «تۇرمىسقا شىعۋ ءۇشىن ارەكەت ەتۋ كەرەك! قالاي؟» دەگەن تاقىرىپتا ترەنينگ وتكىزدىڭىز. وعان نە سەبەپ بولدى؟ ترەنينگ قالاي ءوتتى؟
مەن ترەنينگ وتكىزۋدى قاراشا ايىندا باستادىم. العاشقى ەكەۋى 18 قاراشادا اتىراۋدا، ەكىنشىسى ورال قالاسىندا ءوتتى. ترەنينگ «باستاعى نايزاعايلار سوعىسىن قالاي توقتاتۋعا بولادى نەمەسە ايەل ەنەرگياسى نە ءۇشىن قاجەت؟» تاقىرىبىندا بولدى. ال تۇرمىس قۇرماعان قىزدارعا ارنالعان اۆتورلىق ترەنينگتى 17 جەلتوقساندا وتكىزدىم. العاشقى ەكى ترەنينگ جالپىلاما تۇردە بارلىق ايەلدەرگە ارنالدى جانە ول جەردە قوعامداعى ماسەلەلەر، ايەل ادامنىڭ دەپرەسسياعا ءتۇسۋى، قيىندىقپەن كۇرەسۋ جولدارى ايتىلدى. ال تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدارعا ارنالعان ترەنينگتى وتكىزۋگە ماقساتىم، تۇرمىسقا شىعۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەن ، جارىن تابا الماعان قىزدارمەن ءوزىمنىڭ باسىمنان وتكەن تاجىريبەم ارقىلى العان ىلىمىممەن ءبولىسۋ. ترەنينگ ءومىردىڭ باسقاشا ەكەنىن، ادامنىڭ جولىن نە جابادى، وتىرىك ايتپاۋ، عايبات سويلەمەۋ سىندى رۋحاني، ىزگىلىك ماسەلەلەرىن ناسيحاتتايدى. وز-وزىڭمەن جۇمىس ىستەۋ، الەمگە، عالامعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە باستايىنى ايتىلدى. ايەل ادامعا ەر ادامنىڭ ەنەرگياسىن پايدالانۋ ارقىلى جەتىستىككە جەتىپ، كارەرا قالاۋىنا بولادى. الايدا ەر ادامنىڭ الدىنا شىعىپ كەتكەن قوعامدا، ايەل ادام تىم بەلسەندى بولىپ كەتكەن قوعامدا ازعىنداۋ پروسەستەرى باستالادى. مىسالى، پەدوفيلدەردىڭ كوبەيۋى، ءبىرجىنىستىلاردىڭ كوبەيۋى ءبارى – ايەل ادامنىڭ تىم بەلسەندى بولىپ كەتكەنىنەن بولادى.
ترەنينگكە اتىراۋ قالاسى مەن اتىراۋدىڭ وبلىس پەن اۋداندارىنان، ماڭعىستاۋ وبلىسى، ورال، رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا تۇرىپ جاتقان قازاق قىزدارى كەلدى. ءوز قىزدارى ءۇشىن كەلگەن تۇرمىستاعى ايەلدەر مەن 5 بالاسى بار كوپبالالى انانى قوسقاندا بارلىعى 40-تان استام قىز-كەلىنشەك جينالدى. تۇرمىس قۇرماعان قىزداردىڭ بويىندا كومپلەكس باسىم بولادى. سول سەبەپتى ءوز بويىنداعى كومپلەكستى جەڭە الماي، ترەنينگكە كەلمەگەن قىزدار كوپ بولدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى، ءبىزدىڭ قوعامدا تۇرمىس قۇرماعان قىزدارعا مۇگەدەك ادام سەكىلدى قارايدى.
