12 qazanda Astananyń Ulttyq murajaıynda QR Ulttyq bankiniń uıymdastyrýymen Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan «Teńge – táýelsiz Qazaqstannyń valútasy» atty konferensıa ótti.
Konferensıanyń negizgi maqsattary –jurtshylyqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń ajyramas atrıbýty retinde teńgeniń tarıhy, máni jáne róli týraly habardar bolýyn arttyrý, sondaı-aq QR ulttyq valútasyn jastar arasynda tanymal etý bolyp tabylady.
«Búgingi is-sharanyń bizdiń elimizdiń Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn merekeleý sheńberinde ótip jatqanyn atap ótý mańyzdy. Qazaqstan egemendik jyldary kóptegen synaqty bastan keshirdi, ol synnan biz kúsh-jigerimiz arqyly tájirıbe jınaqtadyq. Nátıjesinde qazirgi kezde Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń teń quqyly múshesi bolyp tabylady, onyń pikirin tyńdaıdy jáne sanasady» – dep atap ótti QR Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Dına Ǵalıeva osy konferensıada sóılegen sózinde. – Jaqynda Qazaqstan BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Bul bizdiń elge degen qurmet, osy qurmetke elimizdiń beıbitshil syndarly syrtqy jáne ishki saıasaty ıe».
«Ornyqty ulttyq valútanyń bolýy kez kelgen eldiń naryqtyq qatynastaryn jáne ekonomıkalyq táýelsizdigin damytýdyń negizgi ólshemsharttarynyń biri bolyp tabylady, – dep qosty ol. – Aqshanyń jalpyǵa belgili ekonomıkalyq fýnksıasymen qatar prosestiń qoǵam úshin eleýsiz, biraq asa qajetti basqa da jaǵy bar. Bul – aqshanyń sala, iri ındýstrıa retindegi fýnksıasy, aqshanyń qolma-qol aınalysy – bul úzdiksiz jumys isteıtin júıe, qatar júretin qyzyqty jáne kúrdeli álem».
Konferensıaǵa barlyǵy 280-nen astam adamnyń qatysqanyn atap ótemiz, olardyń arasynda qoǵam qaıratkerleri, otandyq JOO-nyń, aqsha belgileri óndirisi salasyndaǵy sheteldik kompanıalardyń, Halyqaralyq banknottar qoǵamynyń, qarjy uıymdarynyń ókilderi, nýmızmattar bar.
Konferensıa sheńberinde qolma-qol aqshany shyǵarý salasyndaǵy «DeLaRue», «SICPA SA», «KBA-NotaSys», «Land Qart AG», «Crane Currency», «Giesecke&Devrient», «Oberthur Fiduciaire» sıaqty sheteldik belgili kompanıalardyń ókilderi óz tanystyrylymdaryn jasady.
Qazaqstan óziniń ulttyq valútasyn qıyn jaǵdaılarda ázirlep, qabyldady. Dına Ǵalıeva osyny atap ótti. «90-shy jyldardyń basynda Qazaqstannyń taǵdyry úshin óndiristiń aýqymdy túrde quldyraýy, ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, burynǵy odaqtas respýblıkalarmen aqsha-kredıttik qarym-qatynastardyń kollapsy sıaqty jaǵdaılarda qıyn-qystaý kezeń boldy», – dedi ol.
Onyń aıtýy boıynsha, Úkimet pen Ulttyq bank aldynda mańyzdy másele turdy – óndiristiń jappaı quldyraýy men joǵary ınflásıa jaǵdaılarynda ulttyq valútanyń ornyqtylyǵy men aıyrbastalýyn qamtamasyz etý qajet boldy.
«Ulttyq valútany engizýdiń rásimdik máselelerine: jańa valútany aıyrbastaý pýnktterine jetkizýge, aqsha aıyrbastaýdyń bastalý kúni men uzaqtyǵyna, aıyrbastaý koefısıentine erekshe kóńil bólindi. Búkil jumys Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jiti baqylaýymen jáne tikeleı qatysýymen júrgizildi. Jańa banknottardyń dızaıny týraly sheshimdi qabyldaý kezinde sońǵy sheshimdi Memleket basshysy qabyldaǵan bolatyn, – dep esine túsirdi ol. – Uzaq ári kúrdeli jumys nátıjesinde jańa banknottardyń bet jaǵyna Qazaqstannyń mádenı murasyna barynsha jarqyn izin qaldyrǵan tarıhı tulǵalardyń: ál-Farabıdiń, Súıinbaı Aronulynyń, Qurmanǵazynyń, Shoqan Ýálıhanovtyń, Abaı Qunanbaevtyń, Ábilqaıyr han men Abylaı han sıaqty tulǵalardyń beınelerin ornalastyrý týraly sheshim qabyldandy. Odan basqa, banknottarda dástúrli túrde portretterdiń paıdalanylatyny tańdaý jasaýǵa áser etti. Zertteýler halyq tulǵalardy oısha tanyp-biletinin jáne beıneleri durys bolmaǵan jaǵdaıda ózdiginen sezinetinin kórsetti».
