Ótken jyldyń tamyz aıynda jolymyz túsip otbasymyzben Qazaqstanǵa týysshylaı bardym. Almaty irgesindegi Raıymbek aýylynda turatyn baldyzym Amantaı men aýyldas aǵartýshy aǵamyz Kádirbektiń úıinde arqa-jarqa áńgime dúkenin qurdyq. Ertesi qujattarymyzdy Kóshi-qon polısıasyna tirkep alǵan soń endigi jumys Almaty qalasynyń kórikti jerlerin qydyryp, tamashalaý boldy. Jasyl ormanmen kómkerilgen baıyrǵy qala Almaty bizdi birden baýrap áketti. Kezinde talaı aqyndy ózine tamsandyrǵan, ǵashyq qylǵan, jyrlaryna arqaý bolǵan bul arý qalanyń kórkine biz de tamsanyp, tańdaı qaǵystyq. Tústikte boıyn tik ustaǵan, aq basty Alataý tur. Qala joldaryndaǵy kólikter ıin tiresedi. Óte-móte áleýmettik oryndarda adamdardyń sybyrǵa jaqyn sóılesýi, qoǵamdyq kólikterde úlkenderge jastardyń qarǵyp turyp oryn berýi, syrttan kelgen bizge birtúrli jyly sezim baǵyshtady. Al qalanyń keshki kórnisin aıtyp-sura ma, álem-jálem, kóshe shyraqtary kózdiń jaýyn alady. Eriksizden aspandaǵy qalyń juldyz Almatyǵa keshki qonaqasyǵa kelgen be dep qalasyń.
Men Almaty qalasynda tilshi bop jumys jasaıtyn, joǵary mektepte birge oqyǵan sabaqtasym Álimjan Áshimulynyń bastaýynda Kóktóbe, Kókbazar, Respblıka alańy, Respýlıka saraıy, QR ulttyq murajaıy, Qazaqstan ǵalymdar úıi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, Áýezov pen Abaı atyndaǵy tıatr, Arbat, SÝM, Medeý deısiń be aty belgili kórikti jerlerdiń birtalaıyna baryp kózaıym boldyq Sońynda Qytaıdan ańsap kelgen bir buıymtaıym esime túsip, Álimjanǵa:
– Áleke, kesheden beri bizge serik bolyp kóp jerdi kórsettiń, kórsetip qana qoılmaı onyń tarıhy men ereksheligi týraly qysqasha maǵlýmat ta berdiń. Men saǵan otbasymnyń atynan kóp raqmet aıtamyn! Endi saǵan aıtar bir ótinishim bar, qaıtseń de aqyn Járken Bódeshke meni jolyqtyr. Elge barǵanda aıta júreıin... – dep taǵy jumystyń shetin búlk etkizip edim Álimjanda qarsy bolǵan joq.
– Saqa, sen Almatyǵa kúnde kelip jatqan joqsyń ǵoı, jaraıdy. Biraq men ol kisiniń meken-jaıyn bilmeıdi ekenmin, onyń ústine telefon nómiri mende joq. Sonda da bir múmkindik qarastyryp kóreıin. Sol úshin aldymen Jazýshylar odaǵyna baryp ol kisiniń meken-jaıyn alaıyq, – dedi. Sol kúni kún jeksenbi bolatyn, sodan alańdaǵan men degbirsizdenip:
– Áleke, búgin kún jeksenbi ǵoı, Jazýshylar odaǵyna barǵanymyzben ol kisiniń deregin kimnen suraımyz, – dedim. Maǵan qarap kúlgen Álimjan:
– Saqa, sen ýaıymda ma, Odaqty kúzetetin kúzetshilerde Qazaqstan jazýshylarynyń aty-jóni, meken-jaıy, kerek deseń úı, qol telefony jazylǵan kitapsha bolady. Soǵan qarap Járken Bódeshtiń meken-jaıyn alamyz, – degeni.
Aıtsa-aıtqandaı kúzetshilerden kitapshany surap alǵan ol kitaptyń betin paraqtap Járken aǵanyń meken-jaıyn taýyp, ápsette qaǵazǵa jazyp aldy. Sodan soń taksı ustap mindik te, Qulager yqsham aýdany qaıdasyń? dep tartyp kettik.
Arý qala Almatynyń Seıfýlın dańǵylynda jeńil kólikpen zymyrap kelemiz. Álimjannyń oıynda eshteme joq, meniń kóńilim astań-kesteń. Apyraý, biz barǵanda ol kisi qarsy ala qoıa ma? Ol kisi men úshin alǵanda taý ǵoı, taý bolǵanda Alataý emes pe?! Al men ózimdi onyń qasynda tóbeshike de sanamaımyn. Onyń ústine aldyn ala telefon shalyp eskertip, kelisim almadyq. Men óleńimdi oqysam, mynaýyń óleń emes, senen aqyndyq shyqpaıdy, óleń jazyp áýre bolma dese qaıtemin degen úreı boıymdy bılep, kóz aldymda qysylǵan beınem kes-kesteıdi. Osyndaı alasapyran oıdyń jeteginde «Qulagergede» jetip úlgirippiz. Záýlim-zálim qabat úılerdiń arasyn aralap kele jatqamyz, kenet Álimjan:
– Saqa, kórdiń be? Áne, Járken aǵanyń ózi otyr. Joly bolar jigittiń jeńgesi aldynan shyǵady degen osy, búgin seniń jolyń boldy, – dedi jeńil ázil aralastyryp, esik aldynda otyrǵan eki adamdy nusqap. Aıtsa-aıtqandaı, Járken aǵa esiktiń aldyndaǵy oryndyqta bir jigitpen áńgimelesip otyr eken. Birden tanyp, kózim ottaı janyp ketti, qýanǵanymnan aıaǵym jeńildep ketti. Aıaǵymdy jyldam basyp bardymda, Álimjanan buryn qolymdy Járken aǵaǵa ala júgirdim.
– Assalaýmaǵalaıkým.
– Ýaǵalaıkým assalam.
Júzderimizden kúlki esti, qushaǵymyz aıqasyp, esendik surasyp jatyrmyz. Aıqasqan qushaǵymyz jazylyp, oryndyqqa jaıǵasqan soń Álimjan:
– Jáke aǵa, myna jigit meniń Qytaıdaǵy kýrstasym, Aty-jóni – Saǵıdolla Musaqyn. Kúni keshe Qytaıdan keldi, sizge arnaıy sálem berem dep bolmaǵan soń, ertip kelgen jaıym bar, – dedi.
Járken aǵa el-jurtty surady, – Álgi Dýman (sazger Dýman Qızatulyn aıtady) aman-esen júr me?
– Bári aman-esen, ózińiz kórgendeı, – dedim qysqa qaıyryp.
Ekeýara tanystyq jasasyp bolǵan soń, men ol kisiniń «Aýyl saǵynyshy» degen óleńin oqı jóneldim:
– Uqsaısyń menimenen bir týǵanǵa,
Uqsaıdy minez-qulqyń tur-tulǵań da.
Anamnyń saýsaǵynyń taby túsken,
Aǵataı janqaltańda qurtyń bar ma?
Saǵynǵan saǵynyshym bar basymda,
Aýyldan artyq jannat bar ma sirá?
Óreden irimshik-qurt ap qashatyn,
Saǵyndym kezquıryǵyn, qarǵasynda.
Aman ba, aýyl-aımaq, jurtym meniń,
Aman ba, men biletin bir túp emen?
Bozdaǵan boz dalanyń botasy edim,
Janymdy ashylatshy qurtyń menen?!
Saǵyndym saharanyń qyr kóktemin,
Saǵyndym Sarǵusynnyń jel ótterin.
Saǵyndym sary kúzde qońyraýlatyp,
Qaıtatyn aqqý-qazdyń tizbekterin.
Iá, sary kúzdi ánge bólep qaıtqan aqqý-qazdyń tizbegi qandaı ǵajap sýret. Kezquıryq, ananyń saýsaǵynyń taby túsken qurt, bozdaǵan bota qylaıaǵy óleski men tezekte júretin qara qarǵa bár-bári de aýylǵa degen saǵynyshtyń shynaıy bolmysy ǵoı.
Járken Bódesh tolqyp ketti bilem, janarynan qýanyshtyń lebi esip, jas parlap ketti. Bir orynda baıyzdap otyra almaı qozǵalaqtaı berdi.
Bul án mátindegi «saǵynǵan saǵynyshym» emes, «sarǵaıǵan saǵynyshym», «qyr kóktem» emes, «qyz kóktem», «saǵyndym Sarǵusynnyń jel ótterin» emes, «saǵyndym salqyn samal tuzdy ópkenin» ekenin avtordyń óz aýzynan estidim. Bul ózgeristerge engen óleń joldaryna aqyn qarsy bolǵan joq, deıturǵanmen túpnusqa qalpynda aıtylǵany aqynǵa degen qurmet dep esepteımin óz basym.
Avtordyń aıtýyna qaraǵanda bul mátinniń shyǵý tarıhy da qyzyq eken. Qazaqstannyń burynǵy Taldyqorǵan obylysynda (Qazirgi Almaty oblysynyń ortalyǵy) turatyn Sháken degen kisi 1990 jyly Tarbaǵataıdyń Toly aýdanyna týysshylap keledi. Tolyda eki-úsh aı júrgen álgi kisi arada kúıshi Ǵızat Seıtqazyulymen tanysyp qalady. Sháken aǵa eline qaıtar kezinde Ǵızat aǵa ol kisini Qorǵas ótkeline deıin shyǵaryp salady. Sonda ol: «Myna sálemdemeni Járken Bódeshke tabys et!» dep aýzy tigilgen shaǵyn qaltany berip jiberedi. Sálemdeme Járken aqynǵa aman-esen jetedi. Ol qaltanyń aýzyn ashqanda onyń kózine bir túıir arsha men bir ýys qurt ottaı basylady. Apyl-qupyl ekeýin qolyna alǵan Járken aqyn qalta tolǵan basqa sálemdemeni áıeline syra salyp, arshany qushyrlana ıiskeıdi, bir tal qurtty aýzyna salyp alyp urtyn bultyńdatyp sorady. Araǵa kún salyp kóńiljyqpas jerlesterin úıine shaqyryp, kishigirim dastarqan jaıyp olarǵa: «Meniń týǵan jerimnen dám keldi!» dep qurtty usaqtap bólip, al arshany tis shuqyǵysh qyp taratyp beredi. Kóp ýaqyt ótpeı aqyn týǵan jerge degen saǵynyshy men tolqyǵan kóńil kúıin, joǵarydaǵy «Aýyl saǵynyshy» atty óleńge sıdyryp jazady. Bul óleńdi aqynnyń ózi teledıdarda oqıdy.
«Qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy degendeı» arǵy bette teledıdar (ol kede shekaraǵa jaqyn aımaqtarda Qazaqstannyń «Alataý» telearnasy buldyrlap bolsada kórinetin) kórip otyrǵan kúıshi Qızat Seıtqazyuly óleńdi úntaspaǵa jazyp, balasy Dýmanǵa tyńdatady. Bul óleń ónerli otbasynda dúnıege kelip, jastaıynan mýzıkamen sýsyndaǵan Dýman Qızatqa birden unaı ketedi. Ol kóp oılanbastan: «Áke, osy óleńge án jazsam qaıtedi?» degen oıyn birden aıtyp salady. Qızat aǵada bul óleńniń ánge suarnyp turǵanyn aıtyp, ánge laıyq shýmaqtaryn tańdap beredi. Sonymen «Aýyl saǵynyshy» degen án osylaısha ómirge kelgen eken. Araǵa talaı jyl salyp Járken Bódesh Qytaıǵa kelgende Tolydaǵy jerlesteri aqynnyń aldynan shyǵyp qarsy alǵanda osy ándi shyrqaıdy. Al kúıshi Qızat Seıtqazy zamandasy Járken aqynǵa arnap jazǵan «Sarqasqanyń saryny» degen kúıin kúmbirletip tógedi. Óleńniń mán-maǵanasyn túsinip ony ánge bólegen Dýmanǵa aqyn aǵasy Járken rızashyldyǵyn bildirip alǵys-batasyn jaýdyrady. Atalǵan ánniń mátini Járken Bódeshten osylaısha týsa, al Dýmannan qońyr daýysty án lapyldaıdy. Ánshilerde bul ándi muratyna jetkizip oryndaıdy. Mine sonan beri shyrqalyp jurt júrginen tereń oryn alǵan bul án ótken jyldary «Dos» tobynyń oryndaýynda, Almaty qalasynda júldege ıe bolypty.
Men óleń jaıly Járken aǵadan keńes surǵanym da: «Óleń kıeli óner, baıqamasań kıesi atady. Ol úshin kóbirek izdený kerek, oǵan qosa ónerge, ásirese poezáǵa adaldyq kerek» dedi.
Jylqy minez halyqpyz,
Ósken attyń jalynda.
Qara taýǵa kóshkemiz,
Oranyp aq saǵymǵa.
Jylqy dese eleńdep,
Tip-tik basyp tuıaqty.
Sezgirlikti sezimtal,
Jylqy bizge syılapty.
Shý asaýdy qulaqtap,
Jasymyzda-kárimiz.
Hanǵa sálem bermedik,
Saldyq quryq bárimiz – dep «At myný» degen óleńimdi oqyp bergenimde, Járken aqyn:
– Saqa, inim, sen menende myqty ekesiń! – dep júzi jaırańdap, eki kózi jaınaı berdi. Sonda men ózimdi yńǵaısyz sezinip:
– Aǵa, mynaýyz ádiletsizdik bolar, mende siz aıtqandaı myqtylyq ta, tym talant ta joq, siz qazaqtyń birtýar arqaly aqynysyz, sizdeı janpoz aqynnan maǵan mysqaldaı óner darysa eken, juqsa eken dep ádeıi yrymdap kelip edi, – dedim.
Osydan keıin Járken aǵa óziniń «Týǵan jer» degen óleńin oqı jóneldi.
Týǵan jerdiń qar-muzy,
Aıazyńmen jýyndyr.
Týǵan jerdiń bal qyzy,
Burymyńmen býyndyr.
Týǵan jerdiń bulaǵy,
Tolqynyńmen at meni.
Týǵan jerdiń jylany,
Shyryldatyp shaq meni.
Týǵan jerdiń sheńgeli,
Tyrna aıamaı betimdi.
Týǵan jerdiń jelderi,
Aýzyma quı ótimdi.
Týǵan jerdiń dońyzy,
Qan josa qyp jaryp ket.
Týǵan jerdiń qońyzy,
Domalatyp alyp ket.
Týǵan jerdiń qasqyry,
Kemir aqyn suıgin.
Týǵan jerdiń tas, qumy,
Seni solaı suımin.
Týǵan jerinen eriksiz alystap ketken, ortasyn temir tiken bólip turǵan aqyn Járken bul óleńin jerine jetkizip jazady. Aıtyńyzshy, búginge deıin týǵan jerge degen mahabatty osydan artyq qaısy aqyn aıta aldy?! Isi qazaq balasy bul óleńdi tebirenbeı, emirenbeı oqýy múnkin be? Týǵan jer qudyreti óz perzentin eriksiz tartý kúshiniń qudireti osy shyǵar. Járken aqynnyń óz sózimen aıtqanda «sumdyq óleń» jazdyrǵan. Mine bul shýmaq termeshiler úshin taptyrmaıtyn tolǵaý bolsa kerek.
Aqyn aǵa «Jaıyr» degen óleńin oqyǵanda daýysy dabyldap shyǵyp turdy. Men ózimdi Jaıyrda júrgendeı kuı keshtim, sebebi Jaıyrǵa birneshe ret barǵanmyn. Onyń ústine «Jaıyr» degen at maǵan bala kezden tanys edi. Radıoda Qızat aǵanyń «Kórkem Jaıyr» degen kúıin bala kezimnen kóp estıtinmin. Bizdiń sherýshi rýy Toly aýdanynda aýyl-aýyl bolyp otyrady eken. Meniń ákemniń ákesi Qamza degen osy Jaıyrda týylypty. Jyńdaǵy sherýshilerdiń keı balalarynyń aty Jaıyrbaı, Jaıyrbek bolyp keletin. Úlkenderden «Bul qalaı?» dep suraǵanymda olar: «Jaıyrdaǵy týysymyzdyń qolynda birneshe jyl júrip kelgesin, osy jerdegilerdiń qoıyp alǵan laqam aty ǵoı» desetin. Jaıyrdyń shóbi qysqa, keneýli, malǵa juǵymdy, topyrǵy qunarly degendi kóp estımin. Adam týǵan topyraǵyna tartyp týady deıdi eken. Járkendeı aqyndy dúnıege ákelgen dalamda bir qasıet bar-aý dep oılaı beremin.
Biz aqyn aǵanyń úıinde dastarqan basynda áńgime dúkenniń kórigin qyzdyrǵan saıyn qyzdyra tústik. Men aqyn atasynan bata alý úshin janyma ulym – Shattyqty ertip alǵanmyn. Shattyq Járken atasyna Qazaqstanǵa kelgenen keıin óziniń áserin hanzý jáne qazaq tilinde áńgimelep berdi. Sonda Járken aqyn:
– Balam, hanzý tili men qazaq tilin jaqsy sóıleıdi ekensiń, orys tilinde úıren. Óner-bilim kóptik etpeıdi, zor azamat bol! dep batasyn berdi.
«Aqyn bolý úshin aldymen tereń oı, tebirenetin júrek bolý kerek» degen eken Baýyrjan Momyshuly.
«Ushady,
Qonady,
Kileń aq ulpa balapan,
Úlbirep bala tán,
Súısinip erip ketedi,
Tossańyz yp-ystyq alaqan,
Aıaz qarysa sarshunaq,
Boran ulysa qarsylap
Yp-ystyq qoıynǵa tyǵylyp,
Qarda jaýraıdy qaltyrap» deıdi.
«Qar da jaýraıdy» degen óleńinde aqyn tabıǵatqa jan bitirip jibergen. Mende poezá degen kıeli ónerdiń aıazyna jaýrap sonaý alystan bir týar aqynnan jylylyq izdep kelgen joqpyn ba?! deımin ózime-ózim suraý tastap.
Járken aǵa «Jaıyrdyń jalǵyzy» degen romanynyńda jambasyn jerge tıgizgen óz aýyzynan estip qaldyq.
Biz barǵanda esik aldynda Járken aǵamen birge otyrǵan jigit temirden túıin túıetin (ózi aǵaıyndy eki jigit eken) usta eken. Ári Járken aǵanyń kórshisi eken. Ol Járken aqynnyń 70 jyldyq mereı toıynda bir aıbalta usynypty. Aqyn aǵa odan buryn oǵan arnap «Balǵa men tós» degen poemasyn jazypty. Osydan bir jyl buryn ótken «Arǵy taýǵa asýmyn. Bergi taýǵa belespin» degen osy shyǵarmashylyq keshtiń jaqsy ótkenin Álimjan Áshimuly sóz arasynda aıtyp qaldy.
Aqynnyń balalyq shaǵyndaǵy bir oqıǵadan oı alyp jazǵan óleńi tipti qyzyq. Aqyn bala kezinde qozy-laq baǵyp júrip jańbyrdyń astynda qalady. Abaısyzda jańbyrdan aıaǵy taıyp, syrǵanap otyryp jar qabaǵyna barǵanda qudaı ońdap qoly bir túp sheńgelge ilinedi. Sol sheńgeldiń arqasynda bala aman qalady. Sonda bala aqyn:
«Aqylymmen keńesem,
Maqsatyma jeterdeı.
Ómir degen ne desem,
Bir túp sheńgel eken ǵoı» dep óleń jazǵan eken. Al men osy óleńniń áserinen Járken Bódeshke arnap «Bir túp sheńgel» degen poema jazdym.
Osy oraıda bir qyzyqty jaıtti aıta ketkim kelip tur. Bir jýrnaldan Jaýharbek Shaıqyulynyń «Týǵan jer» degen óleńin oqydym. «Járken Bódeshulynyń izimen» degen eskertýi de bar eken.
Týǵan jerdiń arasy,
Shyryldatyp shaq meni.
Týǵan jerdiń motosy ,
Maı jolyna at meni.
Týǵan jerdiń qyzdary,
Burymyńmen býyndyr.
Týǵan jerdiń uldary,
İsheıikshi búgin bir.
Qysqasy aqyn aǵanyń shyǵarmashylyǵy bir mektep. Ol kisiniń qaı shyǵarmasyn oqysańyz rýhyńyzǵa serpin berip, janyńdy jelpı túsedi. Syrshyldyq pen synshyldyq, saǵynysh pen móldir sezim, asqaq fapos bár-bári Járken aqyn jyrlarynda bar. Óner men mádenıette shekara joq degen osy shyǵar. Qolyna qalam ustap, talpynǵan jastardyń kóbi Járken aǵasyn tóńirektese, Járken aǵada olardan aǵalyq aqylyn aıamaı berip júredi. Almatyda birneshe jyl turǵan «İle aıdyny» jýrnalynda isteıtin, jas aqyn Bilisbek Ábdirazaq ta Járken aǵadan az dáris almaǵan kórinedi. Bul da bolsa Járken aqynnyń bolam degen balanyń basynan sıpaǵan, elge sıymdy adam ekennin dáleldese kerek.
Osylaısha biz Qazqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, «Kókshe quraq», «Qos qanat», «Aspan daýysy», «Juldyzǵa ornyn aı bermes» qatarly 20 neshe kitaptyń avtory, Halqaralyq ádebı «Alash» syılyǵynyń jáne túrki elderi poezásy festıvaliniń laýreaty, qazaq poezásynyń qubylysy, kesek talant ıesi Járken Bódeshtiń kisiliginen, kópshildiginen, daladaı jomarttyǵynan shuraıly áńgimelerinen janymyzǵa shýaq quıyp qımastyqpen qosh aıtyp attandyq. Qoshtasarda ol kisi «Juldyzǵa ornyn aı bermes» atty jyr kitabynna:
– Saǵıdolla aqynǵa!
Shyn aqyndyq tilekpen, shabyt – teńiz.
Qurmetpen, aǵań Járken Bódeshuly 7 tamyz 2015 jyl Almaty. degen qoltańba jazyp qolyma ustatty.
Ilaıym eke eldiń dostyǵy jalǵasa bersin! degen tilek tiledim ishimnen
Saǵıdolla MUSAQYN, aqyn,
QHR, Buratala oblysy, Jyń aýdan ortalaý mektebi.