بۇگىندە ترەنينگ وتكىزەتىندەردىڭ قاراسى كوبەيدى؟ ءسىز ترەنينگكە كەلگەندەرگە نە بەرە الدىڭىز؟
قازىرگى ۋاقىتتا ترەنينگ وتكىزەتىندەردىڭ قاراسى كوبەيگەنى راس. دەگەنمەن بۇنىڭ ەش جاماندىعى جوق دەپ ويلايمىن. بۇل ەۋروپادا، امەريكادا 70-80 جىلدارى باستالىپ كەتكەن دۇنيەلەر. ال ونىڭ لەبى بىزگە ەندى كەلىپ جاتىر. ادامدار ومىرگە باسقاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا بولاتىنىن، ءومىردىڭ قيىندىقتان تۇرمايتىنىن، ادام ءوزىن جوندەۋ ارقىلى الەمدى جوندەي الاتىنىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلەدى. ترەنينگتەردىڭ سانى قانشا كوپ بولسا دا، ارتىق ەتپەيدى دەپ سانايمىن. دەگەنمەن بارلىعىن ساپالى دەپ ايتا المايمىن. ۋاقىت وتە كەلە بارلىعى تۇزەلەدى دەگەن ويدامىن. مەن ءوزىم ميلليونەر بولماي بايۋدىڭ جولدارىن ۇيرەتىپ جۇرگەن جوقپىن. مەن ترەنينگكە كەلگەن ادامدارعا ءوزىم وتكەن جول بويىنشا، افيشادا كورسەتىلگەندەي «ەكس-كارى قىزدان قۇندى كەڭەس» بەرۋدەمىن. ءوزىم 38 جاسقا كەلىپ تۇرمىس قۇردىم. بۇل ستاتۋستا بولۋ قانداي ەكەنىن، قانداي قيىندىقتاردان وتەتىنىڭدى، قوعامنىڭ الدىندا سەنىڭ ءرولىڭ قانداي ەكەنىن – ءبارىن ءوز باسىمنان وتكەرىپ، وز-وزىممەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن مەنىڭ ويىما بۇرىنعى ءوزىم سياقتى جۇرگەن قىزدارعا وزىمدە بار اقپاراتپەن ءبولىسۋ ارقىلى از دا بولسا كومەك كورسەتەيىن دەگەن وي كەلدى. سەبەبى، تۇرمىس قۇرماعان قىزداردىڭ كوپشىلىگى تۇرمىسقا شىعۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى. مەن دە بىلمەي ءجۇردىم.
سونىمەن قاتار ترەنينگتە اقپارات عانا بەرىلگەن جوق، ترەنينگ ويىن تۇرىندە ءوتتى. ترەنينگكە كەلگەن قىزدار اراسىندا ساۋكەلە، ءتۇرلى قولونەر بۇيىمدارى، كىتاپتار ويناتىلدى. ترەنينگكە كەلگەندەردىڭ ىشىندە 2 قىز عانا 25 جاستا بولسا ، ال قالعاندارى 30 جاستان اسقان قىزدار. ال ماڭعىستاۋلىق 38 جاستاعى قىز ءبىر ساۋكەلەنى ۇتىپ الدى. ساۋكەلە ءار ۇيدە تۇرۋى ءتيىس زاتتاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، ىرىم رەتىندە ويناتقان ەدىك. ترەنينگ سوڭىندا قىزداردىڭ كوزدەرىندە ساۋلە جانىپ، ءۇمىت وتى پايدا بولدى. جانە كەلۋشىلەر وزدەرىنىڭ مول اقپارات الىپ، كوزدەرى اشىلعاندارىن ايتىپ، العىس ءبىلدىردى.
الداعى ۋاقىتتا قاي قالادا ترەنينگ وتكىزۋ ويىڭىزدا بار؟
ءوزىم اتىراۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتقاندىقتان، ترەنينگ وتكىزۋدى وسى قالادان باستادىم. ءقازىر ماعان قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن قىزدار حابارلاسىپ جاتىر. ءقازىر ناقتى ايتا المايمىن، دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا سۇرانىس بولىپ جاتسا، قاجەتتىلىك بولسا، ترەنينگ وتكىزۋگە لايىقتى بولسام الماتى، استانا قالالارىندا وتكىزۋ ويىمدا بار.
ءوزىڭىز 38 جاسىمدا تۇرمىسقا شىقتىم دەپ ايتتىڭىز. تۇرمىس قۇرۋ ۋاقىتىڭىزعا جۇمىس بابىڭىز اسەر ەتتى ما؟
ارينە، قىزمەت بابىم اسەر ەتتى. قىز بالا دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن ونىڭ نەگىزگى ميسسياسى تۇرمىس قۇرۋ، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋ ەكەنىن بىلگەن جوقپىن. بىلسەم دە الدىمدا باسقا ماقسات تۇردى. ويىمدا جاقسى جۋرناليست، مىقتى مامان بولۋ سەكىلدى باسقا قۇندىلىقتار بولدى. بارلىعى مەنىڭ سول كەزدەگى قابىلداۋىم، سول كەزدەگى سانا سەزىمىمنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. دەي تۇرعانمەن، بارلىعى ادامنىڭ ءوز قولىندا. ادام ءوز الدىنا قانداي ماقسات قويادى، قانداي قۇندىلىقتى جوعارى سانايدى سوعان جەتەدى. دەگەنمەن تۇرمىس قۇرۋ ۋاقىتىما جۇمىسىمدى كىنالاعىم كەلمەيدى. ول - مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعان تاعدىرىم.
