Qurmetti  Tóraǵa!

Qadirli áriptester!

Jańa Konstıtýsıanyń jobasy halyqtyń talqysyna usynyldy. Qoǵamda qyzý pikirtalas júrip jatyr. Keıbir baptarǵa qatysty syn da aıtylýda. Bul – qalypty ári qajet proses. Óıtkeni Konstıtýsıa – árqaısymyzdyń taǵdyrymyzǵa, bolashaǵymyzǵa tikeleı áser etetin negizgi qujat.

Alaıda bizdiń aıtqandarymyz kóbine eki-úsh tarmaqtyń tóńireginen aspaı jatqandaı áser qaldyrady. Al shyn máninde, jańa Konstıtýsıa 320 tarmaqtan, 95 baptan turatyn aýqymdy qujat.

Rasynda, óte úlken jumys atqaryldy.

«Reforma jónindegi komısıa músheleri kimder, olardyń biliktiligi qandaı?» degen pikirler de az aıtylǵan joq.

Máselen, 1995 jyly jazylǵan qoldanystaǵy Konstıtýsıany Iý.Basın, V.Kım, A.Kotov, Muhamedjanov bastaǵan nebári 12 adam ǵana jazyp shyqqan. Onyń úsheýi – sheteldik sarapshylar edi.

Al bul joly Konstıtýsıa jobasyn 130-dan astam óz azamattarymyz ázirledi. Májiliste talaı áriptesterimiz aıtqan, ásirese «AMANAT» partıasynan berilgen biraz usynystar qoldaý tapty. 

Esesine, mátinniń tili de jónge kep qaldy.

Qoldanystaǵy Konstıtýsıanyń qazaqsha mátininde birizdilik joq, baptary shubalańqy, kúrdeli. Ony qarapaıym halyq túgili, zańgerlerdiń ózi áreń túsinetin.

Jańa Ata zańnyń qazaq tilindegi nusqasy tolyqtaı qaıta jazyldy.

Eń bastysy — biz bul Konstıtýsıada tarıhy bar el ekenimizdi, Qazaq memleketiniń Uly Dala tósindegi san ǵasyrlyq memlekettilik sabaqtastyǵyn shegelep turyp kórsettik. Qazirgi konstıtýsıada  tarıh týraly bir aýyz sóz joq.

Qoǵamda kóterilgen keıbir túıtkildi máselelerge toqtalǵym keledi:

Sońǵy kezde «jekelegen aýmaqtarǵa konstıtýsıalyq mártebe beriledi» degen taqyryp aqparattyq manıpýlásıaǵa aınalyp ketti.

Qaıtalap aıtamyn, jańa Ata zańnyń kirispesinde de, 2-babynda da Qazaqstannyń aýmaǵy men shekarasynyń tutastyǵy ózgermeıtini taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Iaǵnı, eldiń aýmaqtyq tutastyǵy eshqashan másele retinde talqylanbaıdy degen sóz.

Sondaı-aq, báz bireýler aıtqandaı,  «Prezıdentke  qosymsha  artyq ókilet beriletindeı» jańa norma qosylǵan joq. Prezıdent jeti jylǵa bir-aq ret saılanady, jaqyn týystary saıası jáne basqarý laýazymdaryn atqara almaıdy. Burynǵy norma ózgerissiz qaldy. 

Bir nárse aıqyn:

Adam ómirinen asqan qundylyq bar ma?

Adamnyń quqyǵy men bostandyǵy – basty qundylyq. Preambýlada bul qaǵıda birinshi ret memlekettiń basty basymdyǵy retinde kórsetildi. 

Endi kez kelgen adam ustalǵan sátten bastap  oǵan óz quqyǵy túsindirilýi tıis jáne sol mezetten bastap advokat kómegin paıdalanýǵa memleket kepildik beredi.  Advokatýranyń mártebesi Ata zań deńgeıinde bekitiledi.

Bilim, ǵylym jáne ınovasıa – memlekettiń strategıalyq baǵyty dep tanyldy. Endi bilim men ǵylymnan qarjy únemdeý – Konstıtýsıaǵa qarsy áreketpen teń.

Jańa Konstıtýsıada din men memlekettiń arajigi naqty ajyratyldy. Bul – dinge qysym emes, kerisinshe barlyq konfesıaǵa teń kózqarastyń quqyqtyq kepili.

Sıfrlyq qaýipsizdik máselesine de alǵash ret konstıtýsıalyq deńgeıde mán berildi. Búginde ınternet-alaıaqtyqtan zardap shegip jatqan azamattar óte kóp. Sıfrlyq derekter-bizdiń jeke múlkimiz. 1995 jylǵy konstıtýsıada «sıfrlyq qaýipizdik» degen birde-bir tirkes joq. Jańa redaksıada azamattardyń sıfrlyq keńistiktegi jeke ómirin qorǵaý týraly bap alǵash ret ata zańda kórinis tapty.

«Neke» uǵymy da naqty aıqyndaldy – ol er men áıeldiń arasyndaǵy odaq dep belgilendi. Bir jynysty nekeni memleket moıyndamaıdy.

Komersıalyq emes uıymdardyń qarjysy ashyq bolýy tıis. Sheteldik qarjy kózinen alynǵan qarajat týraly aqparatty jarıa etý mindetteledi. 6-bap, 5- tarmaq

Halyqtyq keńeske qatysty da alyp-qashpa áńgime kóp. Ol Parlamentke balama emes, básekeles organ da emes. Halyqtyq keńes usynystardy júıelep, Quryltaıǵa zań jobalaryn usynady, referendým bastamasyn kótere alady. Al Quryltaı túpkilikti sheshim qabyldap, saıası jaýapkershilikti óz moınyna alady.

Bolashaq Parlamenttegi depýtattardyń  sanyna qatysty da ártúrli pikir bar.

Degenmen, jumysy tobynyń 145 depýtat bolýy qajet degen sheshimi búgingi saıası ahýalǵa da, tipti qoǵamnyń suranysyna da saı. 

Máselen, Konstıtýsıalyq qurylymy, jer kólemi, halyq sany áldeqaıda bizden kishi eýropalyq memleketterdiń kóbinde depýtattar sany edáýir kóp.

Mysaly, 10 mıllıon halqy bar Portýgalıada – 230 depýtat, Shvesıada – 349 depýtat, al nebári 3 mıllıon turǵyny bar Lıtvada – 140 depýtat. Eýropada depýtattar sanyn shamamen árbir 25 myń adamǵa bir parlamentarıı bolýy kerek dep esepteıdi. Sondyqtan, Qazaqstannyń bolashaq Quryltaıy Eýropalyq standarttarmen salystyrǵanda 5 ese az yqshamdalǵan Parlament bolady.

Álıhan Bókeıhanov:

«Adam zań úshin týmaıdy, zań adam úshin jazylady» degen.

Qysqasy, biz jańa memleketti  oılap tapqan joqpyz. Burynnan bardy jańa mazmunmen nyǵaıttyq. Búgingi jaǵdaıymyzǵa, bekigen memlekettigimizge saı jańarttyq.

Eń mańyzdysy, bul Ata zańda – biz myńjyldyq tarıhymyzdy naqty aıqyndadyq.

Preambýlada alǵash ret «Ádiletti Qazaqstan» jáne «Zań men tártip» qaǵıdattary bekitildi.

Eger Amerıkada «amerıkalyq arman» bolsa, biz de  «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasyn uran kúıinde qaldyrmaı,  ulttyq ıdeologıaǵa aınaldyrdyrýymyz qajet. Sebebi, ádildik joq jerde eshqandaı qundylyq  saqtalmaıdy.