Jaǵympazdyq pen jaramsaqtyqtyń nebir mysaldaryn aıtyp jarys ótkizse, burynǵy KSRO men búgingi Qazaqstan báıgeni shappaı alatynyna kúmándanbaımyz. Kún kósem Lenın men «halyqtyń ákesi» Stalındi maqtap dastan jazdyq, tom-tom roman týǵyzdyq. Ondaı «kósem» men «halyqtyń ákesi» keshegi KSRO-men birge tarıhta qalyp qoıǵan joq, búginge de jetti. Onda da syrttan bireý tańbady, ózimiz jasadyq. Degenmen qazaqstandyq jaramsaqtar men jalǵan jarnamashylar bul máselede sol keńestik «áriptesterine» de shań qaptyryp ketetin sıaqty.
Endi tarıhqa tereńdemeı, naqtylyqqa kóshsek. Ótken senbide Elbasynyń tapsyrmasymen qurylǵan Jer reformasy jónindegi komısıanyń alǵashqy jumys otyrysy ótti. Onda komısıa quramyna engen 74 adamnyń tórt-beseýinen basqasy jerdiń qadir-qasıetin erekshe tebirenip otyryp sıpattap bergenin esepke almasaq, jerdi satýǵa, sheteldikterge shırek ǵasyrǵa jalǵa berýge qarsy emestigin, munyń ekonomıkany eki qyrdyń ar jaǵyna aparyp tastaıtyn «kóregen» sheshim ekenin jarysa jetkizdi. «Ulttyń sózin sóılep júrmiz» dep kúpsinetin qaıratkerler de, qazaq oı-sanasynyń kóshbasshysy sanalatyn akademıkter de, eldi aýzyna qaratqan nebir sheshenderdiń de negizgi oılary osyǵan saıady. «Jermen tikeleı jumys isteıtin», «traktordan túspeıtin», «tań atqannan kesh batqanǵa deıin soqa súırep júretin» azamattar retinde keńes quramyna engen fermerler, dıqandar men baǵbandar odaǵy, shopandar men balyq ósirýshiler qaýymdastyǵy syndy uıym ókilderi de ózgelerden qalyspady. Nege qalyssyn, jer – solardyń tikeleı jumys obektisi emes pe? «Jerdiń jaıyn surasań bizden sura!» dep turyp kósildi dersiń. Bılik bastamasyn qoldaımyn dep bılikke jaqqanymen, ózgege kúlki bolǵan azamattar az bolmady ol joly. Solardyń biri – eks-sheneýnik, eks-depýtat, búginde qolyna shopannyń taıaǵyn ustaǵan sharýa, «Baıserke-agro» agroónerkásiptik holdıńiniń basshysy Temirhan Dosmuhambetov myrza.
«Kúlki bolatyndaı ol ne depti?» deısiz be? Jerdi jekeshelendirý men sheteldikterge satýdyń paıdasy shash etekten ekenin qur aıtyp qana qoımaı, óziniń de osy fermerlik qyzmettegi jetistikterimen de bólisipti.
«Men ózimniń 5000 ga jerimnen 50000 ga jerdiń ónimin alyp otyrmyn. Óıtkeni, mende ǵylymı-óndiristik ortalyq bar, kásibı mamandar bar. Men Ońtústik Koreıadan ınvestorlar tarttym, olar jylyjaı úshin 10 mıllıon dollar berdi. Sonyń arqasynda men bir ektardan 60-70 keli qıar men qyzanaq alyp otyrmyn. Sıyr saýý boıynsha kórsetkishter de ár sıyrdan 70 lıtrdi quraıdy. Mundaıdy sizder qaıdan kórip edińizder. Munyń bári ınovasıa!», - dep maqtanǵan edi Temirhan Dosmuhambetov.
Temekeńniń qıary men qyzanaǵy týraly aıtqandaryn qaıdam, al, sıyrlarynyń súttiligi kúmán týǵyzatyn sıaqty. Oǵan birqatar agrarlyq sala mamandary da kúmánmen qaraıtyn sıaqty. Mysaly, SQO mal sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵy Aleksandr Makeev muny estip ap: «Bul kisi eger bir-eki sıyrdan osyndaı ónim alamyn dep otyrǵan bolsa, masqara eken», - dep mysqyldaǵan kórinedi.
Osy oblystaǵy Fermerler odaǵy fılıalynyń tóraǵasy Nıaz Ibraev ta T. Dosmuhambetovtiń bul «rekordyna» jaǵasyn ustaǵan sekildi.
«Sıyr táýligine 20 lıtr, meıli 25 lıtr sút bere alady. 30 lıtr beretin-aq bolsyn. Biraq, 70 lıtr sút, bir sıyrdan jeti shelek sút alý.... Sumdyq!», - depti.
N. Ibraev «sýper saýynshynyń» bul aıtqanyna sengisi kelse de, Zeńgi Baba túleginiń jelini buǵan múmkindik bermeıtinin aıtypty.
«Sıyrdan jeti shelek sút alý úshin onyń úsh-tórt jelini bolý kerek, áıtpese bul múmkin emes!», - depti N. Ibraev. Shynymen de, Temekeń bul kórsetkishti aıtqan kezde sıyrdyń súti jelinge emes, qarnyna jınalady dep oılady ma eken degen suraq týady.
Mamandar eger bir sıyr kún saıyn osynsha sút berse jylyna 26280 lıtr sút saýylatynyn aıtady. Biraq, mundaı kórsetkishke jetken rekordsmender álemde saýsaqpen sanap alarlyq qana eken. Álemdik rekordty ázirge 2004 jyly 365 kúnde 30805 lıtr sút bergen Jýlıan degen sıyr bastap turǵan kórinedi. Reseıde bul kórsetkish 1973 jyldan beri (19 myń lıtr) jańarmapty. Biraq, bul rekordtardyń barlyǵy naqty bir sıyrdyń bergen sútine qarap quralǵan. Al, Temirhan Dosmuhambetov myrza bul rekordyn jalpy ónimin ár sıyr sanyna bólip shyǵarsa da sıyrlaryna ońaıǵa soqpaıtyn sıaqty.
Rekord ornatqysh fermerdiń bul aıtqandaryna kúmándana qaraýǵa sebep bolatyn taǵy bir jáıt – onyń iskerlik joly. Temekeń sharýalar dınastıasynyń ókili degendi buryn estimedik. Aýylsharýashylyǵy salasynda baǵyn synap júrgenine de kóp bola qoıǵan joq. Tipti, keıbir azamattar ol kisiniń fermer ekenin keshegi Jer komısıasy týraly teledıdar jańalyqtarynan estip jatyr. Joq álde T. Dosmuhambetov myrzanyń sıyry sútti bolýyna onyń bir kezderdegi Astana qalasynyń ákimi, sport jáne týrızm mınıstri, Ulttyq Olımpıada komıtetiniń basshysy, prezıdenttiń is basqarýshysy nemese parlament depýtaty qyzmetterindegi tájirıbesi yqpal etti me eken?
Áıtpese, ol kisiniń sharýashylyǵyna jaýapty dırektor Altaı Kenjebaev baspasóz ókilderine eks-mınıstr aıtqan rekordtarǵa eshqandaı da kúmán keltirýge bolmaıtynyn aıtypty. Onyń «Munyń barlyǵy naqty sandar. Munyń bári kompúterde tirkeledi, kórsetiledi, ıaǵnı ony qoldan jasaý múmkin emes», - degen batyl málimdemesinen soń súttiń kóp bolmaǵy sıyrǵa emes, ony saýatyn kisige baılanysty eken ǵoı demeske sharańyz da qalmaıdy.
Jomart Abdollauly
