Táýelsiz Qazaqstan eldiń azattyǵymen aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderdiń  erligin tanýǵa tıis

Álemniń barlyq derlik memleketteri táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin birinshi kezekti memlekettik shara retinde óz halqynyń azattyǵy, óz jeriniń birtutastyǵy men bútindigi, óz eliniń táýelsizdigi jolynda kúresken ul-qyzdarynyń (qaza tapqan jáne kózi tiri) taǵdyry, kórsetken erligi jóninde sheshim qabyldady. Olar óz Otanyn, óz jerin qorǵaýshylardy ulttyq batyr dárejesine kóterip, ulyqtady.

Barlyq ýaqytta barlyq qurlyqtaǵy elder men halyqtardyń kópshiligi: Azıa, Eýropa, Amerıka, Afrıka elderi joǵary memlekettik aktiler qabyldaǵan. Bul – álemniń zańdylyǵy, álemdik praktıka, jańadan qurylǵan barlyq memleketter osy joldy ustanady. Birqatar elderde, tipti, memlekettik saıasatty, qoǵamdyq ómirdi jáne óz azamattarynyń sanasyn otarsyzdandyrý jóninde arnaıy memlekettik baǵdarlamalar qabyldandy.

Osy tabıǵı proses eshbir elde tarıhty qaıta jazý bolyp sanalmady. Kerisinshe, bul aqıqat pen ádildikti qalpyna keltirý bolyp esepteldi, óıtkeni, birinshiden, metropolıa-elder jáne olardyń jylnamashylary men ǵalymdary eshqashan da, eshbir jerde de ózderi otarlaǵan eldiń shynaıy tarıhyn jazbaı, árdaıym ózderiniń órkenıet taratýshy rólin asyra kótermelep, ózderi júrgizgen zorlyq-zombylyqty aqtady, ekinshiden, otarshyl-totalıtarlyq saıasat pen ıdeologıa óz bodanyndaǵy halyqtyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreskerlerdi qylmysker dep kórsetti, al otarshyl bılik olardyń kúresin qatygezdikpen basyp-janshyp, olardy júıeli túrde qýdalap otyrdy. Sondyqtan da jas memleketter ózderiniń azattyǵymen táýelsizdigi úshin kúresken batyrlaryn aqtap, olardyń esimin qaıta jańǵyrtyp, sińirgen qyzmetterin laıyqty túrde tanýdy ózderiniń boryshy men mindeti sanady.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin qalyptasqan jańa memleketter men «sosıalısik lager» elderinde de osyndaıpraktıka ornyqty. Shyǵys Eýropa memleketteri, burynǵy KSRO-nyń odaqtas respýblıkalarynyń barlyǵy derlik, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda, ózderiniń  naqty jaǵdaılaryn negizge ala otyryp, qajetti memlekettik sheshimder qabyldady.

Máselen, Lıtva Respýblıkasy keńestik otarlaýǵa qarsy nebary 50 jyl kúresken tulǵalardy aqtap alý, olardyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý boıynsha 29 joǵary memlekettik akt (10 zań, 19 Úkimet qaýlysyn) qabyldady. Lıtvada, tipti, jańa Memlekettik ortalyq qurylyp, el Seıminde turaqty jumys isteıtin komısıa uıymdastyryldy, olar qabyldanǵan zańnamalyq aktilerdi iske asyryp, olardyń oryndalý barysyn baqylap otyrdy.

Grýzın Respýblıkasy El táýelsizdigi jolynda kúresken jáne ult-azattyq kúreske qatysqany úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalardyń erlikterine qatysty ádilettilikti qalpyna keltirý týraly memlekettik dekret qabyldady. Tipti, jańa, demokratıalyq Reseıdiń ózinde «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań, «Negizsiz qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan dinı qyzmetshiler men dindarlardy aqtaý týraly» Prezıdent aktisi, «Qaza tapqan otan qorǵaýshylary týraly», «Qýǵyn-súrginge ushyratylǵan halyqtardy aqtaý týraly» zańdar men basqa da aktiler sekildi zańnamalyq aktiler qabyldandy. Sol arqyly Reseı Federasıasy KSRO-nyń quqyqtyq mırasqory retinde, birinshiden, tipti, olardyń reseılik Otanynyń ózinde júıeli saıası qýǵyn-súrgin faktileri men qorǵaýshylardyńbatyrlyǵyn umytý oryn alǵanyn, ekinshiden, óz aýmaǵynda tutas halyqtardyń qýǵyn-súrginge ushyratylǵanyn moıyndady.

Reseı Prezıdenti B. Elsınniń «Uly Otan soǵysy kezeńinde jáne soǵystan keıingi kezeńde qýǵyn-súrginge ushyratylǵan, buryn áskerı tutqyn jáne azamattyq tulǵa bolǵan Reseı azamattarynyń zańdy quqyqtaryn qalpyna keltirý týraly» 1995 jylǵy 24 qańtardaǵy Jarlyǵyn atap ótpeýge bolmaıdy. Bul Jarlyq Reseı aýmaǵynda, negizinen alǵanda, keńes qolbasshylyǵynyń kinásinen tutqynǵa túsken, totalıtarlyq rejımniń júzdegen myń jáne mıllıondaǵan qurbandaryn aqtap, olardyń ardaqty atyn qalpyna keltirýge jol ashty. Stalınniń ózi Gıtlermen Germanıadaǵy syrtqy basqynshylyq pen fashızmdi jýyp-shaıatyn sharttar jasassa da, bul adamdardyń ómiri qosarly qasiretpen qosa órildi: olar tutqynda fashıserdiń qorlap-kemsitýi men qýǵyn-súrginine dýshar bolsa, óz Otanynda olardy Stalın satqyn jáne memlekettik qylmysker dep jarıalap, sodan týyndaıtyn barlyq ashshy saldardyń azabyn tartqyzdy.  

Qazaqstan Respýblıkasynda da táýelsizdik alǵannan keıin birqatar mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldanǵanyn aıtý kerek. Atap aıtqanda, negizinen alǵanda, tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qalpyna keltirýge, qazaq tilin, sáýlet qurylystaryn qaıta túletýge baǵyttalǵan «Tarıhı sanany qalpyna keltirý tujyrymdamasy», «Mádenı mura» baǵdarlamasy qabyldandy.

Jekelegen tarıhı oqıǵalar men dańqty (negizinen alǵanda jońǵarlarmen bolǵan soǵystar kezinde) tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensıalar ótkizilip, eskertkishter qoıyldy, olardyń aty kóshelerge berilip, memleket basshylarynyń baıandamalaryna arqaý boldy, olar týraly kitaptar shyǵarylyp, maqalalar jazyldy, birqatar kórkem jáne derekti fılmder túsirildi.

Degenmen, munyń barlyǵy akademıalyq ári birjolǵy sıpatta bolyp, jalpy tásilder men usynymdarǵa, sondaı-aq mereıtoılyq datalarǵa arnalyp, saltanatty is-sharalar – toılar formatynda ótkizilip júr. Osyndaı is-sharalarǵa memlekettik bılik organdary bastamashy bolmaıdy. Olar, ádette, qoǵamdyq uıymdardyń, ǵalymdardyń, sol tulǵalardan taraǵan urpaqtardyń tabandy bastama jasaýy arqasynda ótkiziledi. Ortalyqtaǵy, sondaı-aq jergilikti jerlerdegi memlekettik organdar bul máselelermen arnaıy túrde aınalyspaıdy, óıtkeni olardyń aldyna mundaı mindet qoıylmaǵan, bul úshin qajetti zańdar qabyldanbaǵan. Jergilikti bılik organdary, negizinen alǵanda, ártúrli deńgeıdegi sheneýnikterdiń korporasıalyq, konúnktýralyq, keıde traıbalıstik, jershildik paıymdaryna súıene otyryp, mundaı sharalarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilýine kóńiliniń hoshyna qaraı kelisim bildiredi nemese odan bas tartady.

Ókinishke oraı, bizdiń elimizde basqa memleketterdegideı memlekettik deńgeıde tujyrymdalǵan qaǵıdattar men saıası-quqyqtyq standarttardyń joqtyǵy saldarynan, keı-keıde otarshyl saıasat pen ıdeologıaǵa qyzmet etip, osyndaı saıasattyń, mysaly, stalınızmniń jarshysy men taratýshysy bolǵan adamdar (jazýshylar, aqyndar, respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıdegi basshylar, ǵalymdar) dáriptelip, madaqtalyp jatady. Olardyń ishinde halyq pen el múddesin qorǵaǵan patrıottardy óz mansaby úshin, jeke basynyń ıgiligi úshin qýdalap, qýǵyn-súrginge ushyratqan adamdar da bar. Mundaı praktıkanyń oń tustarymen qatar, teris tustary da kóp, ol keıde óskeleń urpaqqa azǵyndatý turǵysynan da áser etedi.

Basqa burynǵy odaqtas respýblıkalardan bir ereksheligi – biz áli kúnge deıin Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderge qatysty eshbir arnaıy memlekettik akt qabyldamadyq. Bul bizdiń óz táýelsizdigimizdi onshalyqty qadirlep-qasterleı bermeıtinimizdi, sondaı-aq Otanymyzdy qorǵaý jolynda erlik jasaǵan ata-babamyz týraly estelikti tıisti túrde baǵalap, qaıta jańǵyrtýdy qalamaıtynymyzdy bildiredi.

Qazir táýelsizdik alǵan basqa memleketter aýmaǵynda qýǵyn-súrginge ushyrasa da, Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan barlyq káristerdi, sheshenderdi, ıngýshter men basqa da halyqtardy aqtap alǵanymyz durys boldy.

Alaıda, birneshe ǵasyr boıy alýan túrli memlekettik qýdalaýǵa ushyrap, jazalaýshy jasaqtar qyryp-joıǵan, atajurty Qazaqstannan qýylǵan, tutas bir halyqtyń jartysyn bir tistem nanǵa zar qylyp, azapty ajal qushtyrǵan, qoldan jasalǵan zulmat ashtyqtyń qurbany bolǵan baıyrǵy halyq – qazaqtardyń ókilderine (halyqtyń ózine de) qatysty birde bir arnaıy memleket akt qabyldanbady.Ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy syrtqy jáne ishki jaǵdaı mundaı akt qabyldaýǵa múmkindik bergenin atap ótý kerek. Men buǵan nyq senimmen aıǵaq bere alamyn, sebebi kezinde Qazaqstandaǵy osy máselelermen aınalysyp, burynǵy odaqtas respýblıkalardaǵy saıası jaǵdaıdy muqıat zerdelep shyqtym.

Qazaq halqynyń taǵdyry jóninde aıtqanda, qazaq halqy kórshiles memleketterdiń basqynshyl saıasaty saldarynan «bólshektengen halyq» kebin kıgen halyqtar qatarynan oryn alǵanyn aıtpaı ketý múmkin emes, óıtkeni qazir halyqtyń úshten bir bóligi tarıhı Otanynan tysqary jerde ómir súrip jatyr. Búgingi kúni, resmı derekter boıynsha, jat jerge eriksizqonys aýdarǵan 5 mıllıonnan astam otandasymyz Qazaqstannan tysqary jerde turyp jatyr.Bul, shamamen alǵanda, qazaq halqynyń jalpy sanynyń úshten birine jýyǵy.

Qytaıdyń, Reseı men Ózbekstannyń Qazaqstanmen shektes aýdandarynda qazaqtar burynnan turady. Olar osy jerlerdiń avtohtondy halqy bolyp tabylady. Biraq keńes bıligi Odaq ishinde ákimshilik shekaralardy mejelep, belgilegen kezde, sondaı-aq aýmaqtardy ımperıalar arasynda bólgen tusta qazaq jeriniń bir bóligi sonda turyp jatqan jergilikti qazaq halqynyń kelisiminsiz, mysaly, Qytaıǵa ótip ketti. Sol sebeptióz ata-babalarynyń tarıhı atajurtynda turyp jatqan qazaqtar bir sátte-aq jat eldik bolyp shyǵa keldi.

Lenın bastaǵan keńes bıligi budan góri ádilirek áreket jasady: olar, birinshiden, «Alash Orda» basshylarynyń talaptaryn qoldap, ortalyǵy Orynbor bolǵan Avtonomıalyq respýblıka túrinde qazaq ulttyq memlekettigin ishinara bolsa da qaıta qalpyna keltirdi, ekinshiden, Odaq ishinde ákimshilik shekaralardy belgilegen kezde tarıhı turǵydan qazaqtiki bolyp tabylatyn jerlerdiń basym bóligi «alashordalyqtardyń» tabandy túrde talap etip, dáleldeýi arqasynda Qazaqstanǵa qaıtaryp berildi.

Teorıalyq turǵydan alǵanda,lenındik ulttyq saıasat (avtor ómir súrgen kezeńde jáne praktıka júzinde de) Reseı ımperıasynyń oǵan deıingi rejımderi júrgizgen saıasatqa qaraǵanda anaǵurlym progresıvti bolǵanyn moıyndaý kerek. Stalın men onyń sybaılastary osy saıasattyń iske asyrylýyn birtindep jáne tolyqtaı burmalap, «keńes halqyn» qoldan jasamaq bolǵan keńes memleketi uzaq jyldar boıy KSRO quramyna óz erkimen kirgen dep sanalatyn odaqtas respýblıkalardyń baıyrǵy halyqtarynyń ulttyq múddeleri men quqyqtaryn, sondaı-aq osy respýblıkalardyń mártebesi men egemendigin aıaqqa basyp, kemitip-kemsitip keldi.

Lenındik ulttyq saıasattyń oń tustaryn aıtqan kezde árbir ulttyń ózin-ózi aıqyndaıtyny jáne keńes federasıasyn quratyny týralylenındik ilim, túptep kelgende, KSRO ydyraǵan kezde Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdik alýyn aldyn ala aıqyndap bergenin aıtý kerek. Ony biz este saqtap qana qoımaı, tıisinshe baǵalaı bilýge tıispiz. Mysaly, Fınlándıa jurty óz úzeńgilesteriniń qarsylyǵyn eńserip, fın halqynyń memlekettik táýelsizdigin alýyna kómektesken Lenınge áli kúnge deıin rıza.

Arhıv derekteri kórsetip otyrǵandaı, ótken ǵasyrdyń orta tusynda N. Hrýshev, K. Voroshılov, Qazaqstannyń basshylary I. Iýsýpov, D. Qonaev jáne birqatar basqa tulǵalar bizdiń birneshe aýdanymyzdy ýaqytsha berý degen jeleýmen Ózbekstanǵa ótkizip jiberdi. Keıinnen óz jerimizdiń bir bóligin ǵana qaıtaryp ala aldyq. Biraq Qazaqstan,osynyń barlyǵyna qaramastan, Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevtyń saıasatyna sáıkes, halyqaralyq quqyqty qurmetteıtin, kórshilerimen qarym-qatynasty qadir tutatyn, beıbitshilik súıgish el retinde eshbir elge aýmaqtyq talap qoıǵan emes jáne qoımaıdy da.Belgilengen memlekettik shekaralar buzylmaýǵa tıis.

Shet elderde turatyn otandastarymyzdyń basym bóligi – Qazaqstannan májbúrlitúrde qonys aýdarǵandar, bosqyndar (olardyń urpaqtary). Olar otarshyl-totalıtarlyq rejımniń qýdalaýy men qýǵyn-súrgininen nemese bılik qoldan jasaǵan, buryn-sondy bolmaǵan jappaı asharshylyqtan qashyp qutylǵan. Mysaly, arhıv derekteri boıynsha, 2017 jyldyń qańtarynda patshanyń jazalaýshylary Jetisýdyń kóterilis jasaǵan aýyldarynyń 273 myńnan astam turǵynyn Qytaı jerine qýyp jibergen. Ákimshiliktiń ózi júrgizgen esep boıynsha Jetisý gýbernıasynda Vernyı qalasynan Qytaımen shekaraǵa deıingi jerde turatyn 53 myń qazaq qojalyǵy, aýyldar men qyshlaqtar túgi qaldyrylmaı tonalyp, tolyqtaı talqandalǵan. Halyqaralyq praktıkada mundaı jaǵdaıda zardap shekken adamdarǵa bosqyn mártebesi berilip, olar halyqaralyq uıymdardyń qorǵaýyna alynady.

Sondyqtan da Qazaqstan óz táýelsizdigin alyp, osy adamdardy óz elin tastap ketýge májbúr etken sebepter zerdelengennen keıin, halyqaralyq standarttar men praktıkaǵa sáıkes, jańa Qazaq memleketiniń moınyna tarıhı Otanyna qaıta oralyp jatqan otandastarymyzdy qabyldaý jáne jaıǵastyrý boıynsha saıası, quqyqtyq jáne moraldyq jaýaptylyq júgi ilindi. Parlament osy adamdardyń mártebesi, olardyń Qazaqstannan qýylý sebepteri, qonys aýdarýshylarǵa memlekettik kómek kórsetý, olardy beıimdeý jáne jaıǵastyrý máseleleri aıqyndalatyn birqatar zańnamalyq aktiler qabyldaýǵa tıis boldy.

Osy halyqaralyq belgilengen mindetter men qaǵıdattarǵa súıene otyryp, Respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesinde (joǵary ókildi jáne zań shyǵarýshy organ) muqıat daıyndalyp, qyzý talqylaýdan ótken, shynaıy tarıhı sıpaty bar «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsıalyq zańnyń taǵdyrsheshti 18 babynyń 2-ýi Qazaqstandy májbúrli túrde tastap ketken jáne odan tysqary jerge eriksiz qonys aýdarǵan adamdarǵa arnaldy. Osy adamdardyń ishinde Otanynyń azattyǵy úshin otarshyl-totalıtarlyq rejımmen kúresken patrıottardyń az bolmaǵanyn atap aıtqan jón.

Búkil álemge Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi týraly jar salǵan, Konstıtýsıany almastyryp, onyń ornyna qoldanylǵan, biz úshin asa qasterli ári kıeli bolyp tabylatyn Joǵary memlekettik aktide: birinshiden, bosqyndardyń óz ómirin, óz jaqyndarynyń ómirin qylmysker bıliktiń ajal tyrnaǵy men qýdalaýynan qutqarý úshin Qazaqstannan qashyp shyqqany alǵash ret moıyndaldy, ekinshiden, osy adamdarǵa (olardyń urpaqtaryna) Otanyna oralyp, elimizdiń azamattyǵyn alý quqyǵy berildi, úshinshiden, táýelsiz Qazaqstan memleketi Otanyna oralyp jatqan otandastyrymyzdy qabyldap, jaıǵastyrý, al shetelde qalatyndarǵa jan-jaqty kómek kórsetý mindetin óz moınyna aldy. Ári, eń sońynda, jańa memleket qazaq ultynyń qadir-qasıetin kóteremin, quqyqtaryn qalpyna keltiremin, tilin, rýhanı ómirin, mádenıetin qaıta túletip, damytamyn dep mindettendi. Biz sol kezde óz usynystarymyzdyń osy zańnan óz ornyn tapqany úshin asa baqytty boldyq.

Alaıda, ókinishke oraı,«bólshektengen halyqty» biriktirý (jınaqtaý) úshin asa qajetti, taǵdyrsheshti erejeler men qaǵıdattar ýaqyt óte kele birtindep nazardan tys qaldyryla bastady. Parlament depýtaty bolyp turǵan kezimde meniń bastamam boıynsha Senat komısıasy qurylyp, ol saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń basqa sanattarymen qatar bosqyndardyń Qazaqstannan jappaı qashyp shyǵý sebepterin de keshendi túrde zertteı bastady jáne bul jóninde tıisti zańnamalyq aktiler men usynystar ázirledi. Biraq depýtattyq merzimim aıaqtalǵannan, sondaı-aq jańa merzimge saılana almaǵanymnan keıin oralmandardyń da, otarshyl-totalıtarlyq júıe qurbandarynyń basqa kóptegen sanattarynyń da quqyqtyq mártebesi kópten beri kútken saıası-quqyqtyq sheshimin tappady.

Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde Qazaqstan bir mıllıon otandasymyzdy qabyldaı aldy. Bul da az jetistik emes. Ókinishke oraı, jergilikti jerlerde tıisti túrde qabyldanbaýy, bizdiń naqty jaǵdaıymyzǵa oralmandardyń beıimdele almaýy, tildik problemalar, sybaılas jemqorlyq saldarynan olardyń bir bóligi keri qaıtyp ketti nemese Qazaqstanǵa kóship kelgenine ókinip otyr. Bul da bizdiń ómir shyndyǵymyz. Keńestik kezeńnen beri ultaralyq máselelermen aınalysyp, onyń belsendilerimen qoıan-qoltyq aralasqanyma baılanysty memlekettiń bul problemaǵa degen kózqarasyn jaqsy bilemin.

Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev toqsanynshy jyldary, eldegi qıyndyqtarǵa qaramastan, otandastarymyzdyń Otanyna oralýyn belsendi túrde qoldap, saıası turǵydan mańyzdy osy jumysty Qazaqstannyń patrıottaryna tapsyrdy. Keıinirek bul jumyspen sheneýnikter aınalysyp, olar mundaı baǵdarlamalarǵa bildirmeı qasaqylyq jasady nemese el bolashaǵynan góri, óz qara basynyń qamyn kóbirek kúıttep ketti. Bul jerde de biz ata-babalarymyzdyń rýhy aldyndaǵy óz mindetimizdi, óz paryzymyzdy sońyna deıin oryndaı almadyq, óıtkeni elge oralyp jatqan oralmandar, negizinen alǵanda, joǵaryda aıtylǵandaı, kezinde halqymyzdyń azattyǵy úshin kúresip, Qazaqstannan qýylǵan kisilerdiń urpaǵy bolyp tabylady. Eger biz shyn máninde jaqsy bolǵanymyzda, bul problemany memlekettik turǵydan qarap, sheship, ulttyq qaýipsizdigimiz ben Qazaqstannyń bolashaǵyn nyǵaıtqan bolar edik.

Bizdiń basshylarymyz ben saıasatkerlerimiz Qazaqstannyń bolashaǵy, ulttyq memlekettilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý, qazaq ultynyń rýhanı birligi, memlekettik tildi, mádenıetti, salt-dástúrler men baq-berekeni saqtaý jáne damytý, sondaı-aq bizdiń eń basty ári uly qazynamyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin qorǵaý kóp jaǵdaıda, qazirshetelde turatyn bes mıllıon otandasymyzdyń resýrsyn (ásirese, onyń ishinde jastardy, ásirese bolashaqta) tartý men paıdalanýǵa baılanysty bolatynyn túsinýge tıis.Sondyqtan da bizdiń Respýblıkamyz halyqaralyq standarttar men mindettemeler negizinde, halqymyzdy biriktirýge qajetti josparlardy ázirleýge jáne iske asyrýǵa tıis.

Qazaqstan burynǵy KSRO-nyń basqa odaqtas respýblıkalaryna qaraǵanda otarshyl basqynshylyqqa kóbirek ushyrady. Qazaq halqy burynǵy KSRO-nyń basqa halyqtaryna qaraǵanda totalıtarlyq stalındik rejımnen kóbirek zardap shekti. Sondyqtan da bizde qýǵyn-súrgin aýqymy men qurbandar sanatynyń jan basyna shaqqandaǵy sany basqa respýblıkalarǵa qaraǵanda kóbirek.

Mysaly, ótken 20-shy ǵasyrdy ǵana alyp qarar bolsaq, qazaq jeri men onyń kópultty halqy birneshe ret otarshyl-totalıtarlyq saıasattyń qurbanyna aınaldy. Osy saıasattyń keıbir tustary men faktilerin keltire keteıik:

-ótken ǵasyrdyń basynda Stolypınniń ortalyq Reseı aýdandarynan jersiz sharýalardy Qazaqstannyń qunarly jaıylymy men egistik jerlerine qonys aýdartýy jáne jergilikti halyqpen araǵa ot jaǵyp, qoldan óshiktirý týǵyzý, sondaı-aq áskerı-jazalaýshy jasaqtar men kazaktardyń qarýly jasaqtaryn paıdalana otyryp, narazylyqtardy kúshpen basý jáne baıyrǵy halyqty qýǵyn-súrginge salý;

- Qazaqstanǵa syrttan ákelingen azamattyq soǵys pen jappaı keńestendirý, 20-shy jyldardyń basyndaǵy ashtyqqa ákep soqtyrǵan qazaq halqynyń dástúrli ómir saltyn, sanasy men turmys-tirshiligin buzý;

- baı-kýlaktardy qýdalap, múlkin tárkileýge jáne ujymdastyrýǵa, sondaı-aq dindarlardy qýǵyn-súrgingesalýǵa qarsy Qazaqstandaǵy júzdegen sharýalar kóterilisterin kúshtep basyp-janshý, olarǵa qatysýshylarǵa jazalaý sharalaryn qoldaný jáne qýǵyndaý;

- 30-shy jyldardyń basynda bılik qoldan jasaǵan, qazaq halqynyń jartysyn jalmaǵan, buryn-sondy bolmaǵan ashtyq;

- Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde qanat jaıǵan «Alash» qozǵalysyna (partıasyna) jáne «Alash Orda» Úkimetine birikken qazaqtyń betke ustar, joǵary bilimdi, progresshil zıaly qaýymyn qýǵyn-súrginge salyp, kózin joıý. «Alash Orda» partıasynyń qatardaǵy músheleri, oblystar men aýdandardaǵy fılıaldarynda qyzmet etken adamdar, áskerı bólimderiniń sarbazdary áli kúnge deıin aqtalǵan joq.

- Hrýshevtiń tyń jerlerdi ıgerý degen jeleýmen Qazaqstanǵa Reseıden, Ýkraınadan mıllıondaǵan adamdy avantúralyq jolmen jappaı qonys aýdartýy qazaqtardy óz tarıhı Otanynda «ulttyq azshylyqqa» aınaldyryp, sodan týyndaıtyn saldarlarǵa ushyratty. Búgingi kúni biz Eýropanyń barlyq elderi bar-joǵy 2-3 mıllıon bosqyndy qabyldaı almaı, qabyldaǵysy kelmeı otyrǵanyn jáne bul rette qandaı problemalar týyndaıtynyn baıqap otyrmyz;

- Qazaqstannyń ortalyǵynda ashyq ıadrolyq jarylystar jasaý saldarynan ǵasyrlar boıy jerimiz ben halqymyz jappaı ýlandy;

- «halyqtar dostyǵynyń zerthanasy» degen jeleýmen qazaq halqyn tarıhı murasynan, tilinen, mádenı jáne rýhanı qundylyqtarynan birte-birte aıyrý, qazaq mektepterin jabý jáne t.b.

–  «tynysh» 60-70-jyldardyń ózinde de Mahmet Qulmaǵanbetov, Hasen Qojahmet sottalyp, Jumabek Táshenov jáne ózge de ár saladaǵy jáne óńirlerdegi ultjandy azamattar qýdalandy, ult-azattyq ıdeıalary repressıaǵa ushyrap, el múddesin kózdegen basylymdar joıyldy, shyǵarýǵa tyıym salyndy.

– burynǵy keńestik ımperıa kezinde qazaq halqyna qarsy jasalynǵan sońǵy júıeli qylmystardyń sońy 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinde aıqyn kórindi. Jeltoqsan oqıǵasy aıaýsyzdyqpen basyp-janshylyp, kóteriliske qatysýshylarǵa jappaı jazalaý sharalary qoldanyldy. Qazaq halqyn ultshyl dep aıyptap, jappaı qazaq halqyna qylmystyq is qozǵaldy, «qazaq ultshyldary» izdestirilip qýdalandy.

Qazaqstanǵa da óz kesirin tıgizgen «búkilodaqtyq» stalındik qýǵyn-súrgin men ekinshi dúnıejúzilik soǵys qurbandaryn da osyǵan qosýǵa bolady.Mysaly, biz álige deıin keńes qolbasshylyǵynyń kinási men jol bergen qatelikteri saldarynan tutqynǵa túsken ondaǵan myń qazaqstandyqtyń ardaqty aty men esteligin aqtaý jáne qalpyna keltirý isin qolǵa alǵan joqpyz, óıtkeni oryn alǵan tarıhı mán-jaılar men quqyqtyq jaǵdaılarǵa burynǵy odaqtas respýblıkalar sekildi, halyqaralyq standarttar boıynsha jáne egemendi Qazaqstannyń ustanymy turǵysynan obektıvti baǵa bergimiz kelmeıdi.

Reseılik jáne basqa da ǵalymdar men mamandar Stalınniń qarýly kúshter basshylyǵynda jol bergen saıası jáne uıymdastyrýshylyq-taktıkalyq qatelikteri, soǵys aldynda naǵyz ári talantty áskerı qolbasshylardy kóptep qyryp-joıǵanyjáne qamaýǵa alǵany, Qyzyl Armıanyń asa múshkil jaǵdaıy, jaýǵa qarsy turýǵa qajetti áskerı tehnıkanyń bolmaǵany, aldyńǵy shepte uıymdastyrý isi tolyqtaı aqsap, moraldyq jigerlendirý jasalmaǵany, áskerlerdi úılestirý men tıisinshe basqarýdyń bolmaǵany jóninde kóp jazdy. Bul jaǵdaıda ondaǵan jáne júzdegen myń keńes jaýyngerleriniń jappaı tutqynǵa túsýi aldyn ala sheshilgen ári qashyp qutylýǵa bolmaıtyn jaǵdaı boldy.Stalınniń adamgershilikke jat ári quıtyrqy saıasatynyń máni mynada – ol óziniń osy jáne basqa da qatelikteri men qylmystaryn jasyrý maqsatynda barlyq tutqyndardy Otanyn satqan, halyq jaýy dep jarıalady. Cóıtip, bári qarapaıym jolmen sheshile qoıdy: eger tutqyndar satqyn ári jaý bolsa, olardyń tutqynǵa túsý sebebin anyqtaý da qajet emes.

Olardyń arasynda, árıne, «Túrkistan legıonyna» óz erkinen tys tap bolǵan qazaqtar men qazaqstandyqtardyń qasiretti taǵdyry da bar. Olartiri qalyp, óz ómirin saqtaý maqsatynda ǵana sol jerde ýaqytsha boldy. Árıne, bul qazaqstandyq áskerı tutqyndar Qazaqstannyń táýelsizdigi jolynda kúresken kúreskerler emes jáne biz olardy Otanymyzdyń batyrlary dep esepteýge nıetti emespiz. Biraq olardy halyq jaýy jáne satqyn dep ataýǵa da bolmaıdy. Olar Qazaqstandy satqan joq. İs júzinde alǵanda, keńes úkimetiniń ózi áskerı tutqyndardyń quqyqtarynaıqyndaıtyn Gaaga (1889, 1907 jj.) jáne Jeneva (1929 j.) konvensıalaryn tanýdan bas tartyp, óz áskerı tutqyndaryna satqyndyq jasady.

Túptep kelgende, jıyrmasynshy ǵasyrda Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken basty kúreskerlerdiń biri, áıgili Mustafa Shoqaıdyń qoǵamdyq-saıası jáne ǵylymı qyzmetine, jan-jaqty zerttegennen keıin, halyqaralyq standarttar boıynsha obektıvti jáne ádil baǵa berý kerek. Bul úshin onyń barlyq eńbekterin jaryqqa shyǵarý jáne zerdeleý, onyń stalınızmmen uzaqqa sozylǵan jáne júıeli kúresiniń barlyq mán-jaılaryn, sondaı-aq onyń ómiriniń bar-joǵy 5 aıy ishinde (1941 jyldyń shilde-jeltoqsany aralyǵynda) fashısik Germanıa basshylyǵymen «yntymaqtasýy» dep atalatynnyń mán-jaıy men ýájdemesin zertteý qajet.

Parlament depýtaty bolǵan kezimde jumysyn ózim basqarǵan, joǵaryda atalǵan Senat komısıasynda óz halqy men Qazaqstannyń múddesi úshin kúresken áıgili ári qaǵıdatshyl kúresker retindegi M. Shoqaı jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy eń qanquıly eki saıası júıeniń: Stalınniń dıktatorlyq-qýǵyn-súrginshil rejımi men Gıtlerdiń adamǵa jaý, fashısik rejıminiń bir mezgilde jala jabýy men aıla-sharǵy jasaýynyń qurbany jáne obektisi boldy dep aıtýǵa múmkindik beretin materıaldar men dáleldemeler jınaldy.

Faktilerge jasalǵan obektıvti taldaý onyń basty maqsat – qazaqstandyq áskerı tutqyndardyń, Túrkistannan shyqqan adamdardyń, sondaı-aq Keńes Odaǵynan shyqqan áskerı tutqyndardyń ómirin saqtap qalý, qamaýda ustalý jaǵdaılaryn jeńiltetý maqsatynda ǵana Germanıa basshylyǵymen kelissózderge kiriskenin kórsetedi. M. Shoqaıdyń áskerı tutqyndarǵa qatysty qyzmetiniń shynaıy mán-jaıyna onyń zamandastary, sondaı-aq ol is júzinde arasynda ártúrli ult ókilderi: tatarlar, býráttar, grýzınder, qalmaqtar bolǵan myńdaǵan adamdy ajaldan qutqaryp qaldy dep kórsetken konslagerlerdiń burynǵy tutqyndary baǵa berdi. Bul jerde bir másele anyq: M. Shoqaı óz otany – Qazaqstandy, óz týǵan halqyn eshqashan da, eshbir jaǵdaıda da satpady. Al qalǵanynyń bári – oǵankir keltirý jáne kúıe jaǵý maqsatynda arnaıy qyzmetterdiń jala jabýy men qýdalaýynyń jáne qylmysker saıası rejımder júrgizgen nasıhattyń tásilderi.

Shoqaıtanýshylar ony satqyn jáne fashısermen «yntymaqtasty» dep negizsiz jáne dálelsiz aıyptaıtyn kitaptar men maqalalardyń avtorlary KSRO MQK-nyń tapsyrystaryn oryndaýshylar nemese Qazaqstannyń egemendigi men táýelsizdiginiń qas dushpany bolyp tabylady dep túıindeıdi. Dúnıetanymdyq turǵydan alǵanda, bul adamdarbizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń azat ári táýelsiz tirshilik qurýyn qabyldaı almaıdy, sondyqtan da olar árdaıym osy ıdealdardy tý tutqan patrıottardy qaralap, kúıe jaǵýyn toqtatpaıdy. Olar M. Shoqaıdy, mysaly, qolyna qarý alyp, keńes áskerine qarsy soǵysqan general Vlasovpen bir qatarǵa qoıǵysy keledi.

 M. Shoqaıdyń ózderimen yntymaqtasyp, bergen tapsyrmalaryn oryndamaıtynyna kózi jetken fashısik Germanıa basshylyǵy qupıa túrde onyń kózin qurtý týraly sheshim qabyldaǵanyn aıǵaqtaıtyn dáleldemeler bar, óıtkeni M. Shoqaı usynǵan talaptar men onyń áskerı tutqyndar men túrki halyqtary arasynda áıgili bolýy fashıserdiń óz josparlaryn iske asyrýyna kedergi keltirdi. Sondyqtan da onyń ómirlik serigi – zaıyby Marıa Gorına men jaqyn-jýyq adamdary kórsetkendeı, ol 1941 jylǵy 27 jeltoqsanda nemis aýrýhanasynda ý berip óltirildi, al «Túrkistan legıony» bolsa, 1942 jyldyń aqpanynda quryldy.Osynyń barlyǵy jáne basqa da mán-jaılar men faktiler ádil ári túpkilikti sheshim qabyldaı otyryp, joǵary ǵylymı jáne memlekettik deńgeıde obektıvti jáne keshendi túrde zerttelýge tıis.

Qazaqstan saıası, ıdeologıalyq, aqparattyq jáne rýhanı salalarda basqa burynǵy odaqtas respýblıkalarmen salystyrǵanda syrtqy áserge, otarlandyrý men orystandyrýǵa barynsha kóbirek ushyrap, ulttyq qundylyqtarynan kóbirek aıyryldy, ulttyq sanasy da kóbirek ózgertilip, tili men ulttyq birdeıligin de kóbirek joǵaltty. Sondyqtan da biz táýelsizdik alǵannan keıin halqymyzdy máńgúrttendirý prosesin toqtatý jáne halyqaralyq standarttar men qaǵıdattarǵa sáıkes halyqtyq-demokratıalyq qundylyqtardy qaıta túletýdi bastaý úshin otarsyzdandyrý men stalınsizdendirýdiń arnaıy memlekettik baǵdarlamasyn qabyldaýdy usyndyq.

Qazaqstanda ortalyq otarshyl-totalıtarlyq bılik sekildi saıasatqa, sondaı-aq olardyń jergilikti qazaqstandyq qýyrshaq quıyrshyqtaryna qarsy kúresken, birneshe ǵasyr boıy júıeli túrde qýdalaýǵa ushyraǵan patrıottar basqa jerlerge qaraǵanda kóbirek. Olar qoǵamnan alastatylǵan adamdarǵa aınaldyrylyp, ulttyq qana emes, azamattyq quqyqtarynan da aıyryldy. Halqynyń azattyǵy úshin kúresken qaısar jandardyń birneshe urpaǵy «qylmysker», «bandıt», «bandylyq quralymǵa qatysýshy», «halyqtar dostyǵynyń jaýy», «býrjýazıalyq ultshyl», «keńeske qarsy shyqty», «pantúrkıst», «sheteldik shpıon» degen jáne t.b. qara kúıe jaǵylyp,kóz jumdy. Mysaly, 1929 jyly Torǵaıda oryn alǵan Batbaqqara kóterilisine qatysqan, «bandylyq quralymnyń músheleri» dep atalyp, sottalǵan 500 adamnyń bar bolǵany 3-ýi ǵana aqtaldy.

Osyndaı jantúrshigerlik qurbandarǵa, memlekettik qýdalaý men qýǵyn-súrginge qaramastan, elimizde jer úshin, Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda kúresken naǵyz kúreskerler bolǵan jáne bola beredi. Qazaq halqynyń ozyq ókilderi 5-6 ǵasyr boıy óńir, aýyl aýqymynda birigip, keıde toptasyp, keıde jeke júrip, týǵan halqynyń múddesi men óz jerin qorǵaý jolynda kúresti. 

Ókinishke oraı, arhıvter men damyǵan jazý-syzýdyń bolmaýy, sondaı-aq qýǵyn-súrgin, saıası rejımder salǵan tyıym saldarynan olardyń erligi men aty-jóni astyrtyn ǵana aıtylyp, birte-birte tarıh qoınaýyna súńgip, umytyla bastady. Sondyqtan da olardyń árbir erligin, árbir narazylyǵyn áreket nemese sóz arqyly qaıta jańǵyrtyp, obektıvti túrde baǵalaý bizdiń perzenttik, azamattyq jáne moraldyq boryshymyz. Biz úshin jáne keıingi urpaqtar úshin baǵa jetpes aqparatqa ıe adamdar tiri turǵan kezde joǵaryda aıtylǵan kúreskerler týraly málimetterdi tıtimdeı bolsa da tirnektep jınaý asa mańyzdy ári óte qajet is.

Mysaly, tarıhshylardyń derekteri boıynsha, ótken ǵasyrdyń 20 – 30-shy jyldarynyń ózinde keńes bıliginiń Qazaqstanda halyqqa qarsy júrgizgen saıasatyna narazy bolǵan halyqtyń bas kóterýi 350-den astam kóterilis uıymdastyrý men oǵan qatysýdan kórinis tapty. Bizdiń buqaralyq aqparat kózderinde olardyń keıbiri ǵana jazyp-kórsetildi, kóterilisterge barlyq qatysýshylar jazalaý sharalary men qýǵyn-súrginge ushyratylǵanyna qaramastan, olardyń basshylary ǵana atalyp júr. Osy kóterilisterdiń sebepterin, quramyn, maqsattary men urandaryn bizdiń ǵylymı mekemeler men ǵalymdarymyzdyń zerdelep, taldaýy kóńil kónshitpeıdi, óıtkeni memleket nemese demeýshiler mundaı zertteýlerdi qarjylandyrmaıdy. Tek patrıot-ǵalymdar ǵana óz kúshine súıenip, óz ýaqytyn, qarajaty men densaýlyǵyn jumsap, memlekettik ıdeologıamyzdaǵy osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp júr.

«Alash Orda» partıasy men úkimetiniń qyzmetin neǵurlym tereńirek zerdeleý men taldaý bizdiń osy halyqtyq qozǵalystyń birneshe ondaǵan basshylaryn ǵana aqtap, olardyń ardaqty atyn halyqqa qaıtarǵanymyzdy kórsetti, al onyń halqymyz ben Otanymyzdyń múddesi úshin solar sekildi kúresip, saıası qýǵyn-súrginniń alýantúrli nysandaryna ushyraǵan ondaǵan myń óńirlik qaıratkerleriniń, qatardaǵy músheleriniń jeke basy men erlik isterin biz áli kúnge deıin aqtap alǵan joqpyz. Osy adamdar ómir súrgen jáne jumys istegen jerlerdegi jurtshylyq, ásirese olardyń urpaqtary osyny ótinip, osyny asyǵa kútip otyr.

Taǵy da bir ret nazar aýdartqym kelip otyrǵan bir másele, Qazaqstanda oryn alǵan alýan túrli, zańdy jáne zańsyz operasıalar men qýǵyn-súrginderdiń saldarlaryna arnaıy jasalǵan taldaý el ómiriniń barlyq derlik salalary men óńirlerinde Otanymyzdyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúreskender ǵana qyryp-joıýǵa, túrmege otyrǵyzýǵa, Qazaqstannan tysqary jerlerge qýdalaýǵa basqalardan góri kóbirek ushyrap, «halyq jaýy» bolyp kóbirek jarıalanǵanyn, óz jerinde ózderi alastatylǵanyn, memlekettik qýdalaýdyń barynsha qatal ári uzaqqa sozylatyn basqa da nysandary men tásilderine ushyratylǵanyn kórsetti. Osyny bilip qana qoımaı, bul adamdardy aqtap alý jóninde qajetti sharalar qabyldaý qajet. Bul olarǵa qajet emes. Bul táýelsizdigimizge qandaı baǵamen qol jetkizilgenin bilý úshin bizge qajet ári biz úshin mańyzdy.

Sonymen qatar, biz áli Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanattaryn quqyqtyq (qylmystyq, azamattyq, ákimshilik) tártippen aqtap alǵan joqpyz. Kezinde Joǵarǵy Keńes qabyldanǵan «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» (1993 j.) zań negizinen alǵandaReseıdiń osyǵan uqsas zańynan kóshirip alyndy. Ol Reseıde júrgizilmegen jáne bolýy da múmkin emes ártúrli jazalaý jáne qýǵyn-súrgin naýqandarynan Qazaqstanda qurban bolǵandar men japa shekkenderdiń barlyq sanattaryn túgeldeı qamtymaıdy jáne olarǵa qoldanylmaıdy.

