Ágir apaı 40 jyldan astam ustaz bolyp talaı shákirtterdi ómirge qanat qaqtyrǵan ulaǵatty ustaz. Zeınetke shyqsa da jas ustazdarǵa tálim berip, aýyl-aımaq qadir tutqan adam. Átteń, adam ómiri ýaqyt quzyrynda ǵoı, syrqattanyp qalsa, janynan tabylyp medeý bolamyn. Kóneniń kózi apaıym birde ómiriniń bir qıly kezeńin baıandaǵanda kókiregimdi ashshy ókinish býǵany bar.

«Men 1932 jyly elimizde ujymshar uıymdastyrylyp jatqan alas-kúles kezeńde týyppyn», - dep bastaǵan edi áńgimesin apaı,- Sol sebeppen ata-anam meniń esimimdi Ábiger dep atap, artynan erkeletip Ágir dep atap ketken eken. Ákem aýdan ortalyǵynda jaýapty qyzmette istedi. Sol kezde tátti balǵyn shaqtyń qyzyǵyna toımaǵan erke qyzbyn. Biraq osyndaı jaıma shýaq ómirimniń bir sátte tas-talqan bolady dep kim oılaǵan

1937 jyly. Jazdyń tamyljyǵan bir kúni áskerı adamdar úıge saý ete tústi, olar áı-shaıǵa qaramaı atam men ákemniń qolyna kisen salyp súıreleı jóneldi, buny kórip shyryldap jylaǵan maǵan «jylama qulynym, áli-aq kelemin» dep jubatyp, ákem tulymshaǵymnan ıiskegeni este. Ketip bara jatyp «Men mindetti túrde oralamyn, sen túrmeniń tabaldyryǵyn tozdyrma. Balalardy kút» dep anama aıtqan ákemniń sońǵy sózi de este qalypty.

Ákem men atamdy áketken kúni úıde anam, emshektegi sińlim jáne men qaldym. Eńbek etip aqsha tabatyn Anam dimkás. Ákemdi ustap áketkennen keıin anamnyń densaýlyǵy kúrt túsip ketti. Úıde azyq - túlik qory taýsylýǵa aınaldy. Anam óz betimen júre de almaıtyn jaǵdaıǵa jetti, áıteýir meniń járdemimmen dalaǵa kirip - shyǵyp júretin boldy. Kórshi - qolań bizge kómekke kelýge «úndemesten» qorqady.

Osyndaı qıynshylyqpen kúnderimiz ótip jatty, áıteýir túnde esik taqyldasa tabaldyryqqa qaıyrymdy jandar nan, sút, aıran, qaımaq tastap ketetinin bilemiz. Sony talǵajý qylamyz. Anama dárigerlik kómek kórsetilmegen soń, anamnyń da aýrýy kún sanap meńdeı berdi.

Anam meniń esimde qalsyn dedi me, atam, ákem týraly kóp aıtatyn. «Ákeń arab, parsy, orys, nemis tilderin jetik bilgen bilikti de, bilimdi adam boldy, atań Mekkege eki ret qajylyqqa baryp kelgen, oqyǵan dindar kisi,- degen ana sózi este. Tańata esik aldyna shyǵyp ákemniń jolyn tosamyn «kelemin dep edi ǵoı, nege kelmeıdi, ótirikshi»,- dep jylaýshy edim. Sonda anam meniń úmitimdi úzgisi keldi me «ákeń halyq jaýy, ol endi kelmeıdi» dep kóz jasyna yryq bergeni de esimde.

Iá, qazir baspa sózde jazyp júrgendeı, atalmysh azamattardyń «halyq jaýy» dep, adamgershilikteriniń taptalýyna Stalıniń jáne onyń jendetteri ǵana kináli emes, eń aldymen qanquıly basshylardyń nıetin oryndaǵan «Á» dese «Iá» degen jer-jerdegi sholaq belsendiler edi. Eger olar óz qazaǵyn, óz týysqandaryn, tipti dámdes-tuzdas júrgen joldastaryn ózderi tizip bermegende osynsha ma adal nıetti azamattar, saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, abaqtyǵa qoısha toǵytylmas ta edi. Eseıgende ákem men atamnyń jazyqsyz ólimine sebepker bolǵan adamnyń kim ekenin bilgim kelmedi, óıtkeni kek saqtap ómir súrý ózime aýyr bolatynyn bildim. Ár adamnyń istegen jamandyǵy ózine qaıtyp keledi degen ana sózine ımandaı senemin...

Bir kúni tańerteń tursam, anam qımylsyz jatyr, qoly, denesi muzdaı, oıatsam oıanbaıdy, qoınynda jylap jatqan sińlimdi qolyma aldym, sonda ǵana anamnyń o dúnıelik bolǵanyn bildim. Emshektegi sińlim tamaq surap jylaıdy, oǵan qosylyp men de jylaımyn, ne bererimdi bilmeı tilimdi sorǵyzamyn. Ózimniń de, ózegim talyp qarnym ashty, sodan jylaı-jylaı áli ketken sińlimdi amalsyz ólip jatqan anamnyń qoınyna salyp emshegin berdim.

