قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ جاپپاي قىسىمعا ۇشىراعانى تۋرالى اقپاراتتار 2017 جىلعى ءساۋىر ايىنان باستاپ تارادى. شىڭجاڭدا ۇستالعاندار اراسىندا قىتايدان تاريحي وتانىنا ورالىپ، قازاقستان ازاماتتىعىنا يە بولعاندار دا بار. وسىعان وراي ازاتتىق قىتايدا ۇستالعان قازاقستان ازاماتتارى تۋرالى اقپارات جاريالادى، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.
ومىربەك بەكالى 1970 جىلى قىتايدىڭ تۇرپان قالاسى ءپىشان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2006 جىلى قىتايدان الماتىعا قونىس اۋدارىپ، 2008 جىلى قازاقستان ازاماتتىعىن العان. 2017 جىلى 26 ناۋرىزدا ىسساپارمەن قىتايعا بارعان كەزدە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قاماۋعا الىنعان ول 8 اي جۇڭگو تۇرمەسىندە وتىرىپ، قاراشا ايىنىڭ باسىندا بوساپ شىققان. ومىربەك بەكالى باسىنان وتكەن وقيعالار جايلى ازاتتىققا اڭگىمەلەپ بەردى.
ازاتتىق بۇعان دەيىن ومىربەك بەكالى جايلى وتكەن جىلى ماۋسىمدا جازعان. ومىربەكتىڭ الماتىدا تۇراتىن ايەلى راۋشان 2017 جىلى ناۋرىزدا قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنا ىسساپارمەن بارعان كۇيەۋى جيىنعا قاتىسىپ، ارى قاراي تۇرپاندا تۇراتىن شەشەسىنە بارعان كەزدە بيلىك ادامدارى ونى ۇستاپ قارامايعا (قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى ەلدى مەكەن – رەد.) الىپ كەتكەنىن، ەكى ايدان اسا كۇيەۋىنەن ەش حابار الا الماي وتىرعانىن ايتقان بولاتىن.
ازاتتىق راديوسى ومىربەك بەكالىنىڭ ماسەلەسىنە بايلانىستى قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ، قىتايداعى قازاقستاندىقتىڭ تاعدىرى تۋرالى ساۋال جولداعان ەدى. كەيىن بەكالىنىڭ ايەلى راۋشان "ازاتتىقتىڭ حابارلاۋىنان كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرى ۇيىنە كەلىپ، كۇيەۋى جايلى مالىمەتتەر العانىن" ايتقان.
ىسساپارمەن بارىپ، قاماۋعا تۇسكەن ازامات
وتكەن جىلى ناۋرىزدا قىتايعا بىرنەشە كۇندىك ىسساپارمەن بارىپ، سودان تەك جەلتوقساننىڭ 4ء-ى كۇنى قازاقستانعا ورالعان ومىربەك بەكالى ءقازىر الماتىدا دەنساۋلىعىن وڭالتىپ جاتىر. ازاتتىق تىلشىسىمەن اڭگىمەدە ول قىتايدا تۇتقىندالعان سوڭ ءتورت ايدان استام ۋاقىت وتكەندە عانا قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى وعان جولىعۋعا بارعاندارىن، سونان كەيىن تاعى دا ءۇش جارىم ايعا جۋىق قاماۋدا بولعانىن ايتىپ بەردى.
– ءبىز نەگىزىندە قىتايدان ەكسپو-عا (قازاقستاندا 2017 جىلى وتكەن حالىقارالىق كورمە - رەد.) كەلەتىن قوناقتاردى "قالاي كۇتۋ كەرەك، قالاي قارسى الۋ كەرەك" دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ىسساپارمەن ءۇرىمجى قالاسىنا باردىق. ول جەردە ەكى كۇن جيىن ءوتتى. سوسىن، ءبىر كۇنگە سۇرانىپ، تۇرپان قالاسى ءپىشان اۋدانىندا تۇراتىن اكە-شەشەمە امانداسا كەتۋ ءۇشىن كەشتەتىپ باردىم. ناۋرىزدىڭ 26-ى كۇنى تاڭەرتەڭ اكەم مەنىڭ كەلۋ قۇرمەتىمە مال سويىپ، قازان كوتەردى. ءبىراق تاڭعى ساعات وندا جۇڭگو پوليسياسىنىڭ بەس قىزمەتكەرى كەلىپ: "سىزبەن اڭگىمە بار ەدى، بولىمشەگە بارىپ اڭگىمەلەسسەك" دەپ الىپ كەتتى. ءبىراق سول كەتكەننەن ۇيگە قايتا ورالۋىم مۇڭ بولدى، - دەيدى ول.
