Ulttyq valútamyzǵa qatysty jańalyq bola qalsa, jurtshylyqtyń á degennen úrke qaraıtyn ádeti bar. Jýyrda Ulttyq banktiń keıbir eskirgen nomınaldardy tólem quraly retinde aınalymnan shyǵarý týraly habarlamasyn da bizdiń halyq solaı qabyldaǵany soǵan bir mysal. Alaıda, bajaılap qarasaq, bul jańalyqqa úrke qaraýdyń reti joq ekenin baıqar edik.
Jalpy, kýpúralardy jańadan shyǵarý, eskisin aınalymnan alyp tastaý bizdiń tól valútamyzǵa ǵana tán qubylys emes. Halyqaralyq valúta qorynyń rezervtik sebetindegi dollar, eýro, fýnt, ıýán sıaqty valútalardyń banknottary da jıi bolmaǵanymen, ara-tura ózgerip turady.
Banknottardy ne úshin ózgertedi? Soǵan toqtalaıyq. Ony ózgertýdegi negizgi maqsat – qaýipsizdik. Bul jalǵan aqsha jasaýshylardyń «jumysyn» qıyndatyp, jolyn kesýdiń bir tásili deýge bolady. Máselen, álemdegi jalǵan aqsha jasaýshylardyń «súıikti» banknoty sanalatyn 100 dollardy alsaq, 2013 jyly Amerıkanyń Ortalyq banki jańa 100 dollarlyq banknotty aınalymǵa shyǵardy. Eski aqshadan aıtarlyqtaı erekshelenetin aqsha belgisiniń dızaınyn jasaýǵa 10 jylǵa jýyq ýaqyt ketipti. Sóıtip, buryn el aýzynda «jasyl aqsha» atalyp kelgen valútanyń boıaýyna endi kók tús qosyldy, buryn bolmaǵan basqa da elementter endi.
Árıne, banknot aýysqasyn, ony basyp shyǵarý shyǵyny da kóbeımek. Aıtalyq, dál osy 100 dollardy ázirleý quny burynǵysynan 4,8 sentke kóterilipti. Bul óte az shyǵyn sanalady. Esesine, jalǵan kýpúralardy jasaý da qymbatqa túsedi. Jalǵan aqshany basý qyrýar shyǵyndy qajet etetin bolsa, onda ony shyǵarýǵa degen qulshynystyń azaıyp ketkeni aıtpasa da túsinikti. Biz AQSH valútasyna qatysty sońǵy jyldary bolǵan bir ǵana mysaldy keltirdik. Bir ǵasyrdan astam tarıhynda bul valúta kóp ózgeristi bastan keshken.
Eýroaımaq elderiniń resmı valútasy bolyp tabylatyn eýronyń da keıbir banknotty ózgergen, qaıta basylǵan, aınalymnan alynǵan. Oǵan áser etken sebepter de ártúrli. Sonyń bireýin aıta keteıik. 2007 jyly Eýropalyq odaqqa qosylǵan Bolgarıa ortaq valútadaǵy eýronyń ataýy kırıllısamen jazylýyn talap etip, qıǵylyq saldy. Eýropa ortalyq banki alǵashynda bolgarlardyń talabynan bas tartqanymen, kóp uzamaı kelisim bergen-di. Sóıtip, 320 mıllıon halyqtyń ortaq valútasynyń dızaıny halyq sany 7 mıllıonnan sál asatyn Bolgarıanyń talabymen ózgerip, eski banknottardyń ornyn jańasy almastyrdy.
Qytaı Halyq Respýblıkasynyń aqsha birligi ıýannyń keıbir kýpúralary 2005 jyly bir ret ózgergen-di. Sodan bergi aralyqta jalǵan aqsha jasaýshylar onyń kóshirmesin jasaýdy sheber meńgerip alypty. Joǵary sapaly baspahanalardyń kóbeıip ketkeni sonshalyq, 2015 jyly tek tárkilengen jalǵan ıýannyń kólemi 532 mıllıondy quraǵan. Iaǵnı, úsh jyl ishinde jalǵan aqsha jasaý úrdisi birjarym eseden astamǵa kóbeıip ketken. Sol sebepti, Qytaı Ulttyq banki ótken jyldyń qarasha aıynda eń jıi qoldanylatyn, eń jıi kóshiriletin 100 ıýán nomınalyn qaıta basyp shyǵarý týraly sheshimge keldi. Bul 100 ıýanniń 1999 jyldan beri tórtinshi márte ózgeriske túsýi eken.