Anasynyń ısin sezdi me, sińlim emshegin emip jatyp únsiz ǵana ómirden ótip ketti. Meniń de ashtyqtan kózim qaraýytyp, sheshemniń baýyryna tyǵylyp talyqsyp jatqan jerimnen úıdiń esigin buzyp kirgen kórshilerim meni ólimnen qutqardy. Múmkin bul meniń sońǵy túnim bolar ma edi, áıteýir kóretin jaryǵym bolǵany ǵoı.

Kórshiler anam men sińlimdi jer qoınyna berip, meni balalar úıine ótkizdi. Ózderiniń basyna qaýip tónip tursa da, ómirimdi alyp qalǵan kórshilerime sheksiz rızamyn.

Syrymbettiń balalar úıinde tárbıelendim. Shota Ýálıhanov, Kákimbek Salyqovpen bir mektepte, bir synypta, bir partada otyrdym. Oqýdy tek beske oqydym altyn medal alýǵa úmitker edim, biraq altyn belgi maǵan buıyrmady. Tegi artymnan qýynatyn adam joq dep basyndy ma, álde halyq jaýynyń qyzyna altyn belgi laıyq dep tappady ma, ony bilmedim. Mektepti bitirgennen keıin Almaty qalasyna oqýǵa túsýge jınaldym. Biraq qarjy máselesine qatty qınaldym súıtip júrgende seniń anań kezdese ketti. Mektepte muǵalim bolyp isteıtin. Ol da balalar úıiniń túlegi meniń jaǵdaıymdy túsinip oqýyma jeterlik qarajat berdi. Almatyǵa kelip medınstıtýtqa qujattarymdy berdim, biraq jarty balym jetpeı oqýǵa ótpeı qaldym. El jaqqa baraıyn desem basymdy kim sıpaı qoıar deısiń dep amalsyz Almatyda qalyp baspaǵa jumysshy bolyp qabyldandym. Jatahanaǵa ornalastym. Azyn-aýlaq eńbekaqy tóleıdi, soǵan janymdy baǵyp bergenderin alyp júre berdim, áıteýir jolym bolyp kelesi jyly KazPI oqýǵa tústim. Alǵan stependıa birde jetedi, birde jetpeıdi, biraq eshkimge qolymdy sozǵan joqpyn. Anamnyń shulyq toqyp úıretkeni kádege asty sol kásibimmen nápáqa taýyp júrdim. Bir maqtanarym Muqtar Áýezovtiń dárisin tyńdaý baqytyna ıe bolǵandyǵym edi.

Oqýymdy aıaqtaǵan soń turmysqa shyqtym. Allaǵa shúkir bala súıdim. Bári aıaqtanyp ómirde óz joldaryn tapty. Endi nemere-shóberelerimdi baǵyp otyrǵan jaıym bar. Ákem men atam táýelsizdik jyldary aqtaldy. Olardyń súıegi qaı jerde jerlengenin de bilmeımin. Áıteýir juma saıyn meshitke baryp quran baǵyshylatamyn. Ákemnen urpaq qalmaı oshaǵy óshkenine qatty ókinemin,- dep úndemeı otyrdy da, - mine jer ortasynan astym áli de, anam men ákemniń jyly alaqandaryn saǵynamyn, biraq saǵynyshym o dúnıede olarmen kezdeskende basylar, tek artymda qalar urpaqtarymnyń zamany túzý bolsyn. Al, taǵdyr jolymnyń osyndaı shyrǵalań bolǵanyna zamandy jaman qylǵan qaraý adamdar kináli dep oılaımyn,- dep Ágir apaı tereń kúrsingen-di.

R/s. Bir otyrysta Ágir apaıdyń zamandastary apańdy jazsań, bizdiń aıtqanymyzdy da qaǵazyńa túrte sal, apań jas kezinde boıshań, aqquba, botakóz, botatirsek sulý qyz boldy. Oǵan bozbalalar kóp qyryndaýshy edi, biraq Ágir bilim qýdy, onyń armany ákemniń «halyq jaýy» emes ekenin dáleldeımin deıtindigi edi. Mektepte oqyp júrgen kezde Ágir, anamnyń kózi edi dep anasynyń barhyt qyzyl ishigin kıip júretin. Bertin Kákimbektiń «Jez kıik» áni shyqqanda, osy ánniń keıipkeri Ágir emes pe dep oıladyq. Múmkin Kákimbek júreginde qalǵan sulý beıneni óleń arqyly órdi me eken, kim bilsin. Endi bul bizdiń joramal ǵana, biraq apańnyń jas kezinde kórkine aqyly saı edi degen-di zamandastary.

Ersin Erǵalıev