«Banknottardyń syrt jaǵy qazaq jeriniń tabıǵı jáne sáýlet ansámblderin: Býrabaıdy, İle Alataýyn, Balqash kólin, sondaı-aq aıtýly meshitter men kesenelerdi qamtydy. Banknot nobaılary bekitilgennen keıin basyp shyǵarý úshin London qalasyna jiberilgen bolatyn», – dep sózin tolyqtyrdy D.Ǵalıeva.
«Keńes rúblderin qazaqstandyq teńgege aýystyrý 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 8.00-de bastaldy jáne 20 qarashada saǵat 20.00-de aıaqtaldy. Óz valútasyn aınalysqa qosqannan keıin Qazaqstanda jańa tarıhı kezeń bastaldy», – dep sózin qorytyndylady D.Ǵalıeva.
Qazaqstannyń banknottary jyldan jylǵa túrli konkýrstar men kórmelerde jeńiske jete otyryp, halyqaralyq turǵydan tanylýda. Bul jóninde ulttyq valúta – teńgeniń bas dızaıneri Meńdibaı Álın habarlady.
Dızaınerdiń aıtýynsha, retteýshiniń alǵashqy nagradasy 2006 jylǵy úlgidegi 10 000 teńgelik banknot boldy, ol CurrencyConference 2007 halyqaralyq valúta konferensıasynda «Eń úzdik jańa banknot» nomınasıasynda júldeli orynǵa ıe boldy. Qazylar alqasy banknottardyń jańa serıasynyń biregeı dızaınyn, kúrdeli jáne joǵary qorǵalý deńgeıin atap ótti.
IACA (International Associationof Currency Affairs) halyqaralyq úkimettik emes uıymy ótkizetin bul is-sharanyń banknottardy daıyndaý, qoldan jasaýdan qorǵaý jáne aınalysy máselelerine arnalǵanyn atap ótken jón. Osy banknot 2006 jylǵy úlgidegi nomınaly 2 000 jáne 5 000 teńgelik banknottarmen qatar 2016 jylǵy 4 qazannan bastap aınalystan alynǵanyn eske salamyz.
«Qazaqstannyń teńgeleri úsh jyl qatarynan nagrada aldy, bul táýelsiz Qazaqstannyń shejiresindegi asa mańyzdy tarıhı jaǵdaı bolyp tabylady, sebebi osy ýaqytqa deıin eshbir eldiń ulttyq valútasy úsh nagradaǵa ıe bolǵan joq», – dedi M. Álın. Onyń aıtýynsha, 2012 jylǵy sáýirde Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵynyń (IBNS) konkýrsynda álemniń birneshe ondaǵan jańa banknottarynyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan, nomınaly 10 000 teńgelik Qazaqstan banknoty úzdik dep tanyldy.
2013 jylǵy mamyrda IBNS 2011 jylǵy úlgidegi nomınaly 5 000 teńgelik Qazaqstan banknotyn búkil álem boıynsha shyǵarylǵan 100-ge jýyq jańa banknottyń ishinen «2012 jylǵy eń úzdik banknot» dep tanydy.
«Bir jyldan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki «Jyldyń úzdik banknoty» nomınasıasynda kezekti ret nagrada aldy, – dep jalǵastyrdy M.Álın. – Bul nagradany 2014 jylǵy mamyrdyń basynda Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵy «2013 jyldyń úzdik banknoty» nomınasıasynda «Kúltegin» túrki jazba eskertkishine arnalǵan, nomınaly 1 000 teńgelik eskertkish banknotqa berdi. Júldeni alýǵa 12 eldiń banknottary, onyń ishinde 100 AQSH dollary, 5 eýrolyq banknot, Sochı olımpıadasyna arnalǵan 100 reseırýbli eskertkish banknoty úmitker boldy».
«2015 jylǵy 1 jeltoqsanda aınalysqa shyǵarylǵan, nomınaly 20 000 teńgelik banknot ta halyqaralyq sarapshylardyń aldynda tanymal boldy», – dedi Meńdibaı Álın.
«2016 jylǵy naýryzda HighSecurityPrintingEurope konferensıasynda (Býharest q., Rýmynıa) banknot 2015 jylǵy úzdik óńirlik banknot retinde tanyldy. 2016 jylǵy mamyrda Vashıngton qalasynda (AQSH) ótken Banknote-2016 halyqaralyq konferensıasynda bul banknot «Valúta ındýstrıasyndaǵy úzdik tehnıkalyq jetistikter úshin» (IACA ExcellenceinCurrencyAwards)» nomınasıasynda úsh júldeger qataryna kirdi», – dep habarlady M. Álın.
Halyqaralyq sarapshylardyń moıyndaýynsha, táýelsiz Qazaqstannyń monetalary ejelgi moneta soǵýshylar men zamanaýı tehnologıalardyń dástúrlerin ózderine sátti úılestire bilgen. Bul týraly Ulttyq banktiń bas dızaıneri Vıktor Ivjenko málimdedi.
Belgili bolǵandaı, Qazaqstan Ulttyq banki moneta óniminiń úsh túrin shyǵarady – aınalystaǵy, ınvestısıalyq jáne koleksıalyq (eskertkish) monetalar. Aınalystaǵy monetalar aınalysqa 1, 2, 5, 10, 20, 50 jáne 100 teńgelik nomınaldarmen shyǵaryldy. Investısıalyq monetalar qarjy quraly bolyp tabylady, olardyń baǵasy negizinen London metal bırjasyndaǵy (LME) baǵa belgilenimderine baılanysty. Alǵash ret ınvestısıalyq monetalardy Qazaqstan teńge saraıy 1996 jylǵy aqpanda daıyndaǵan bolatyn. Bul «Jibek joly» serıasynyń altyn monetalary bolatyn. QR UB koleksıalyq monetalardy 1995 jyldan beri shyǵarýda. 2008 jyly ınvestısıalyq monetalardyń eki jańa túrin – «Altyn barys» jáne «Kúmis barys» monetalaryn shyǵara bastady. Búgingi kúni altynnan jasalǵan monetalardyń 59 túri, kúmisten jasalǵan monetalardyń 187 túri, neızılberden 103 túri jáne neızılber men nıbrastan jasalǵan 5 bıkolorly túri shyǵaryldy.
QR UB dızaıneriniń aıtýynsha, kúndelikti ómirde qoldanylatyn monetalar koleksıalyq monetalar sıaqty kásibı mamandar men kolleksıonerlerdiń joǵary baǵasyn alýda. Qazaqstandyq moneta soǵýshylarynyń Dúnıejúzilik nýmızmatıkalyq konferensıa sıaqty bedeldi forýmdarǵa – Qazaqstan 2001 jyldan beri qatysyp júrgen Bazeldegi kórmege, San-Fransıskodaǵy, Sıngapýrdaǵy, Pekındegi kórmelerge qatysýy, sondaı-aq kolleksıonerlerdiń Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń jáne Qazaqstan teńge saraıynyń atyna kelip túsip jatqan suratýlary men pikirleri sonyń dáleli bolyp tabylady.
«Monetalar – memlekettiliktiń mańyzdy nyshandarynyń biri bolyp tabylady. Bul – memlekettiń «kelbeti», ulttyq brendi. Aqsha belgilerinde beınelengen sımvoldardyń arqasynda memleket tanylady, onyń tarıhymen, ony meken etetin halqynyń mádenıetimen, ulttyq turmys-tirshiligimen, dástúrimen tanysýǵa bolady», – dep atap ótti V.Ivjenko.
Sońǵy jetistikterdiń ishinde Qazaqstan Ulttyq bankiniń «Ana», «Alma otany» jáne «Halyqaralyq ǵarysh stansıasy» koleksıalyq kúmis monetalaryn atap ótýge bolady.
Tutastaı alǵanda, Qazaqstannyń koleksıalyq monetalary VicenzaNumismatica» (Italıa), «Moneta juldyzdary» (Reseı), «KrausePublications» (Germanıa), Moneta saraılary dırektorlarynyń konferensıasy (Avstralıa, Meksıka) sıaqty bedeldi halyqaralyq konkýrstarda 20 nomınasıa boıynsha nagradalar aldy.
Sherhan MOLDAHMET
«Ekonomıka» gazeti