Mysaly, kazaktar qaýymynyń Qazaqstanda ne tyndyryp, ne búldirgeni áli kúnge deıin jan-jaqty ári tereń zerdelengen joq. Men ózimniń sózderim men jarıalanymdarymda qazirgi kazaktar qaýymy táýelsiz Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirine tolyqtaı aralasyp ketse eken dep aıtyp ta, jazyp ta júrmin, olar patsha ımperıasy jergilikti qazaq halqyna qarsy áskerı-otarshyl kúsh retinde paıdalanǵan ata-babalarynyń róli men qasiretti murasyn jarıaly túrde aıyptap, odan bas tartýǵa tıis.

Ókinishke oraı, jalpy alǵanda, bizde qoǵamdyq ǵylym, onyń ishinde tarıh ǵylymy bodandyq sıpattan arylmaǵanyn, burynǵy doktrınalar men dogmalar áli tolyqtaı eńserilmegenin atap ótýge týra keledi. Patrıottar men quqyq qorǵaýshylar teorıalyq turǵydan alǵanda óte álsiz ári olardyń múmkindigi de shekteýli. Bul, árıne, olardyń kinásinen ǵana bolyp otyrǵan joq.

Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik ıdeologıasy men qoǵamdyq ǵylymy memlekettik jáne qoǵamdyq patrıotızmge beriletin anyqtamanyń ǵylymı dáıektelgen ulttyq tujyrymdamasyn, modeli men ámbebap ólshemsharttaryn jasap shyǵarýǵa tıis. Mysaly, biz patrıot qazaqtar jóninde kóp aıtamyz, biraq Qazaqstannyń basqa ulttan shyqqan patrıottary jóninde eshteńe aıtpaımyz ne bolmasa az aıtamyz. Bul búgingi tańda memlekettiń, buqaralyq aqparat quraldary basshylarynyń ıdeologıalyq, aqparattyq-nasıhat jumysyndaǵy álsiz tus bolyp otyr.

Biz óz tarıhymyz ben kópultty jáne kópkonfessıaly Qazaqstan halqynyń jadynda basqa memleketter men halyqtardyń jaýlap alýshylary men tırandaryn, dinı apostoldaryn emes, qazaq halqynyń ult-azattyq kúresin túsinip, qoldaǵan, qýdalaý men qýǵyn-súrginniń aýyr kezeńinde bizge kómek qolyn sozǵan uly demokrattary men gýmanıserin máńgi este qaldyrýǵa tıispiz. Mysaly, Reseıdiń progresshil jáne demokratıalyq kúshteri men adamdary árdaıym óz azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken qazaqtardyń jaǵynda boldy. Olar bılikke kelgen kezde Qazaqstan óz azattyǵyn aldy.

Orys halqynyń kórnekti uly Grıgorıı Potanın (Reseıdiń Quryltaı jınalysyna «Alash» partıasynyń atynan saılanǵan depýtat), Tımofeı Sıdelnıkov (Memlekettik Dýmanyń múshesi), Orest Shkapskıı (Ýaqytsha Úkimettiń komısary), Sergeı Shvesov (Peterbýrgtik profesor-etnograf) jáne basqa da kóptegen adamdar «Alash» ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıalaryn qoldap, qazaq halqynyń memlekettik avtonomıasyn jaqtap áreket etti, qazaqtardyń múddesi men óz jerlerin saqtap qalýyn qorǵady.

Tarıhı qujattar Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy jolynda kúreskender arasynda, mysaly, orys ultynyń ǵana emes, ýkraın, qaraqalpaq, ózbek, qyrǵyz, balqar ulty men basqa da ulttardyń ókilderi az bolmaǵanyn kórsetedi, olar Qazaqstannyń múddesi, bizdiń ortaq Otanymyz úshin qolyna qarý alyp ta, saıası jáne ıdeologıalyq maıdanda da kúresken. Buǵan júzdegen jáne myńdaǵan mysal keltirýge bolady. Qazaqstanda osy adamdardyń erligin qaıta jańǵyrtyp, esimderin máńgi este qaldyrý asa mańyzdy ári qajetti is. Bul Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaevtyń «Biz – bir otbasymyz jáne bizdiń bir ǵana Otanymyz bar. Árqaısymyzdyń taǵdyrymyz – Qazaqstan taǵdyrynda» degen sózderin taǵy da bir ret aıǵaqtaı túsedi.

Máselen, qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy Otan soǵysynda qyrǵyzdardan, qaraqalpaqtardan, ózbekter men bashqurttardan quralǵan jasaqtar az bolmaǵan.Patsha úkimetine qarsy Kenesary han bastaǵan ult-azattyq kóteriliske orystar, poláktar, belorýstar, ózbekter, tatarlar, qyrǵyzdar, qaraqalpaqtar belsene qatysqan. Ári olardyń kóbisi qaıta shańyraq kótergen Qazaq handyǵynda júzbasy, hatshy, adútant jáne vedomstvo basshysy retinde basshy jáne jaýapty laýazymdar atqarǵan.1916 jylǵy halyq kóterilisi kezinde Aqmoladaǵy kóterilis ortalyǵy basshylarynyń biri ýkraın Afanasıı Latýta boldy. Onyń qol astynda 30 myńǵa jýyq kóterilisshi boldy. Aıtpaqshy, ol qysqa ýaqyt ishinde qazaq tilin úırenip alǵan.

Ne bolmasa, ata-babalarymyzdyń patsha bıliginiń otarshyl saıasatyna qarsy kúresin qazaq halqynyń óz azattyǵy men Qazaqstannyń egemendigi úshin ult-azattyq kúresi retinde tanýdy taban tirep qorǵaǵan akademık Anna Pankratovanyń ıdeologıalyq maıdanda kórsetken ınternasıonaldyq erligin qalaısha umytýǵa jáne este qaldyrmaýǵa bolady, keıbir máńgúrt qazaq ǵalymdar qarsy shyqsa da, ol eń kórnekti qazaq tarıhshysy Ermuhan Bekmahanovty túrmeden bosatýǵa tikeleı atsalysty. Mundaı faktiler, qaıtalap aıtaıyq, myńdap sanalady, biraq ony kópshilik bile bermeıdi.