Qytaı Ulttyq banki josparlaý bóliminiń bastyǵy Shan Chjıýdiń túsindirýinshe, qylmyskerler ıýannyń kóshirmesin jasaýdyń túrli ádistemesin jasap shyǵarǵan eken, sóıtip eldiń ulttyq valútasy men qarjylyq ahýalyna kádimgideı qaýip tónse kerek. Sol sebepti, tehnologıa damyǵan saıyn kýpúralardyń qorǵanys deńgeıin de jetildire bergen jón degen sheshimge kelipti. Sóıtip, 100 ıýándyq kýpúranyń dızaıny ózgerip, sapasy jaqsaryp, jańadan shyǵaryldy. Banknotqa qaı qyrynan qaraǵanyńa baılanysty túsi túrlishe kórinetin erekshe boıaý, grafıkalyq elementter paıdalanylǵan. Al eski aqsha birtindep aınalymnan alyndy. Jańa aqshany jalǵan aqshadan jaı kózben ajyratý úshin 5 sekýnd jetkilikti kórinedi.
Iaǵnı, tól teńgemizdiń keıbir kýpúralarynyń ózgerýi álemdik valútalardyń kópshiligine tán qalypty qubylystardyń biri deýge bolady. Máselen, 1993 jyly jańa valútaman tanysqan kezimizde, qaltamyzda qaǵaz nusqadaǵy tıyndardyń bolǵanyn el umyta qoımaǵan shyǵar. Odan keıin 1997 jyly 10, 20, 50 teńgelik monetalar jańa dızaınmen shyǵa bastapty. Al ulttyq valútamyz aınalymǵa engizilgennen keıin arada 13 jyl ótkende bolǵan eń úlken ózgeristi el jaqsy biledi. 1 teńgedegi ál-Farabıdiń, 3 teńgedegi Súıinbaıdyń, 5 teńgedegi Qurmanǵazynyń, 10 teńgedegi Shoqannyń, 20 teńgedegi Abaıdyń, 50 teńgedegi Ábilhaıyr hannyń beınelerine úırenip qalǵan el dızaıny ózgergen kýpúralardy jatyrqap qabaldaǵandy. Degenmen, kóp ýaqyt ótpeı-aq jurt jańa dızaınnyń da jaqsy jaqtary bar ekenin baıqady, tez úırendi.
Qazaqstanda jalǵan aqsha jasaý qylmysy órship tur dep aıtýǵa bolmas. Degenmen, saqtyqta qorlyq joq degen aksıomany alǵa tarta otyryp, kýpúralardyń jańarǵanyna senimmen qaraǵan jón. 2011 jyldan beri Ulttyq bank teńgeniń 2006 jylǵy shyqqan iri nomınaldaryn almastyrýdy birtindep júrgizip keledi. «Samuryq» dep atalatyn jańa serıanyń ereksheligi – banknottyń betki jaǵynda «Qazaq eli» monýmentiniń beınesi bar.
Jańa serıaly banknottar halyqqa eshqandaı yńǵaısyzdyq týdyrmaı, josparly túrde engizilýde. Sóıtip, bıylǵy jyldyń 4 qazanynan bastap 2000, 5000 jáne 10 000 nomınaldy banknottar aınalymnan ysyryla bastady. Mundaı kýpúralardy kelesi jyldyń qazanyna deıin Ulttyq bank fılıaldarynda, Qazposhtada jáne kez kelgen ekinshi deńgeıli bankterde almastyryp alýǵa bolady.
– Qazirgi monıtorıń boıynsha halyq arasynda aınalymda júrgen eski banknottardyń kóp emes ekeni anyqtaldy. Eski aqsha aınalymyna qatysty aryz-shaǵymdardyń bar ekenin bilemiz. Keıbir bankter ol kýpúralardy áli qoldanyp keledi. Qarasha aıynyń 3 juldyzynan keıin ondaı árekettiń bolmaýyn qatań qadaǵalaımyz, – deıdi Ulttyq bank tóraǵasy Danıar Aqyshev.
2008 jyly tól teńgemizdiń 15 jyldyq mereıtoıyna oraı shyqqan 5 myńdyq kýpúra, 2011 jyly Astana men Almatyda ótken Azıa oıyndarynyń qurmetine arnalǵan 2 myńdyq kýpúra syndy merekelik estelik banknottar da esimizde. Samǵaǵan qyran qustyń beınesi salynǵan, tramplınnen sekirýshi beınelengen bul banknottardyń tólem quraly retindegi zańdy kúshi joıylmaıdy. Iaǵnı, ony estelik retinde saqtap qoısańyz da, jumsasańyz da óz erkińiz.
Arnur Asqar
Derekkóz: egemen.kz