ماحاببات پەن مانساپتىڭ ءبىرىن تاڭداۋ كەرەك كەزدەر بولدى ما؟
تاڭداۋ بولدى. تۇرمىس قۇرۋعا ۇسىنىس جاساعان ادام تەلەارنادا جۇمىس ىستەگەنىمدى قالامادى. سوندا «قاجەت ەمەس شىعار» دەپ باس تارتتىم. ءقازىر ويلاپ قاراسام، ول كەزدە سونداي ءبىر ۇلكەن ماحاببات بولماعانداي كورىنەدى. مۇمكىن جاستىق شىعار. نەگىزى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ، جۇمىسقا قاتتى بەرىلگەن قىزدارعا تۇرمىسقا شىعۋ قيىنداۋ بولادى. سەبەبى ەر ادامنىڭ ەنەرگياسى بويىندا بار قىزدار بارلىعىن وزدەرى ىستەپ ۇيرەنەدى. ءبىز ايەلدەر ەر ادامنىڭ اتقاراتىن جۇمىسىن اتقارۋعا ۇمتىلماۋىمىز كەرەك. مەن ءوز ترەنينگىمدە دە ايتتىم، قىزدار تۇرمىسقا امالسىزدىقتان شىقپاۋ كەرەك. جاسىم دا ۇلعايدى نەمەسە بالا بوسانۋعا بولاتىن بيولوگيالىق جاستان اسىپ بارا جاتىرمىن دەپ سەزىمسىز تۇرمىس قۇرۋعا بولمايدى. تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن دە قيىندىقتار بولادى. سوندىقتان ءوزى سۇيگەن ادامعا تۇرمىسقا شىعۋ كەرەك.
ايەل مەن ەردىڭ ءبىزدىڭ قوعامداعى ورنى قانداي؟
ءبىزدىڭ قوعامدا ايەلگە اتقارىلاتىن مىندەت كوپ. ايەل وتباسىن قامىن ويلاۋى كەرەك، تۋىسقانداردىڭ كوڭىلىن تابۋى كەرەك، جۇمىس تا ىستەۋى كەرەك، ءوزىن-وزى دامىتۋى كەرەك، بالاسىن جەتىلدىرۋى كەرەك. سونىڭ بارلىعىن اتقارا جۇرە ايەل ادام وزىنە ءتان نازىكتىك پەن سۇلۋلىقتى جوعالتىپ الماۋى كەرەك. ەر ادامداردىڭ ەڭ باستى مىندەتى – جاۋلاۋشى، ايەلدەر جاۋلاپ الىپ كەلگەن دۇنيەنى ساقتاۋشى. ال ءبىز دە قولىمىزعا نايزا ۇستاپ، ماحامبەتتىڭ ولەڭىندەگىدەي «مەن، مەن ،مەن ەدىم» دەپ ەر ادامنىڭ الدىنا تۇسسەك ولار ءبىزدى جانشىپ تاستايدى. ال بۇگىندە كوپتەگەن كاسىپورىنداردا ايەلدەر – باسشى، ەر ادام – كومەكشى بولىپ ءجۇر. ەركەك سەكىلدى بولىپ كەتكەن ايەلدىڭ كۇيەۋى ءالسىز ، ەر مىنەزدى بولىپ كەتكەن ايەلدىڭ ۇلى دا ءالسىز بولادى. ەر ادامداردىڭ ءالسىز بولىپ كەتۋىنە ايەل ادامدار جاۋاپتى. قۇداي اۋەل باستان ەر ادامدى مىقتى قىلىپ جاراتقان، سول سەبەپتى ول ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. «ماعان كۇيەۋ قاجەت ەمەس، مەن اقشانى ءوزىم تابامىن» دەپ ايتاتىن ايەلدى باقىتسىز ايەل دەپ ەسەپتەيمىن. ءاربىر ايەل ءوزىنىڭ جانىندا قورعان بولاتىن ادامنىڭ بولعانىن قالايدى. ءوزىنىڭ كەرەگىنە جەتپەگەن سوڭ، ءوزىم-اق ءبارىن ىستەيمىن دەگەنگە سالىنادى.
ايەل ادام قوعامدا بارلىعىنا ۇلگەرۋى كەرەك، سونىمەن قاتار وزىنە ءتان نازىكتىگىن ساقتاپ قالۋى كەرەك. سول كەزدە عانا ەلىمىزدەگى ەر ادامدار قايتادان وزدەرىنىڭ ماقسات – مۇددەلەرىن بىلە باستايدى.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان: ايگەرىم تاۋباي