ومىربەكتىڭ ايتۋىنشا، وعان "اۋەلدە قازاقستانعا كەلۋگە ءتورت ادامعا شاقىرۋ جبەرگەنسىڭ، ولاردىڭ قۇجاتىن جاساۋعا كومەكتەسكەنسىڭ جانە كومەگىڭ ءۇشىن اقشا العانسىڭ" دەپ كىنا تاققان. سەگىز كۇن ءپىشان اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمشەسىندە وتىرعاننان كەيىن قاراماي قالالىق پوليسيا بولىمشەسىنە جەتكىزگەن.
- مەنى قاراماي اۋداندىق بولىمشەسىنە جەتكىزگەننەن كەيىن پوليسيا باستىعى "سەن قازاقستان ازاماتىسىڭ عوي. نازاربايەۆ ءوزى كەلىپ الىپ كەتسىن" دەپ بارماعىن شىعاردى. مەن ەشتەڭە دەي المادىم. ولار ماعان "2008 جىلى قازاقستانعا كەلىپ قايتۋعا ءتورت ادامعا شاقىرۋ جىبەرگەنسىڭ" دەپ جالا جاپتى، - دەيدى ول.
ومىربەك بەكالى جەتى اي ون كۇن ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىندا، جيىرما كۇن ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىعىندا بولعانىن ايتادى.
- ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىندا اياق-قولىمدى كىسەندەپ، ءقاۋىپتى قىلمىسكەر رەتىندە ۇستاپ وتىردى. تەك قازاقستاننىڭ پەكيندەگى كونسۋلدىعىنان ءبىر ادام مەن قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى كەلگەن كەزدە عانا اياق-قولىمداعى شىنجىردى الىپ، كوز الدادى، - دەيدى ول.
ومىربەك بەكالىنىڭ سوزىنشە، قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن كەلگەن وكىلدەر وعان "قاماۋدا وتىرعاندا كۇنىنە ءۇش ۋاقىت تاماق ىشۋگە، اۋىرسا دارىگەرگە قارالۋعا بولاتىنىن جانە ونى ەشكىمنىڭ ۇرىپ-سوعۋعا قاقىسى جوق ەكەنىن" ەسكەرتىپ، تۇراقتى تۇردە بايلانىستا بولاتىندارىن ايتقان.
"ءبىراق كۇنىنە ءبىر ۋاقىت قايناعان كاپۋستا مەن بۋعا پىسىرىلگەن نان عانا جەپ وتىردىم" دەگەن ومىربەك "سەگىز ايدا 40 كەلى سالماق جوعالتقانىن" ايتتى.
– مەنى كەيىن ەكى رەت، بىرىنشىسىندە شىلدەنىڭ 10-ى كۇنى، ەكىنشى رەت قىركۇيەك ايىندا تەرگەۋگە شاقىردى. ول كەزدە ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن "اققۋ" تۋريستىك فيرماسىنىڭ كىمدەرگە ۆيزا الىپ بەرگەنى تۋرالى سۇراپ، "تانيسىڭ با؟" دەپ اركىمنىڭ سۋرەتتەرىن كورسەتتى. باسقا ەشتەڭە سۇرامادى. الدىڭعى تاققان ايىپتارى ۇمىت بولدى. سودان قاراشانىڭ 4ء-ى كۇنى مەنىڭ "ءىسىمدى" ۇستاعان ساقشىلار كەلىپ الىپ كەتتى. "بوساتاسىڭدار ما؟" دەپ سۇراپ ەدىم، "جوق، ساياسي ۇيرەنۋ ورتالىعىنا باراسىڭ" دەدى، - دەيدى ول.
بەكالىنىڭ ايتۋىنشا، دارىگەرلىك انىقتاماسىندا قان قىسىمى بار ەكەنىن كورگەن ساياسي ۇيرەنۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى ونى قابىلداۋدان باس تارتقان. ءبىراق ومىربەكتى قايتادان اۋرۋحاناعا اپارعان پوليسيا قىزمەتكەرلەرى قۇجاتتارىن قايتا جاساتقىزىپ، اقىرى ونى ساياسي ۇيرەنۋ ورتالىعىنا تاپسىرعان.
ومىربەك بەكالىنىڭ سوزىنشە، ساياسي ۇيرەنۋ ورتالىعىندا كۇن سايىن كوممۋنيستىك پارتيا تۋرالى ءان سالىپ، تاماقتىڭ الدىندا پارتيا مەن قىتايدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى سي سزينپين اتىنا ماقتاۋ سوزدەر ايتۋ، جۇڭگو ءتىلىن ۇيرەنىپ، قىتايدىڭ بەس مىڭجىلدىق تاريحى مەن زاڭدارىن جاتتاۋ مىندەتتەلەدى ەكەن. "بۇل تالاپتاردىڭ ەشقايسىسىن ورىندامادىم" دەگەن ومىربەك ورتالىقتان قاراشانىڭ 24ء-ى كۇنى بوستاندىققا شىققانىن ايتتى.
- ساياسي تاربيە ورتالىعىنان بوساپ شىققاننان كەيىن قاراماي اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە كەلدىم. ول جەردە ۆيزامدى ون بەس كۇنگە ۇزارتىپ، وسى كۇندەر ارالىعىندا قىتايدان شىعىپ كەتە الاتىنىمدى ەسكەرتتى. وزدەرىنىڭ زاڭسىز ۇستاعاندارىن ايتىپ كەشىرىم سۇرادى. مەن ۆيزامدى ءبىر ايعا ۇزارتۋلارىن سۇراپ، پەكينگە دەيىن بارىپ ارىزداناتىنىمدى، قۇقىعىمنىڭ تاپتالعانىن ايتتىم. ولار "ارىزدانۋعا قاقىڭىز بار. وعان قارسى ەمەسپىز. ءبىراق ونان كەيىن قىتايعا قايتىپ كىرە المايسىز. تۋىس-تۋعاندارىڭىزدىڭ بارلىعى وسىندا تۇراتىنىن ەستەن شىعارماڭىز" دەپ اشىق ەسكەرتتى. كەيىن اكەم دە "ەرتەڭ ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم سۇيەگىمدى كورە الماي قالاسىڭ" دەپ رۇقساتىن بەرمەدى، - دەيدى ومىربەك بەكالى.
ول جەلتوقساننىڭ 4ء-ى كۇنى قىتايدان قازاقستانعا وتكەنىن ايتادى. ءقازىر ومىربەك بەگالى ۋاقىتشا جۇمىسسىز. ۇلكەنى سەگىز جاسقا تولعان ءۇش بالاسى مەن ايەلى ءوزى جوقتا كورشى-قولاڭ مەن تامىر-تانىستارىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا كۇنەلتكەنىن ايتادى.
تىركەۋىن جويۋعا بارىپ، قاماۋدا قالعان قازاق
الماتىدا تۇراتىن حامزا كوكسەبەك ەسىمدى ازامات ازاتتىققا حابارلاسىپ، 1981 جىلى تۋعان ءىنىسى ورىنبەك كوكسەبەكتىڭ 2017 جىلعى جەلتوقساننىڭ 15-ىنەن بەرى قىتايدىڭ شاۋەشەك قالاسىندا ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىعىندا وتىرعانىن ايتتى.
- 2012 جىلى وتباسىمىزبەن الماتىعا كوشىپ كەلدىك. كەلە سالا قازاقستان ازاماتتىعىن الدىق. ءىنىم ءالى ۇيلەنبەگەن ەدى. قىردا مال باعىپ جۇرگەن، ەشكىمدە شارۋاسى جوق جان، - دەيدى حامزا.
ونىڭ ايتۋىنشا، ورىنبەك كوكسەبەك 2017 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتاسىندا قىتايداعى "ناپوسىن" (تۇراقتى تىركەۋ – رەد.) ءوشىرتۋ ءۇشىن قىتايعا بارعان. تۋعان جەرىندە ءبىر ايعا جۋىق جۇرگەن ول تۇراقتى تىركەۋدەن شىعىپ، قازاقستانعا قايتىپ كەلە جاتقاندا شەكارادا ۇستالىپ، شاۋەشەك قالاسىنا قايتادان اپارىلعان.
- ءقازىر ونىڭ شاۋەشەكتە ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىعىندا وتىرعانىن بىلدىك. باسقا ەش حابارىمىز جوق. ۇستاعان كەزدە "2012 جىلدان بەرى تۋعان جەرىڭە نەگە كەلمەي ءجۇردىڭ؟ "ناپوستى" نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن وشىرمەدىڭ؟" دەگەن ساۋالدار قويعان. شىندىعىندا جۇڭگو زاڭى بويىنشا وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعىن العان كەزدە تۇراقتى تىركەۋدەن اۆتوماتتى تۇردە شىعارىلادى. جانە بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن مۇنداي اڭگىمە بولعان جوق، - دەيدى حامزا.
ول ءىنىسىنىڭ باسىنداعى جاعدايدى بايانداپ قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تاپسىرعان شاعىمىنا ءالى كۇنگە دەيىن ەش جاۋاپ بولماعانىن ايتادى.
