Álemniń dinı shejireleriniń barlyǵynda derlik Uly Jaratýshy – Allanyń tarapynan Adam balasyna tórt kitaptyń tómendegideı ret sanymen jiberilgeni aıtylady. Birinshi kitap Musa paıǵambardyń Táýraty, ekinshisi Dáýit paıǵambardyń Zabýry, úshinshisi Isa paıǵambardyń İnjili, tórtinshisi Muhambet paıǵambardyń Qurany. Bizdiń zertteý taqyrybymyz Allataǵalanyń Adam balasyna (Musa paıǵambarǵa) eń alǵash jibergen qasıetti kitaby «Taýrat» jaıly bolmaq.
Ejelgi shejirelerdiń barlyǵy derlik Táýratty –Tora, Tory, Tory at dep ataǵan. Mysaly, «Iahýdıler ózderiniń qasıetti kitaptaryn «Tora» dep ataıdy da ony jazbasha, aýyzsha dep ekige bóledi. Iahýdılerdiń túsinigi boıynsha, jazbasha Tora Allahtyń Týrı Sına (Túriktiń Syndy M.Q.) taýynda Hazireti Musaǵa jiberilgen kitaby. Al, aýyzsha Tora bolsa, jazbasha Toranyń tápsiri ispetti bolyp, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kelgen «Talmýd» atty kitap bolyp sanalady. Iahýdıler aýyzsha Torany jete uǵynbaı, jazbasha Torany túsiný múmkin emes deıdi. Jazbasha Toraǵa Hazireti Musadan (a.s.) keıingi paıǵambarlardyń aıtqan naqyl sózderi qosylyp ketken. Hrıstıandar bul kitapty «Eski Ósıet» dese, Iahýdıler «Tanah» deıdi. Bizge ol kitap joǵaryda aıtqanymyzdaı Taýrat retinde belgili.
Tora 5 negizgi bólimnen turady. «Alǵashqy paıǵambarlar» bóliminde Hazireti Musa (a.s.) qaıtys bolǵannan keıingi ıahýdıler Qudaıdyń ózderine ýáde etken mekenge, ólkege ornalasýy, patshalyqtyń qurylýy men basqarylýy, ıahýdılerdiń putqa tabynýshylarmen kúresi jáne qasıetti ǵıbadathananyń salynýy men qıraýy týraly baıandalady. Kitapta paıǵambarlardy «Alǵashqy paıǵambarlar», «Sońǵy paıǵambarlar» dep ekige bólip qarastyrady.
«Sońǵy paıǵambarlar» bóliminde keıingi paıǵambarlardyń putqa tabynýshylarmen bolǵan kúresi, jalǵyz Qudaı túsinigin ózgelerge jaıý úshin jasaǵan eńbekteri men ósıetteri aıtylady. Bul bólimde negizinen: Ishaıa (Ishaı, Eseı), Iremá (Eremeı), Hazekıel (Qazaq eli), Hoshea (Kosaı), Óel (El, Iol), Amos, Obadá, Júnis, Mıka, Nahým, Habakkých, Tsefaná, Hazaı (Qazaı), Zekerıa (Zákárıa) jáne Malakı tárizdi paıǵambarlardyń jazbalary baıan etiledi.
Iahýdılerdiń túsinigi boıynsha, Tanahta keltirilgen jyrlar taraýy Dáýit (a.s.) paıǵambar tarapynan jazylǵan. Táýratta bul bap «Zabýr jyrlary» dep keltiriledi jáne ol 150 taqyryptan turady. Bul 150 jyrdyń 73-in Dáýit paıǵambar, qalǵanyn ózge de uly tulǵalar shyǵarǵan degen pikirler bar. Jyrlardyń jalpy mazmuny Qudaı Taǵalanyń súıispenshiligi men qamqorlyǵyna tańyrqap, sheksiz ulylyǵyn, raqymyn, jarylqaýyn aıta kelip, Uly jaratýshyǵa shúkirshiligi men dáripteýin jetkizedi. Sonymen qatar, ózderiniń muqtajdyqtary, qaıǵy-qasiretteri, jaýlarynyń zorlyq-zombylyǵyna degen narazylyqtary da sóz bolady.
Súleımenniń naqyldary: Dáýituly Súleımen paıǵambardyń keler urpaqqa arnalǵan ómir súrý jaıyndaǵy ǵıbrat sózderdi keltiredi. Bólim 31 taraýdan turady.
Tańdaýly ánder: Súleımen patshanyń jazǵan óleńi retinde tanylady. Munda Allah pen Iahýdıler arasyndaǵy súıispenshilikti eki jastyń arasyndaǵy súıispenshilikpen salystyra otyryp, jan-jaqty sýrettep, dáripteıdi. Bul bólim 8 taraýdan turady.
