Táýelsizdik qudiretimen alǵash ret ashylǵan ‑ bilim kongresi ‑ urpaq tárbıesi men bilim berý túıinin sheshýde, jalpylama sóz ben jattandy uǵymdardy tyıyp, jańasha túsinikterge jol ashqany jón. Úsh júz jylǵy bodandyqpen –«zombylanǵan rýhymyzdy» ‑ tiktep, álem halqyn adastyryp otyrǵan ‑ «Evropasentrızm metodologıasynyń» ‑ jalǵandyǵyn ashatyn mezgil jetti. Onyń tikeleı yqpalymen, búkil adamzat qaýymy azyp otyr. Olaı bolsa, birden «Evropasentrızmniń» eń negizgi kemshilikterine toqtalmaqpyn.
Birinshisi, adamda bar úsh júıeniń – Tán – Jan – Rýh – úndestikterin ádeıi úndestirmeý arqyly, búkil órkennıetimizdi, tek tán tárbıesine baılap, jan men rýhtyń tárbıesi túgil, tipti onyń óziniń ne ekenin uǵyndyrmaýǵa tyrysty. Búgingi shákirt túgil, ustazdardyń ózderi ‑ Jan men Rýh – degenimiz ne dese, naqty jaýap bere almaıdy. Endeshe aıtyńyzdar shy, jany men rýhy tárbıesiz adamnan ne kútýge bolady ?..
Ekinshisi, Djon Lokk, Pestaless, Makarenkodan bastap, ‑ «balanyń mıy dúnıege kelgende aq qazdaı appaq bolyp týady» ‑ dep jalǵan aıtýmen qosa, tipti Djon Lokk ‑ «ıdeıa vrojdennaıa» ‑ degen Rena Dekartqa qarsy shyqty. Sonda qalaı? Oılanyńyzdar shy? Bala ana qursaǵynda – «bir kletkadan mynaý adamdyq formaǵa deıin jetilip, júrek, baýyr, zat almasý qyzymetteri qarqyndy júrip jatqanda, mıdyń esh qımylsyz bolýy» ‑ «aq qaǵazdaı appaq kúıi» ‑ týýy múmkin emes qoı. Endeshe, Rene Dekarttyń «ıdeıa vrojdennaıa» deýiniń astarynda telegeı teńiz syr jatqanyna senbeske bolmaıdy. Djon Lokktyń «jalǵan úkimin» paıdalanǵan «Evropasentrızm» búginge deıin bizdi aldap keldi. Osynshama qasıetsizdiktiń saldarynan adamzat qaýymy ‑ «ana qursaǵyndaǵy tárbıeni» ‑ bilmegendikten, urpaǵymyz Jan men Rýh tárbıesinen múldem qaǵaberis qalyp otyr. Sebebi, jan men rýh tárbıesi de, jáne ol ekeýiniń úndesýi de, tek «ana qursaǵynda» ǵana júretini ǵylymı dáleldengen qubylys! Endeshe, urpaq tárbıesindegi, osynshama apattyń úleskeri de, «evropasentrızm metodologıasy» bolyp tabylady.
Úshinshisi, búgingi bizder paıdalanyp júrgen pedagogıkada, «evropasentrızmniń» qalyptastyrýymen ‑ dúnıege jańa kelgen balany «tulǵa» dep túsindiredi. Bul da óreskel ótirik. Buǵan sený múmkin be ? Qarańyzdar shy ? Halqymyzdyń danyshpany uly Abaıdyń tulǵaǵa jetý jolyn, kemeńger jazýshymyz M.O. Áýezov tórt tomdyq epopeıa etip jazýy, tipti de beker bolmasa kerek. Keshegi Ahmet Baıtursynov, Barlybek Syrttanov, Mustapa Shoqaı, Muhametjan Tynyshbaev, Álıhan Bókeıhanovtardyń azamattyq joldary men tulǵa bolyp qalyptasý kezeńderin ózderińiz de jaqsy bilesizder ?!.. Endeshe, týasalǵan balany tulǵa deý «evropasentrızmge» ne úshin kerek boldy eken. Óıtkeni, «evropasentrızm metodologıasy» áýelbastan‑aq «ımperıalızmniń ilimi» bolyp qalyptasqandyqtan, olar úshin adamzat urpaǵynyń durys jolmen tárbıelenýi esh qajettilikke balanbady. Minekı, «evropasentrızmniń» basqa qatelikterin aıtpaı‑aq, eń óreskeliniń ózi apat ekeni eshkimge qupıa emes. Endeshe, mynaý mártebeli forým, «jaramsyz metodologıadan» qutylyp, tabıǵat «bos keńistikti» súımeıtinin eskerip, bul másele tez arada sheshilýi tıis.