ەكونوميكالىق ايماقتا ۇستالعان ازامات
قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى "قورعاس" ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاسقان "سامۇرىق" كەشەنىنىڭ الدىندا جۇڭگو بيلىك وكىلدەرى ۇستاپ الىپ كەتكەن اسقار ازاتبەك تۋرالى بۇعان دەيىن قازاقستاندىق باسپا ءسوز قۇرالدارى جازعان.
وسىدان 2017 جىلى كوكتەمدە قىتايدان قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن اسقار ازاتبەك قازاننىڭ 7ء-ى كۇنى قازاقستان ازاماتتىعىن العان. بۇرىن قىتايدىڭ شىنجاڭ ولكەسى ىلە ايماعىندا ءارتۇرلى سالادا مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارعان ول كوشىپ كەلگەن سوڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسقان. جەلتوقساندا قىتايلىق كاسىپكەرلەرمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن "قورعاس" ايماعىنا تانىسى ورازجان ءسۇلتانالىنى ەرتىپ بارعان.
2017 جىلعى جەلتوقساننىڭ 7ء-ى كۇنى تۇستەن كەيىن "قورعاستاعى" قازاقستاندىق شەكارا باقىلاۋ بەكەتىنەن ءوتىپ، ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاعى "سامۇرىق" كەشەنىنىڭ الدىنا بارعان اسقار ازاتبەك پەن ورازجان ءسۇلتانالىنى ەكى جەڭىل كولىكپەن كەلگەن ازاماتتىق كيىمدەگى بىرنەشە ادام ۇستاپ العان. كەيىن ولار ورازجاندى بوساتىپ، اسقاردى ماشيناعا كۇشپەن وتىرعىزىپ، جۇڭگو شەكاراسىنا قاراي الىپ كەتكەن.
بۇل تۋرالى ازاتبەكتىڭ تۋىستارى Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە جاريالاعان ۆيدەوۇندەۋدە دە ايتقان.
اسقار ازاتبەكتىڭ جاركەنتتە تۇراتىن ناعاشى اپاسى قارلىعاش ۇستالعانعا دەيىن جيەنىمەن تەلەفونمەن سويلەسكەنىن ايتادى.
- ول الماتىدان مەنى ساعالاپ، وسىندا، جاركەنتكە كەلگەن بولاتىن. ساعات تۇسكى ءۇش جارىمدا ماعان حابارلاسىپ، قورعاس كەدەن بەكەتىنىڭ اۋماعىنان جەر الۋ ءۇشىن كەدەن باسشىلىعى قىزمەتكەرلەرىمەن سويلەسكەنىن ايتتى. ارادا ءبىر ساعات وتەر-وتپەس ۋاقىتتا ۇرلاپ كەتتى. كەدەننىڭ جانە قالالىق پوليسيا بولىمىنە كۇندە بارامىن. ەش حابار جوق، - دەيدى قارلىعاش.
اسقار ازاتبەكتىڭ ۇرلانعانى تۋرالى جاركەنت قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، تەرگەۋ جۇمىستارى باستالعان. وسى ءىستى جۇرگىزىپ جاتقان تەرگەۋشى ءمادي (تەگىن ايتۋدان باس تارتتى – اۆت.) ازاتتىق تىلشىسىنە "جابىرلەنۋشىنى ەرتىپ جاركەنت قالالىق پوليسيا بولىمىنە كەلىڭىز. سىزگە سول جەردەن عانا جاۋاپ بەرە الامىن" دەدى.
ازاتتىق تىلشىلەرى اسقار ازاتبەك مەن ورىنبەك كوكسەبەكتىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى ءانۋار جايناقوۆقا دا بىرنەشە رەت حابارلاستى. ازىرشە مينيسترلىكتەن ەشقانداي جاۋاپ بولمادى.
"ءقازىر قىتايدا قاماۋدا وتىر" دەلىنگەن ورىنبەك كوكسەبەك پەن ازاتبەك اسقار تۋرالى ازاتتىق ءتىلشىسىنىڭ ساۋالىنا قىتايدىڭ الماتىداعى باس كونسۋلدىعىنىڭ قىزمەتكەرى (ءاتى-جونىن ايتۋدان باس تارتتى – ازاتتىق.) "قولىمىزدا ول كىسىلەرگە قاتىستى اقپارات جوق. ولار تۋرالى اقپارات الۋ ءۇشىن تەك باس كونسۋلدىڭ اتىنا حات جازۋ كەرەك" دەپ جاۋاپ بەردى.
