«الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ» ءانشىسى، رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى سانات يسايەۆ ءتول ونەرىمىزدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ونەرپاز. الماتى وبلىسى، رايىمبەك اۋدانى، تۇمەنباي اۋىلىنىڭ تۋماسى سانات اۋعانباي ۇلىنىڭ بويىنا انشىلىك ونەر اكەسىنىڭ قانىمەن، اناسىنىڭ سۇتىمەن دارىعان.

-سانات اعا، ءسىزدى ءداستۇرلى ونەردىڭ قازانىندا قايناپ، مادەني مۇرامىزدى دارىپتەپ جۇرگەن ازامات دەپ تانيمىز. ەسەپ بەرۋ كونسەرتىن وتكىزگەلى جاتقانىڭىزدى ەستىدىك. ەندى وسى جايلى كەڭىنەن توقتالا كەتسەڭىز؟

-ەلباسىمىز ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ يدەياسىمەن، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ب. بايبەكتىڭ قولداۋىمەن بوي كوتەرگەن «الاتاۋ»  ءداستۇرلى ونەر تەاترى» مادەنيەت پەن ءداستۇرلى ونەردىڭ ورداسى. بۇگىنگى كۇندە ەۋروپانىڭ داڭعازا مۋزىكاسى جايلاپ،  ءداستۇرلى ونەرىمىز شەتتەپ تۇرعان زاماندا، ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ساقتاپ، اتادان قالعان مۇرامىزدى امانات قىپ ارقالاپ جۇرگەن جايىمىز بار. الداعى ماقساتىمنىڭ ءبىرى «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ» كيەلى ساحناسىندا قازان ايىنىڭ 3 جۇلدىزىندا «الاتاۋ الابىندا سانات  يسايەۆ» اتتى جەكە ەسەپ بەرۋ كەشىمدى ابىرويمەن وتكىزۋ. بۇگىندە تەاترىمىزدىڭ باس رەجيسسەرى جۇلدىزبەك جۇمانبايمەن بىرلەسىپ، قىزۋ دايىندىقتى باستاپ كەتتىك. شىعارماشىلىق كەش 4 بولىمنەن تۇرادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. رەپەرتۋارىمداعى قازاق كلاسسيكتەرى ءبىرجان سال، اقان سەرى، ىبىراي، بالۋان شولاقتىڭ  اندەرى العاش رەت «الاتاۋ» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ سۇيەمەلدۋىمەن ورىندالادى. كونسەرتتىڭ  ەرەكشەلىگى تەك ءداستۇرلى اندەر شىرقالادى. ءان قورجىنىمدا زاماناۋي ەسترادا باعىتىنداعى اندەر جوق. ءداستۇرلى ءانشى بولعاندىقتان وسى ءبىر باعىتتان تايماي، قازاقتىڭ ان-كۇيىن اۋەلەتسەم دەيمىن.

 -قاسكەلەڭ مادەنيەت كوللەدجىنىڭ كۇي كلاسىن ءبىتىرىپ، انشىلىككە بەت بۇرۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟

 ء-اۋ دەمەيتىن قازاق جوق! اتا-انام ونەردەن قۇر الاقان ەمەس ەدى. يسادان تاراعان 12 اعايىندىنىڭ ىشىندەگى باس كوتەرەرى مەنىڭ اكەم بولدى. اكەم ەسترادا-سيرك كوللەدجىندە بولات سارىبايەۆتان 5 اي عانا ءتالىم الدى. وقۋىن جالعاستىرا الماعان سەبەبى، اكە-شەشەسىنىڭ مال شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسەمىن دەپ اۋىلعا قايتقان. ءسويتىپ، كونسەرۆاتورياعا ءتۇسۋ ونىڭ ارمانى بولىپ قالدى. مەن اكە ارمانىن جالعاستىرىپ، 1998 جىلى قاسكەلەڭ مادەنيەت كوللەدجىنىڭ كۇي كلاسىنا وقۋعا ءتۇستىم. كوللەدجدى ءتامامداعان سوڭ 2011 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ رامازان ستامعازييەۆ كلاسى، ارقا مەكتەبىنە قۇجات تاپسىردىم. وسىلايشا تانىستارىمنىڭ: «سەن انگە بارساڭشى، داۋىسىڭ جاقسى عوي؟!» – دەگەن قولداۋ ءسوزى مەنى وسى سالاعا بەت بۇرعىزدى. ەمتيحان قابىلداعان قايرات بايبوسىنوۆ اعامىز دا: «قاراعىم، داۋىسىڭ زور ەكەن عوي!» – دەپ،  جوعارى باعا قويىپ، قولداۋىن كورسەتكەن ەدى. ءسويتىپ، ارماندار ورىندالاتىنىنا تاعى دا كوزىم جەتتى.

ونەردەگى ۇستازىم ومىردەگى ۇستازىما اينالدى. رامازان ستامعازييەۆتىڭ «سەندەر ءبىر ادامنىڭ ورنىنا كەلدىڭدەر. وسى وقۋعا قانشاما ادام تۇسە الماي جىلاپ كەتتى. سەندەر، سول ءبىر ادامنىڭ ورنىن الىپ جۇرگەندىكتەن وقۋلارىڭ كەرەك. ونەر اتا-بابامىزدان سەندەرگە بەرىلگەن باي مۇراسى، ۇلكەن اماناتى»،- دەپ ۇنەمى سانامىزعا قۇيىپ وتىردى. ۇستازىمنىڭ قامشىلاپ ايتقان سوزدەرى ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى.

جەتىسۋ جەرىنىڭ تۋماسى، كەنەن، قاپەز، سارىقوجا، جامبىلداي جىر الىپتارىنىڭ توپىراعىندا قازاقي تاربيەدە وسكەن سانات اۋعانباي ۇلى 10 جىل مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتى. ومىردە بار تۇيگەنىن شاكىرتتەرىنە ۇيرەتتى. شاكىرتتەرى لاۋرەات اتانىپ، ونەر بايگەسىندە وزات كەلدى. ومىردەگى ۇستازى اكەسى اۋعانباي بولسا، ونەردەگى ءجون سىلتەر اعالارى رامازان ستامعازييەۆ پەن قايرات بايبوسىنوۆ بولدى.

-اكەڭىز انشىلىك ونەردى تاڭداعانىڭىزعا قارسى بولمادى ما؟ قانشالىقتى قۇپتادى؟

-اكەم مۋزىكالىق اسپاپتاردى جەتىك مەڭگەرىپ، شەبەر ورىنداعان. «ارمانىڭدى  جۇزەگە اسىرعىڭ كەلسە، قابىلەتىڭ مەن ەڭبەگىڭ سىڭار بولۋ قاجەت. سوندا عانا ونەردە قاناتىڭ قاتايىپ، وزەگىڭ تالمايدى»  دەيتىن.  وتباسىمىزبەن ونەرگە ءبىر تابان جاقىنبىز. اكەم كوپ ەڭبەك ەتىپ، ءبىزدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن بارىن ايامادى. ونەر جولىندا جۇرمەسە دە، ونەردىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر ەكەنىن، ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىنىن ءاردايىم ەسىمىزگە سالىپ وتىراتىن.

-قازىرگى تاڭدا ءداستۇرلى ونەرىمىزدى قالاي دارىپتەۋ كەرەك جانە قانداي امال قولدانا الامىز؟

-«الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى بەرىك ءجۇسىپوۆتىڭ «ءداستۇرلى ونەر بالاباقشادان باستاپ ناسيحاتتالۋ كەرەك» دەپ باسپا ءسوز بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالاسىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. قازاقتىڭ شاڭىراعىندا دومبىرادان كەيىنگى ءىلۋلى تۇراتىن قارا راديونىڭ قۇدىرەتتىلىگى ۇرپاقتى تاربيەلەدى. بالا كۇنىمنەن راديودان قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى اقان سەرىنىڭ ءانى «بالقاديشانى» تىڭداپ ءوسىپ،  انگە دەگەن قۇشتارلىعىم وياندى. جازبا ادەبيەتىمىز دامىماي تۇرىپ، اۋىزشا ادەبيەتىمىز تاراعان. سول سەبەپتى حالىق اراسىندا «قۇيما قۇلاق» دەگەن اۋىزەكى ءسوز تاراعاندى. اتا-بابامىز قانشا قۋعىن-سۇرگىن كورسە دە، ءداستۇرىمىزدى ساقتاي ءبىلدى. بابالار مۇراسى عاسىرىمىزعا ساف قالپىندا جەتتى. ونەرىمىز ءالى-اق داميدى، ول ولمەيدى! وعان ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن اعالارىمىز دا بار. ايتا كەتسەم، رامازان اعا مەن مۇرات ءابىلعازى سىندى كىسىلەر. ءقازىر تەحنيكا دامىپ تۇرعان ساتتە ۇلكەن مۇمكىندىك بار. ونەردى دامىتۋ ءۇشىن اركىم ءوز وتباسىنان باستاعانى ابزال. ادام بالاسىنىڭ كەمشىلىگى ءوزىن ەمەس، بىرەۋدى تاربيەلەگىسى كەلىپ تۇراتىنى. ءسىز وزىڭىزدەن باستاڭىز. مىسالى،  مەن ۇيدە كونسەرتكە دايىندالىپ ءجۇرىپ، ءبىر ءاندى ايتسام، ەكى-ۇش كۇننەن كەيىن بالام سول ءاندى ىڭىلداپ ايتىپ جۇرەدى. ياعني، بالا ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى.  بالاعا ونەردى بالاباقشادان باستاۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى وسىندا. ۇلكەندەر ۇيدە ءان ايتىپ جۇرسە، بالالاردىڭ قۇلاعى ۇيرەنەدى. ءسىز بولىپ، ءبىز بولىپ قولعا الساق، ءداستۇرلى اندەرىمىز ماڭگى جاسايدى.

-الداعى جوسپارىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز؟

-«الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى» ءبىزدىڭ ەكىنشى ءۇيىمىز. تەاتر باسشىسى بەرىك مىرزالى ۇلى ءداستۇرلى ونەرىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ، ونەرپازداردىڭ ساحنادا شىڭدالۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك جاساپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا بويىمىزداعى بار ونەرىمىزدى وسى ساحناعا جۇمسايمىز. تەاترىمىزدىڭ قولعا الىپ وتىرعان جوبالارىنىڭ ءبىرى،  جامبىل  سپەكتاكلى. ۇجىم بولىپ دايىندىقتى باستاپ كەتتىك. بۇل باسقا سپەكتاكلدەن بولەك بولايىن دەپ تۇر. قويىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى تەاتر اكتەرلارىمەن قوسا انشىلەرى دە ونەر كورسەتەدى. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءار ماۋسىمى «قىز جىبەك» وپەراسىمەن اشىلسا، تەاترىمىزدىڭ ءار ماۋسىمى «جىر-جولبارىس» سپەكتاكلىمەن اشىلماق دەگەن سەنىمدەمىز. سوندىقتان ۇجىمداعى ونەرپازدارعا ساتتىلىك تىلەيمىن!

نازگۇل نۇرساعات

ءداستۇرلى ونەردى دامىتۋ جانە ۇيلەستىرۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى