Aqtóbede terakt jasaǵandardyń tergeýi jalǵasýda. Osyǵan deıin qolǵa túskenderdi qamaýda ustaý merzimi uzartyldy. Demek, tergeý ázir aıaqtala qoıýy ekitalaı.
Kez-kelgen qandy qylmys tereń zerttelip, kúdiktilerge qatysty dálel, dáıekter molynan jınalýy kerek. Ol – tergeýdiń, jedel-izdestirý qyzmetin júrgizýdiń basty qaǵıdasy. Aqtóbelik lańkester isiniń bizge beımálim budan basqa da sebepteri bolýy múmkin. Máselen, qandy oqıǵadan soń quzyrly organdar lańkesterdiń Sırıada soǵysyp jatqan DAISH (QR aýmaǵynda qyzmetine zańmen tyıym salynǵan uıym – red.) kósemderiniń biri Ádnánıdiń ǵalamtor arqyly joldaǵan úndeýin tyńdap, sodan keıin terakt jasaý týraly sheshimge kelgenderin aıtyp qaldy. Tipti, ol úndeýdi kimder, qaı ýaqytta, qaı jerde tyńdaǵanyna deıin túgel habarlandy. Tergeý toby sol úndeýdi joldaǵan sırıalyq sheıhtyń ózin tutqyndaýǵa oqtalmasa da, ortada «deldaldyq» kórsetken, sheteldik sodyrlarmen baılanysy bar basqa da azamattar bolýy múmkin dep kúdiktenetin sıaqty. Áıtpese, álgi terrorshylardyń arabsha turypty, qazaq, orys tilderin jetik biletinine kúmán kóp. Shynymen de, Shamnan jetken úndeýdi aqtóbelik salafıtterge «tápsirlep» bergen bireý bolýy múmkin ǵoı.
18 shilde kúni Almatyda qandy qyrǵyn uıymdastyrǵan R. Kúlikbaevtiń salafıttermen baılanysy bary anyqtalyp, onyń áreketin Prezıdentten bastap, UQK basshysyna deıin «terakt» dep baǵalaǵanymen, ázir bul oqıǵaǵa naqty bir baǵa berýge erte sıaqty. Durysy, tergeý organdary ondaı qadamǵa asyqpaıtyndaı kórinedi. Polıseıler ázirge «R. Kúlikbaevtiń bizde ketken kegi bar eken. Ósh alý úshin shabýyl jasapty» deýden tanbaı otyr. Kimniń polısıada ketken kegi baryn sol polıseılerdiń ózinen artyq kim bilýi múmkin...
Biraq, bul arnaıy organdar buǵan deıin jasaǵan málimdemelerinen aınıdy, raıynan qaıtady degendi bildirmese kerek. «Batystaǵy terakti - salafıtterdiń isi» degen sózdi Elbasy beker aıtpady. Quqyqqorǵaý organdary, sarapshy mamandardyń zertteý qorytyndylaryna súıenip aıtty. Sondyqtan da, birqatar uıymdarǵa tıisti tapsyrmalar berdi. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń quramyndaǵy Din isteri komıteti osy salaǵa qatysty zańdarǵa lańkestiktiń aldyn alý, teris aǵymdardyń jolyn kesýge baǵyttalǵan ózgerister ázirleýde. Terorızmge qarsy is-sharalarǵa jalpy basshylyq jasaý UQK-ge júkteldi. Ejelden únsiz organ qazir de sózge sarań. Balqash qalasy men onyń irgesinde teraktige daıyndalǵandardy tutqyndaǵany týraly bes kún ótkizip bir-aq habarlaǵany soǵan dálel.
2006-2011 jyldar aralyǵynda elde biraz lańkestik áreket josparlaǵandar tutqyndalyp, túrmege qamaldy. Arnaıy organdar aýyr qylmystyń aldyn alyp, jedel shara qoldanǵandyqtan ba ol kezde qylmyskerler týraly qoǵamda bálendeı shý bolmady. Dinı aǵymdarǵa qatysty ótken sot-tergeý sharalary týraly áńgime qozǵalǵanda til ushyna «zikirshiler» dep atalǵan topqa qatysty is oralady. Bul jolǵy salafıtterge qatysty tergeý de solaı aıaqtalýy múmkin. Óıtkeni, aldyńǵy Stepnogorsk, Astana, Aqtóbe, Atyraý syndy qalalarda ustalǵan ekstremıst, terrorshylar negizinen jasaǵan naqty qylmystary úshin emes, «teraktige daıyndyq» satysynda quryqtalǵan edi. Al, «zikirshiler» kósemi, top quramynda bolǵandar bolsa, «adamdy kúshtep ustaý», «dinaralyq arazdyqty qozdyrý» syndy baptar boıynsha naqty bir zańǵa qaıshy áreketter jasady dep aıyptaldy. Áskerı bólimge shabýyl, tonaý, kisi óltirý syndy birneshe bap bul joly da eldegi birazdan beri kúrdelenip ketken dinı ahýaldy ońaltyp, el ishin jat aǵymdar men teris pıǵyldy ıdeologtardan «alastaýǵa» jetip artylady. Sodan bolar aqparat keńistiginde qoǵamdyq pikir týǵyzý maqsatynda bolsa kerek, salafızm-ýahhabızm ıdeıasyna, olardyń negizgi ustanymdary men kósemderine úzdiksiz shabýyl júrýde. Bul óz kezeginde atalǵan aǵym ustanýshylary men terrorshylarǵa qatysty aqyrǵy sheshimdi qoǵamnyń qalypty qabyldaýyna yqpal etýi tıis.
«Zikirshilermen» paralel júrgizgende eldegi salafıa aǵymy ókilderiniń olarǵa uqsamaıtyn tustary da baıqalady. Máselen, Qazaqstanda mynaý salafılik uıym dep qolmen kórsetetin baǵyt-baǵdary aıqyn eshqandaı birlestik joq. Al, salafıt ekenin jasyrmaı ashyq aıtatyn, dinı basqarmanyń resmı ustanymyn synap júrgen jekelegen azamattar quryqqa ilinip, qýǵyn kórse, olardyń jaǵdaıy da joǵaryda atalǵan «zikirshilerdikine» uqsamaýy múmkin. Olaı deıtinimiz "zikirshiler isinde" sot sheshimi shyqqanǵa deıin, tipti, úkimnen keıin de temir torǵa qamalǵandarǵa arasha túskender boldy. Mekemtas Myrzahmetov, Asqar Jumadildaev syndy akademıkter, Sherhan Murtaza, Dıdahmet Áshimhan syndy jazýshylar, Svetqalı Nurjan, Áselhan Qalybekova syndy aqyndar qýǵyndalǵan «zikirshiler» isine aralasýdy surap Elbasyǵa deıin hat jazdy. Osyndaı qoldaý men qorǵaýǵa zańmen tyıym salynǵaly jatqan salafızm aǵymynyń eldegi jetekshileri men ustanýshylary ıe bola ala ma? Bireýler bul aǵymdy qoldaıtyn ıntellıgensıa, sport, óner adamdary barshylyq ekenin aıtady. Alaıda, bıik minberlerden salafızmge qatysty qatań aıyptaýlar aıtylyp jatqanda olardyń únsizdik tanytyp otyrǵany qalaı? Eń bolmasa, osy ýaqytqa deıin el «salt-dástúrimizge qarsy, teris aǵym jeteginde ketti» degen aıyp taǵyp júrgen keıbir aıtys aqyndarynyń «Áý» deıtin jóni bar edi ǵoı. Álde olar sózderin qur shyǵyndaǵylary kelmeı, urymtal sátti kútip otyr ma? Ol jaǵy ázirge ýaqyt enshisinde jáne sońǵy teraktilerge qatysty quzyrly organdar shyǵaratyn qorytyndyǵa ǵana baılanysty sıaqty.
Jomart Abdollauly