Sonymen, búgingi Pedagogıka men Psıhologıanyń ǵylymı – Metodologıasy – Júıesi – Negizderi – joq ekenine, syndarly túrde qaraıtyn mezgil jetti. Eger Arıstotel men Farabıdiń ǵylymı klasıfıkasıasyna qulaq assaq; ‑ «...Kezekelgen Pánniń negizderi, onyń ishinen shyqpasa, ol ǵylymı Pán bolyp damyı almaıdy,» ‑ dep úzildi‑kesildi úkim aıtady. Endeshe, aıtyp júrgen Pedagogıkanyń negizderi – oqytý – bilim berý – tárbıeleý – degen uǵymdardyń syrttan kelip turǵany aıdan anyq. Óıtkeni, bala tárbıesindegi ‑ «túısiktik aqyl men túısiktik tárbıeniń» - 80%-y ana qursaǵynda» qalyptasatyndyqtan, ishte jatqan jan‑ıesine – «oqytý, bilim berý» ‑ tipti de múmkin emes ekendigi, ǵalym túgil qarapaıym adamǵada túsinikti. Osyndaı soraqylyqty anyqtaǵannan keıin, ne isteýimiz kerek? Árıne, sózsiz tirshilik zańyna súıene otyryp, urpaq tárbıesiniń durys jolyn tabý qajet...
Olaı bolsa, táýelsizdikpen birge kelsede, kóshirmeliktiń kóleńkesinde qalǵan, ‑ «Adam tárbıesiniń jańa ilimin» ‑ osy kongreste talqylaýǵa usynamyn. Onyń buryn‑sońdy aıtylmaǵan eki satyly ‑ Metodolgıasy – «bıologıalyq ındıvıd (túr)» jáne «sanany jetildirý» ‑ bolsa, osy eki satydan shyǵatyn eki júıe – «Júrek tárbıesi» men «Aqyl tárbıesi» ‑ dep júıelense, pánniń ishinen shyǵatyn – «Jeti túrli Negizderiniń» ‑ tek árqaısysynyń ózine tán tárbıe tásilderi usynylady. Mundaǵy eki satyly – Metodologıa – Júıeler – Negizder – oıdan alynbaǵan, tirshiliktiń turaqty zańdylyǵynan shyqqan tabıǵattyń óz úlgisi. Osy metodologıamen adamzat ǵasyrlar boıy ajyrap qalǵan ‑ Jan men Rýh tárbıelerin – iske qosyp, keleshek urpaq múldem basqa deńgeıde, qupıa ilimderde aıtylatyn ‑ 6-shy Rassanyń ‑ keńistigine shyǵady. Adamzat qaýymy ‑ búgingi ózegi órt ózimshildik pen quldyqqa tán qumarlyq ataýlydan ‑ qutylyp, naǵyz adamdyqtyń armany ‑ ımandylyq pen izgiliktiń ‑ jolyna túsedi.
Bul «adam tárbıesiniń jańa iliminde» aıtylatyn jańalyq óte kóp. Sonyń ishinde, tárbıeniń irgetasy bolyp sanalatyn, ‑ «túısiktik aqyl men túısiktik tárbıeniń 80%» - tek ana qursaǵynda ǵana jetiletini anyqtaldy. Sonymen qosa, sanaǵa baǵynbaıtyn ‑ « Jannyń 12- arnasy: ‑ túısik – uıat – súıý – zerde – tabıǵı qabylet – minez – jiger jáne ishki bes sezim (kókirek kózi, telepatıa, dám, ishki seziný, ıis) – bular da tek ana qursaǵynda ashylady. Mine búginge deıin, adamzat qaýymy ‑ «ana qursaǵyndaǵy tárbıeni»‑ bilmegendikten, naǵyz qudiretti qasıetter ashylmaı, azǵyndaýdyń aýyr azaptaryn tartýda?! Adamdaǵy – «Jan tárbıesi men Rýh tárbıesiniń» ‑ úndespeýinen, urpaq jeter ‑ «6-shy jáne 7-shi Rassanyń» ‑ barlyq sıpattary toqyrap tur. Joǵarydaǵy aıtylǵan tárbıeniń tehnologıasy men mehanızmderi, meniń monografıalarymda – «İzgilik álippesi», A.1991; «Halyq pedagogıkasynyń negizderi», A.1995; «Halyq pedagogıkasy men psıhologıasynyń negizderi», A. 2005; «Pedagogıka men psıhologıa negizderi»,A.2008; – tolyq túrde, egjeı‑tegjeı jazylǵan. Kezinde bul ilimge senip, dúnıege urpaq ákelgen ata‑analardyń alǵystary kóp. Mysaly, 1992 jyly ómirge kelgen alǵashqy «úsh balanyń» týǵan sátinen bastap, qadaǵalaýǵa múmkinshilik boldy. Oǵan dárigerlik mamandyǵymnyń tıgizgen kómegi mol. Ásirese, tańdanbaýǵa bolmaıtyn, mynaý bir oqıǵany aıtqan jón sıaqty. Ekinshi kúni emizýge ákelgen bala, jan‑jaqqa júgirgen kózderin ázer ustap, alǵysqa toly sezimmen kúlimsireı anasyna qaraǵanda, búkil denem shymyrlap ketkeni áli esimde. Basqa balalar lar‑shý bop jylap kelse, bular da qyńq degen dybys bolmaıdy. Muny, tipti janyndaǵy basqa analar da ózderi baıqap, jıi‑jıi áńgimelep júrdi. Keıin úsheýide on bir jyldyqty, on tórtinde «altyn belgige» bitirip, grantpen ýnıversıtetterin úzdik aıaqtady. Bul jaǵdaıdy aıtyp turǵan sebebim, ‑ «adam tárbıesiniń jańa ilimi» ‑ tek teorıa júzinde emes, onyń is‑tájrıbeden ótkendigi de shyndyq.
Pedagogıka men psıhologıanyń ‑ jańa metodologıasyndaǵy ishki negizderi – tirshiliktiń bıologıalyq zańdylyǵyna ǵana baǵynǵan, adamnyń fızıologıalyq kezeńderinen shyǵady. Bul kezeńder tabıǵat sheberdiń ózi qalyptastyrǵan turaqtylyq ekenin túsiný shart! Ony burmalaýǵa bolmaıdy. Endeshe, adamdaǵy ózgermeıtin fızıologıalyq jeti kezeńnen, tárbıeniń, nemese, pedagogıka men psıhologıanyń jeti túrli negizderi qalyptasady.
İ. Halyq pedagogıkasynyń birinshi negizi, nemese, «Otbasyn qurýǵa
daıyndyq jáne uryq tazalyǵy».
İİ. Halyq peda‑nyń ekinshi negizi, nemese, «Ana qursaǵyndaǵy tárbıe».
İİİ. Halyq pedagogıkasynyń úshinshi negizi, nemese, «Náreste kezeńi».
İÝ. Halyq pedagogıkasynyń tórtinshi negizi, nemese, «Balbóbek kezeńi».
Ý. Halyq pedagogıkasynyń besinshi negizi, nemese, «Sábılik kezeńi».
Ýİ. Halyq pedagogıkasynyń altynshy negizi, nemese, «Balıǵat kezeńi».
Ýİİ. Halyq pedagogıkasynyń jetinshi negizi, nemese, «Kámilettik kezeńi».
Minekı búgingi adamzat qaýymynyń paıdalanyp otyrǵan Pedagogıkasy men Psıhologıasynda, osynaý joǵaryda atalǵan negizder joq. Bul negizderdiń erekshe eskeretin qasıeti sol, ár negizdiń bastalýy men aıaqtalýy bar ýaqyt kesindisinen turýmen qosa, tek ózderine ǵana tán tárbıe tásilderi bar. Máselen, ýaqyt kesindisine mysal keltirsek, ana qursaǵyndaǵy kezeń ‑ 9-aı, toǵyz kúnnen tursa ‑ onyń ózine tán tárbıe tásilin Ana ‑ minájaty men tilegin kóz aldyna keltirý ‑ arqyly júrgizedi. Osy tektes barlyq kezeńderdiń de, tárbıe tásilderiniń ózderine tán erekshelikterin eskerý aýadaı qajet. Adam tárbıesiniń jańa ilimindegi, erekshe bólip aıtpasa bolmaıtyn taǵyda bir jańalyǵy, ár negizder men fızıologıalyq kezeńderdiń etnopedagogıkalyq sıpattary beriledi.
TÚIİN SÓZ
Osydan kelip, mynandaı qaǵıdalar usynylady;
- Halyq pedagogıkasy degenimiz – adamnyń Jan‑dúnıesin zertteıtin jáne tárbıeleıtin‑ İLİM –desek, Etnopedagogıka – materıaldyq jáne etnografıalyq zattar arqyly (ulttyq kıim, tamaq, úı múlikteri t.b.) Tán tárbıesin júrgizýge beıimdeledi.
- Olaı bolsa, adam tárbıesi úshin – Halyq pedagogıkasy men Etnografıalyq pedagogıka – medaldiń eki beti tárizdi sıpaty bar.
- Qazirgi ‑ Halyq pedagogıkasy men Etnopedagogıkany – eki bólek uǵynyp júrgen túsinikter qate ekenin ashyp aıtqan jón.
- Keıbireýlerdiń Etnopedagogıka– ETNOS–tan shyqty deýide beker.
- Etnopedagogıkany alǵash aınalymǵa engizgen G.N.Volkovtyń ózi, bul uǵymdy «Etnografıalyq zattar» sózinen alǵanyn, ‑ «Etnopedagogıka» M. 1972j. – atty monografıasynda ashyp jazady.
- «Adam tárbıesiniń jańa ilimin» ‑ Memlekettik deńgeıde ‑ Halyq bolyp qolǵa alýdy kesheýildete bermeı, sara jolyna túsirý barlyǵymyzdyń da azamattyq mindetimiz.