Ýaǵyzdaýshy: bul bólim Súleımen patshanyń eńbegi retinde qabyldanady. Súleımen paıǵambar bul ýaǵyzdaýshy jyrynda ómir súrýdiń tereń maǵynasyn talqylaı kele, ómirdiń ótkinshi ári mánsiz ekendigin sıpattaıdy. Shynaıy ómir degenimiz Alladan qorqý jáne Onyń ámirlerine moıynsunýdan turady dep keltiredi. Jyr 12 taqyryp tóńireginde aıtylady.
Rýt: Munda Dáýit paıǵambardyń dúnıege kelýi, RÝT ESİMDİ TEGİ EVREI BOLMAǴANYMEN, ıahýdı dinin qabyldap, aqyrynda úılenip, otbasyly bolǵandyǵy aıtylady. Bólim bas-aıaǵy ne bári 4 taraýdan turady.
Dáýittiń ákesi Eseı, Boǵoz ben Rýttyń nemeresi. Eseı Qudaıǵa adaldyqpen qyzmet etken kórinedi. Dáýit, onyń jeti aǵasy men eki ápkesi áli kishkentaı bolǵanda, ákesi olardy Musa zańy boıynsha tárbıelegen» (29-bet «Zabýr» 86:16 JD).
MİNE OSY DEREKTERDEN MUSANYŃ DA (MOISEI), SÚLEIMENNİŃ DE (SOLOMON), ONYŃ ÁKESİ DÁÝİTTİŃ DE (DAVID), ONYŃ ÁKESİ ESEIDİŃ DE, ONYŃ ÁJESİ MEN ATASY BOǴOZ BEN RÝTTYŃ DA TEGİ EBREI EMES EKENDİGİ «TAIǴA TAŃBA BASQANDAI» AIQYN KÓRİNEDİ. MUSA PAIǴAMBARDYŃ ATA-TEGİ BARLYQ SHEJİRELERDE OSYLAI JAZYLǴAN.
...Shejireler týraly 1-shi jazba Adam atadan bastalatyn adamzattyń ata-teginiń shejiresin qamtıdy. Iaǵnı, bul bólim Qazireti Nuq (Nýh), Qazireti Ybyraıym (Ibrahım), Qazireti Ysqaq (Isqaq), Qazireti Jaqyp (Iaqýb), Qazireti Dáýit (Davıd) paıǵambarlar men olardyń úrim-butaqtary týraly baıandalatyn 29 taraýdan turady.
Shejireler týraly 2‑shi jazbada kıeli úıdiń qurylysy jaıly baıandalady. Súleımen salǵyzǵan kıeli úıdegi shymyldyq jáne soǵan qoldanǵan túrli-tústi jipter týraly aıtylady. Bul bólim 36 taraýdy quraıdy.
«Bes kitap, Tora, Táýrat — İnjildiń bir bóligi bolyp tabylatyn Kóne Ósıettiń alǵashqy bes kitabynyń aty. Bes kitapty evreıler Tora (ıaǵnı, “nusqaý”, “ǵalamǵa jetekshi”), musylmandar Taýrat dep ataıdy. Oǵan “Jaratylystyń bastalýy”, “Shyǵý”, “Levıt”, “Sandar”, “Ekinshi zańdastyrý” kitaptary (bólimderi) jatady. Bes kitapty Musa kitaby dep te ataıdy, ol osydan 3300 jyldan astam buryn, Sınaı taýynda Musa paıǵambarǵa ýahı kelgende túsirilgen kitap bolyp esepteledi. Zertteýshi ǵalymdardyń (J. Astrúk) boljaýynsha, Bes kitap b.z.b. 444 j. shamasynda birjola qurastyrylyp bolǵan. Evreılerdiń dástúrinde Tora dep keń maǵynada Bes kitaptyń ózin (Tanah) jáne oǵan túsiniktemelerdi (Mıshna, Talmýd) ataıdy. Bes kitap jaratylys týraly, Adam Ata men Haýa Ana, topan sý, kóne evreılerdiń patrıarhtary (Ibragım, Jaqyp, Ysqaq, Júsip t.b.) jaıynda áńgimeleıdi. Sol sıaqty onda evreılerdiń tarıhyna qatysty kóptegen oqıǵalarmen qosa (kóbinese, Musa tóńireginde) ıahýdı dinine qatysty zańdar men rásimder jazylǵan. Bes kitaptyń negizgi ıdeıasy — jalǵyz ǵana Qudaıǵa (Iahve, Iegova) syıynyp, din jolymen júrip-turý, evreılerdi Qudaı tańdaǵan halyq retinde ýaǵyzdaý. Taýrat ıslam moıyndaıtyn tórt qasıetti kitaptyń bireýi retinde sharıǵat zańdarynyń, musylmandyq dúnıetanymnyń qalyptasýyna edáýir yqpal etken» («Bes kitap». Qazaq ensıklopedıasy).
«Sınaı taýy (ıvr. הַר סִינַי, Har-Sınaı); sonymen qatar Musa taýy (gora Moıseıa, gora Horıv) — Egıpettegi Sınaı jarty aralynda ornalasqan. Bıler biliminde (Bıblıa) osy taýda Uly Jaratýshy – Alla (Bog) Musa paıǵambarǵa (Moıseıý) on ósıet (Desát zapovedeı) bergen.
Evreı dástúri Sınaı taýynyń qaı jerde ornalasqany jaıly derekterdi saqtamaǵan. Musa taýyn (gory Moıseıa (arab. Djabal-Mýsa)) Sınaı taýy dep esepteý kresıan dástúri boıynsha 1Y ǵasyrdan (Evsevıı Kesarııskıı[2]) bastalady. Qazirgi ýaqytta ózge de varıanttar usynylyp júr («Sınaı gora – Vıkıpedıa» (https://ru.wikipedia).
Ejelgi jazbalardyń bárinde Uly Jaratýshy - Allanyń eń alǵash adam balasyna (Musa paıǵambarǵa) aıan beretin jeriniń ataýy Sınaı taýy delinedi. Sınaı taýy, bul keıingi ózge tilderdiń yqpalymen ózgeriske ushyraǵan taza qazaq sózi. Sóz túbiri Syn (Sın). Qazaqta osy túbirden Syn, Syndy, Synaı, Syntas, Syńǵyrlaý, Shyń, Shyńyraý, Shyńdaý, Shyn, Shyndyq degen uǵymdar týyndaıdy. Bárinde de sóz túbiri Syn, Shyn, Shyń. Bulardyń bári sınonım sózder, sóz túbiri «yn» (yń)», osy túbirden týyndaıtyn «qyn» men «qynap» analyq tekti bildiredi. Qazaqtyń Taý degen uǵymyndaǵy túbir sózdiń Aý (Aýa Ana) bolatyny osydan. Qazaqtyń ejelgi «Syna» jazbasy solardan qaldy. Olardyń eń alǵashqy ǵumyr keshken jerleri Mańǵystaýdyń qyry, ıaǵnı Ústirti (Ústińgi jurty). Ol jerde qazirdiń ózinde Mańǵystaýdyń qara oıynan Ústirtke kóteriler jerde Syndy asýy, Syndy taýy jáne osy attas qudyq bar. Osy qyrdyń bir bıik jeri kúni búginde de «Shyń» dep atalady. Mine Alshyn ataýynyń ekinshi býynynda turǵan «Shyn (ras)» degen sózdiń shyǵý tegi. Bul daýǵa jatýǵa tıis emes. Sóz túbiri jáne onyń quramy eshqashan qatelesken emes.
Demek, Sınaı taýy degenimiz, Mańǵystaýdaǵy Syndy taýy. Arabıa jerindegi Sınaı taýy osy Mańǵystaýlyq Syndy taýynyń transkrıpsıasy. Musa paıǵambardyń eli, ıaǵnı Qaz Adaılar kóshpendi ómir súrdi. Jaz jaılaýy Syr óńiri bolsa, qys qystaýy (turaqty mekeni) Manqystaý boldy. Musa paıǵambarǵa Uly Jaratýshynyń aıan beretin (kitap beretin) jeri osy Mańǵystaýdaǵy Syndy taýy. Qazirgi ataýy joǵaryda kórsetkenimdeı Ústirt. Ústirttiń tolyq maǵynasy – Ústińgi jurt, ıaǵnı Uly Jaratýshy – Allany alǵash tanyǵan jurt. Ejelgi jazbalardyń bárinde aıtylatyn álem astanalary Qana (Qańǵa baba) men Sıon (Syndy, Sınaı) qalalary da osy óńirde bolǵan. Sol ejelgi qamal-qorǵandardyń oryny kúni búginge deıin saqtalǵan.
Evropa (Kresıan) ǵalymdary sońǵy ǵasyrlarda Arabıadaǵy Sınaı jarty aralynyń asty men ústin túgel sharlaǵan. Biraq, kitapta aıtylatyn el (rý), jer, sý, taý atýlaryna (jalǵyz Sınaıdan basqa) birde-biri sáıkes kelmegen. Arheologıalyq qazba zertteýleri de esh nátıje bermegen. Túńilgendikteri sonshama sońǵy kezderi olardyń tarapynan bul qasıetti kitaptardaǵy baıandalatyn oqıǵalar bizdiń jer sharynda emes, ózge planetada bolǵan bolýlary kerek degen pikirlerde jarıalanyp júr.
Ebreı halqynyń «meniki» dep menshiktep alyp, Sınaı taýynyń túpkilikti turaǵyn, ıaǵnı búgingishe aıtqanda adresin saqtap qala almaı otyrǵandarynyń syry osy. Keńestik (ebreılik) bólshevızmniń osy derekterdi saqtap búgingi kúnge jetkizgen Tarıhat jolyn (Sopylyq ilimdi) ustanýshylardy qýǵynǵa salýlarynyń da syry osy. Negizgi maqsaty ebreıler «birinshi» degen jalǵan tujyrymǵa jurtty sendirý úshin.
Tarıh taǵlymy: Bútkil jer betinde jalǵandyqqa qarsy tura alatyn jalǵyz ǵana ilim bar. Ol Adam balasynyń jan dúnıesin zertteıtin - Sopylyq ilim, aýyz eki tilde Ar ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi jáne sonymen qatar Tarıhat (Tarıh Ata) joly dep te atala beredi.
Evreılerdiń Táýratty Tana (Tanah) dep ataıtyn sebebi, Buzaý men Tana sınonım. Al, evreıler Buzaýdan taraıdy. Atam qazaqtyń «Tana kózin súzbese, Buqa jibin úzbeıdi» deıtin maqaly bar. Demek, tana buzaýdyń eseıe bastaǵan kezeńi jáne olardyń tegi Analyq (Eva, deva) tekke jatady. Evreılerdiń tegi osy. Olar ózderin Atadan emes, qyzdan (Evadan) taratady.
Kóne evreı patrıarhtary dep otyrǵandarynyń báriniń tegi Qazaq (Qaz aǵa). Olardyń bári osy biz sóılep júrgen tilde sóılegen. Kóshpendi eldiń tili ózge eldiń tilimen býdandaspaǵan. Qasıetti Quran Kárimde osy atalǵan paıǵambarlarmen birge 25 paıǵambardyń attary berilgen. Ejelgi jazbalardyń bárinde de olardy Qazireti Nuq, Qazireti Ybyraıym, Qazireti Ysqaq, Qazireti Jaqyp, Qazireti Dáýit, Qazireti Júsip paıǵambarlar t.t. dep báriniń esimderiniń aldyna Qazaqtyń balasy (Qazireti) degen atalarynyń attary atalady.
Qazireti – sóz túbiri Az (Áz), Qaz (Qazaq) jáne İr (bir), Et (Ed, Ad) degen birikken sózderden turady. Ózderińiz kórip otyrǵandaı sóz túbiri Áz (Az) jáne Qaz. İr – iri, bir, pir, ıaǵnı eń alǵashqy ata, úıretýshi birinshi adam, pir degen uǵymdy beredi. Et (Ed) – myna kórshi orystardyń «edınısa» dep júrgenderi osy. Bul, bizshe Ad atamyzdyń laqap aty. Al, «İ» dybysy «y», «ı», «ı», «n» tobyna jatady. Bul ejelgi qazaqtyń sóz jasaý júıesinde «uly», «balasy», «urpaǵy» degen maǵyna beredi. Mysaly, Adaı - Adam atanyń urpaǵy (uly, balasy, qyzy), ıaǵnı atamyzdyń qarashańyraǵynyń ıesi degen qaǵıdaǵa sáıkes Jary Adaı, Jajır Adaı, Qoja Ahmet Iassaýı, qajy Qusaıyn Shırazı (Iassaýı kesenesin salýshy sheber), Ahmet Jýginekı (ádebıet tarıhynda «Shyndyq syıy» dastanymen málim), Ábý Násir Ál (Al) Farabı, Hakim Tarazı, Mahmýd Qashqarı, Ál Býharı, Hakim ata Súleımen Baqyrǵanı, Álisher Naýaıı, Fırdaýsı (Shahnama), Ábdirahman Jámı (parsy-tájik ádebıetiniń klassıgi), Muhammed Shaıbanı (Joshy hannyń urpaǵy), Qadyrǵalı Jalaırı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Ybyraı Altynsarın, Sáken Sáıfýllın, Beıimbet Maılın, Júsip Balasaǵunı, Bórte Bóri (Shyńǵysqannyń arǵy atalary), Býrahan Ázi (tama Qarabýra Áz áýlıe), Ábýbákir Kerderi t.t. bolyp kete beredi. Osy jerde sál de bolsa ótken tarıhtan habary bar adamdardyń esine sala keteıin ejelgi, ásirese bizge kóbirek belgilisi orta ǵasyrlyq uly ǵulamalardyń barlyǵynyń derlik ata tegi osylaı jazylǵan. Bul qaǵıda qazaqta kúni búginde de qoldanysta bar. Mysaly, Mustafa Shoqaı, Ánes Saraı, Halıpa Altaı, Islam Jemeneı, Sabyr Adaı, Ordaly Qosaı, Aqylbek Jemeneı, Tuńǵyshbaı Al Tarazı, Qaırat Mamı, Qadyr Myrza-Áli ...
Tarıh taǵlymy: Atam Qazaqtyń sóz jasaý júıesindegi sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylysyp kórgen emes. Jańylysatyn adamdardyń sanasy, ıaǵnı aqyly men bilim deńgeıleri ǵana.
«Jerdiń júzin mekendegen halyqtardyń kóbisi erte kezden-aq jeti sanynda sıqyrlyq kúsh bar dep sanasa, ony kıeli, qasıetti dep uǵatyn da ulttar bar. Bizdiń ata-babalarymyz da jeti sanyn qasterlep, birqatar tanym-túsinigi men tabıǵat qubylystaryn, aspan deneleri men zań, júıelerdi jeti sanymen ataıdy. Allah Taǵaladan pendelerine túsken qasıetti kitaptardyń biri – Taýratta jeti sany 500 ret qaıtalanady.
Qazaqtardyń tanym - túsiniginde Jeti ata. Bul – qazaq halqynyń dástúrli salt-sanasynda adamnyń ata jaǵynan tegin taratýdyń naqty júıesi. Árbir qazaq balasy ózinen bastap jeti atasynyń aty-jónin jadqa bilýge mindetti. Muny áke-sheshesi, ata-ájesi úıretip, jattatýǵa tıis.
Óıtkeni qazaqta jeti ataǵa deıin qyz alyspaıdy, oǵan deıingi urpaq bir atanyń balasy – týys sanalady. Qazaqtar negizinen jeti atany bylaısha taratady: 1. Ata 2. Áke. 3. Bala. 4. Nemere. 5. Shóbere. 6. Shópshek. 7. Nemene. Munan soń týystyq ataýlar ári qaraı: júrejat, týajat, juraǵat, jat juraǵat, jegjat, jamaǵaıyn bolyp kete beredi. Jeti atalyq ustanym árbir qazaqtyń, búkil halyqtyń babalar rýhy aldynda ishteı jaýapkershilik sezimin oıatatyn kúshke ıe.
Ol – etnıkalyq tutastyqtyń qýatty arqaýy, temirqazyǵy. Sol sebepti ata-babalarymyz: «Tegin bilmegen teksiz», «Jeti atasyn bilmegen: jetesiz», «Ata – tegin suraǵannyń aıyby joq» dep urpaqtaryna jeti atasyn bilýdi ósıet, amanat etip aıtyp ketken. Qazaqtar bala, nemere, shóbere, shópshek, nemene, týajat, júrejatty «Jeti pusty» dep te ataıdy.
...Taýrat kitaby boıynsha: Qudaı 1 – kúni jaryqty, 2 – kúni aspandy, 3 – kúni jerdi, 4 – kúni Kún, Aı jáne juldyzdardy, 5 – kúni balyqtar men qustardy, 6 - kúni ańdar men adamdardy jaratqan, 7 – kúni dem alǵan. Bul álemdi jaratýǵa arnalǵan jeti kún dep atalady» (Maqsutbek Súleımen. «Tańǵajaıyp jeti sany» www.info-tses.kz/red/article.php?article=52232).
Túsinikteme: Jeti sany Buzaý Jemeneıdiń sandyq ataýy. Jemeneı - Buzaýdyń eki balasynyń kishisi. Úlkeniniń aty Aıtýmys. Jemeneıden Semıt bólinedi. Al, Semıt Arab pen Ebreılerdiń atasy. Qazaqtyń jeti men segiz sanynyń avtorlyq quqyǵy osylarda. Jetiniń Jemeneımen, segizdiń Semıtpen túbirles bolatyny osydan. Ózderińiz kórip otyrǵandaı segizdiń sóz túbiri egiz. Suraq: Segiz kimmen egiz? Árıne, jetimen der edi, kez-kelgen esi durys sanaly qazaq azamaty.
Ony myna kórshi orys eli de kámil biledi. Áıtpese olar jetini «sem», segizdi «vosem» dep sóz túbirinde «Em» degen túbirdi (birinshi túpti) ustamaǵan bolar edi. Bul jerde olar jetiniń Jemeneı ekenin kámil moıyndap, semıt-segizder jemeneı-jetiniń ishinen shyqty dep otyr.
...«Semmıtter dep atalatyn ejelgi taıpalardyń arab tekti, evreı tekti bolyp qaı kezde ekige bólingeni belgisiz. Taýrat saryndarymen sabaqtas arabtardyń ortaǵasyrlyq ańyzdaryna qulaq salsaq: semıt taıpalarynyń áridegi ata-babalary Evfrat jáne Iordan ózenderin uzaq ýaqyt ıemdenip, kóne mádenıet oshaǵyn qalaǵan. Olardyń bir toby osy aradan teriskeı baǵytqa oıysqan da, al ekinshi bóligi – Evfrat ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵylar – Arabıa túbeginiń ishki jaǵyna bet alǵan. Ańyz-áńgimelerdiń aıtýynsha, túbekke qonys aýdaryp, jergilikti jabaıy taıpalarmen sińisip ketkender – «joǵalǵan arabtar» degen ataqqa ıe bolǵan, olardy kúnálary úshin qudaı qyryp salǵan ba, álde ózderinen keıin kelgen otarlaýshylardyń arasyna kirip joǵalyp ketken be, áıteýir ǵaıyp bolǵan. Bul otarshylar basqa emes, kóne ósıettik Ibrahımniń týǵan aǵasy Taýrattyq Ioqtannyń, bylaısha aıtqanda, Haqtannyń (Aqtan, Aqpan M.Q.) on úshinshi balasy bolsa kerek-ti. Bizdiń dáýirimizden bir jarym-eki myń jyl buryn olar Hetter (Keteler, qazirgi Almanıa (Germanıa) solardyń urpaǵy M.Q.) elinen shyǵyp, Iordan ózeni men óli kóldi jaǵalaı otyryp Arabıa túbegine qonys aýdarǵan. Haqtannyń urpaqtaryn «naǵyz shynaıy arabtar» dep ataǵan, olar ońtústik arab taıpalary (ıemendikter (Jemeneıler M.Q.)) solardyń tuqymy» (Panova V.F., Vahtın Iý.B. Jızn Muhammeda. – M.: Polıtızdat, 1990. 11-12 better).
«Arabıa túbeginiń teristik betin qonystanǵan taıpalardy jurt «jergilikti arabtar» dep ýájdeıdi. Olardyń aty ańyzǵa aınalǵan babasy – Ismaıl, egıpettik kúń Ajardan týǵan, ol Ibrahımniń uly. Demek, Ismaıl Iemendikterdiń, arǵy atasy Haqtannyń eki atadan qosylatyn nemeresi bolǵan. Bular túbekti jeke ózderi ǵana qonystanyp qoıǵan joq, Ibrahımniń basqa atalas aǵaıyndary da jaılady. İnisi Nahordyń tuqymdary, Ibrahımniń nemeresi Isavtyń urpaǵy, dep aıtylady ańyzdarda.
Ańyz boıynsha, evreılerdiń semıttik taıpalarynyń túp atasy Ysqaq. Ol Ibrahımniń Sara degen áıelinen týǵan balasy. Ysqaq pen Ismaıl shesheleri bólek bolǵanmen, ákeleri bir aǵaly-inili týysqandar.
...Haqtannyń urpaqtary – ońtústik taıpalar men teristiktegi Ismaıl urpaqtarynyń arasyndaǵy jiktik aıyrmalar osy kúnge deıin saqtalǵan. Deıturǵanmen, arab jáne evreı taıpalarynyń bir kezderi birge týǵan adamdar ekeninde daý joq» (Amanbaı Quntóleýuly «Muhammed Paıǵambar» Almaty. 2003. 31-32 better). Keltirgen derekteri Adaı shejiresimen tolyqtaı sáıkes keledi.
Mýsa paıǵambardyń urpaqtary buzaýdy pir tutady. Haıýandar ishinde osy sıyr ǵana ólgenin joqtaıtyn (tulypqa móńireıtin) jalǵyz janýar. Negizinde Musa paıǵambardyń tegi Qosaı. Musa esiminiń túbiri Us (Ús, Ush, Úsh) bolatyny osy. Úsh sany Qosaılardyń sandyq ataýy.
Bul Alyp bı (Álippe) men sandyq júıege de tolyqtaı sáıkes keledi. As (1), Ás, Es, Is, Os(5), Ós, Us(7), Ús, Ys, İs(10) barlyǵy on túbir sóz jasalady. As tobyna jatady. Os (Qosaı) óte jaqsy degen baǵa alyp, besinshi býynda tursa, Musany qus qylyp kókke ushyrǵan jetinshi býyn Buzaý-Jemeneıler bolyp tur.
...«Sondaı-aq, buryn NUHTY da týra jolmen júrgizgenbiz. Ári onyń URPAQTARYNAN Dáýitti, Súleımendi, Aıýbty, Júsipti, Musa jáne Harýndy da. Biz jaqsylyqty yqylaspen isteýshilerdiń qaıtarym syıyn osylaı beremiz. 85. Ári Zákárıany, Iahıany, Isany, Ilıasty da (týra jolmen júrgizdik). Olardyń bári de izgilerden edi. 86. Ári Ismaıldi, Álásaǵty, Iýnýsty jáne Lutty da (týra jolmen júrgizdik). Árbirin álemderge artyq ettik. 87. Sondaı-aq olardyń ákelerinen, urpaqtarynan jáne baýyrlarynan da tańdap aldyq jáne týra jolǵa salyp júrgizdik. 88. Allanyń týra joly – osy... (Ál-Ánam súresi. 84-88 aıattar). Tápsir: Ózderińiz kórip otyrǵandaı joǵary da attary atalǵan, atalmaǵan barlyq paıǵambarlar Nuh paıǵambardyń urpaǵy (balasy) delinip Allanyń «Aq joly» aıqyn kórsetilgen.
Buzaý (Sıyr) demekshi – osy sıyr qazaqtyń qolǵa úıretken úı janýarlarynyń eń alǵashqysy. Qazaqta sıyr men sıyrshylardyń piri Záńgi baba delinedi. Qazaqtyń jyl sanaý júıesinde sıyr tyshqannan keıin ekinshi atalady. Adam balasy 70 000 jylǵy ǵumyrynda eń alǵash qysqa daıyndaǵan astyǵyn urlap jegen tyshqandy, sodan keıin sıyrdy tanydy. Záńgi - sóz túbiri «áń (ań, an)» bastaýyn Mannan (Mańǵystaýdan) alady, analyq tekke jatady. Ań (an) men ananyń túbirles bolatyny osy. Atalarymyz qara násildilerdi Záńgi dep ataǵan. Qazaqtyń qaıdaǵy bir qıyrda (óte alysta) qaldy ǵoı deıtinderi osy. Qıyr men sıyrdyń túbirles bolatyny osydan. Sol sıaqty sıyr, buqa, ógiz, tana, qashar, baspaq t.t. bári-báriniń maǵynasy osy. Báriniń bastaýy Buzaý. Bul jeti atalyq bólinbeıtin birtutas tektikti bildiredi. Bóliný osy Buzaýdyń segiz sanyn ıemdengen urpaǵy Semıtterden bastalady. Jemeneıler qarashańyraqta qaldy, semıtter bólinip ketti. Bóliný osy semıtterden bastaldy. Qazaqtyń «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol», «Er týǵan jerinde, ıt toıǵan jerinde», «At aınalyp qazyǵyn tabar, er aınalyp elin tabar» deıtin maqaldary osylaı dúnıege keldi. Bul maqaldyń búgingi aýdarma maǵynasy «kosmopolıtızm». Kosmopolıtterde Atameken, Otan, Týǵan jer degen túsinikter bolmaıdy. Olardyń kóje qarny qaı jerde toısa, otany sol. Bundaı kózqarastaǵy jandar qazaq úshin asa qaýipti. Óz týǵan eliniń baılyǵyn dalaǵa tasıdy. Táýelsizdikke qol jetkizgeli bergi, 25 jyl ishinde orys tildi bılik basyna shoǵyrlanǵan kóptegen kosmopolıtter qanshama el baılyǵyn syrtqa asyrdy, artynan ózderi de qashty. Sol dalaǵa «jylap» ketken mıllıardtaǵan qarajattar el múddesine jaratylǵanda bizdiń jaǵdaıymyz qazirgiden myń ese artyq bolatyny aıdaı aqıqat emes pe? Elimizde sondaı bılik basyna shoǵyrlanǵan qarajat ıelerine úsh ret «amnıstıa» jarıalandy.
Sıyr Allanyń adamdarǵa jibergen eń alǵashqy syıy edi. Sondyqtan syı, syılyq degen uǵymdar dúnıege keldi. Bul uǵymnyń negizgi avtory Qazaqtyń Aǵa Arysynan taraıtyn Úısinder, dálirek aıtqanda osy Úısin atamyzdan taraıtyn Syılyqsary (Jıen), Aqarys – Jalaıyrdan taraıtyn Sıyrshy, Ógiz; Dýlattyń Sıqymy, Kereıdiń Sıbany, Alshyn-Baıulynyń Tanasy, osylardyń báriniń bastaýy Buzaý Ata bolyp tabylady. Áıgili Býdda dini osylardyń arasynda dúnıege keldi. Buzaý men Býddanyń bir túbirden (bir atadan) bolatyny osydan. Qazaqtyń bozarý men buzylý degen uǵymdarynyń shyǵý tegi de osy. Ejelgi týystyǵy bólinbegen Adam Atanyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaý-Jemeneılerden «Semıt taıpalarynyń» bólinip (buzylyp) ketkeninen shyqqan. Mańǵystaýdaǵy Buzaý túbeginiń - Bozashy túbegi dep atalatyny da osydan. Buzaý men Buzylýdyn «Buz» degen bir túbirden ekenine jáne adam óńiniń buzylýy bozarýdan bastalatynyna qandaı daý bar. Bul daýǵa jatpaýǵa tıis. Bizdiń atalarymyz tarıhty osylaı jazǵan. Sol úshinde olardy búkil álem Qaz bı (Qas bı, Kaspıı) dep ataǵan.
Musa atamyzdyń jolyn ustanǵan Er Dáýit pen onyń on segiz myń ǵalamǵa patsha bolǵan ataqty uly Súleımenniń de tegi Qazaq. Shejire deregi boıynsha Qosaı atamyz Adaı atamyzdyń úshinshi býyn urpaǵy, Adaı - Qudaıke - Qosaı bolyp taratylady.
Musa paıǵambar urpaqtarynyń Buzaýdy pir tutatynyna kelsek, Buzaý shejire deregi boıynsha Adaıdyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń tórtinshi balasy, Adaıdyń altynshy nemeresi, ıaǵnı Qosaıdyń inisi. Jáne onyń ústine Buzaý Adaıdyń eń jaqyn týystyqty bildiretin, bólinbeıtin jetinshi býyn urpaǵy bolyp tabylady. Áıtpese, Er Dáýitti búkil qazaq halqy Temirshi-ustalardyń ustazy dep pir tutyp, Buzaýdy asa qasterlemegen bolar edi. Olar eń alǵash emhana ashyp, adam emdep, aǵashtan keme jasap, qatty aǵashqa emen, qoldan jasalǵan qatty zatqa temir dep óz esimin berip, temirden jasalǵan qarýǵa «semser» dep óz esimderin bergender de solar bolatyn. Shyndyqtan eshkim eshqaıda qashyp qutylyp, olardyń «avtorlyq» quqyǵyn eshkim tartyp ala almaıdy. Sol úshinde qoldan jasalǵan eń qatty zatqa «sement», qatty tasqa «kremnıı» dep at qoıyldy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı barlyǵynyń avtory Buzaý atamyzdyń urpaǵy Jemeneıler, barlyǵynyń bir ǵana «em» degen bir túbirden (bir atadan, bir rýdan) bolatyny osy.
Osy jerde alǵash temir qorytyp, odan semser, selebe jasaǵandar Jemeneıler bolsa, Qazaqtyń qaıqy qylyshy men pyshaǵynyń ataýy qaıdan shyqty degen suraqtyń týyndary sózsiz. Qylysh pen pyshaqty da oılap tapqan osylar. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Qylyshtyń sóz túbiriniń «yl» bolýy, Jemeneıdiń aǵasy Aıtýmystyń ishte qalǵan jalǵyz balasy Shylym atamyzdyń atynyń «yl» túbirimen sáıkes kelýi, jáne sonymen qatar, pyshaqtyń sóz túbiri «ysh» bolatyny da osydan. Týra qylyshtyń ush jaǵyn syndyryp alyp, úı sharýasyna paıdalanyp, ony pyshaq dep ataǵan. Jer betiniń túpkir-túpkirlerinde kezdesetin Shylym (Chýlym) atty ózender men eldi meken ataýlary osy atalarymyzdan qaldy.
Táýrat qara sózben emes jyrmen jazylǵan. Bul ejelgi jyrmen jazylǵan kıeli kitaptardyń barlyǵynyń avtory qazaqtar degen sóz. Tarıhy taıyz, sózdik qory az, til bilimi jetispegen elderdiń bulaı jasaý qoldarynan kelmegen. Ejelgi jyrmen jazylǵan kóptegen kıeli kitaptardy (Taýrat, Zabýr, Avesta, «Qutadgý bilik» t.t. kóptegen elderdiń meniki dep menshiktenip alyp, maǵynalaryn tolyq túsine almaı júrgenderiniń syry osy. Osy ejelgi kitaptar men ejelgi Ósıet jyrlardy menshiktengen elder men ulttardyń barlyǵy da, sol eńbekterdiń tolyq maǵynasyn túsine almaǵasyn bári bir aýyzdan, bulardyń bári ejelgi evreı, ejelgi parsy, ejelgi arab, ejelgi monǵol, ejelgi qytaı tili dep ataıdy. Shyndyǵynda olardyń «ejelgi» dep otyrǵandarynyń barlyǵy qázirgi qazaqtyń Ana tili bolyp tabylady.
Meniń osy keltirgen tujyrymdarymnyń aıdaı aıǵaǵy etip, jaqynda álemdik BAQ-tar (Buqaralyq Aqparat Quraldary) álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyl burynda búkil álem elderi bir tilde sóılegen degen qorytyndyǵa kelgenin jarıalady. Árıne, ol til Qazaqtyń ANA tili. Búkil jer betindegi jer, sý, taý, ulttar men memleketter jáne eldi meken ataýlarynyń qazaqtyń Ana tiline sáıkes keletininiń syry osy. Sondyqtan, Qazaqstan úkimeti qazaqqa ózge tilderdi tyqpalaǵansha, elimizdiń til men tarıh ǵylymdary osy baǵytty zerttep, búkil álem elderine osyny moıyndatyp, olardyń óz Ana tilderimen qaıta qaýyshýlaryna yqpal jasaǵandary jón bolar edi.
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý
