12 sáýirde jarıalanǵan Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynan keıin kúntártibine latynǵa kóshý máselesi shyqty. Buǵan qoǵamda túrli kózqarastar týyndap, árqıly pikirler aıytylyp jatyr. Qoldap jatqan aǵaıyn latyn grafıkasyna jedeldetip kóshýdi qýattaıdy. Al, qarsy bolǵandardyń ýájine qulaq túrsek, olar negizinen qazaqtyń buǵan deıin krıll álipbıinde basylǵan ádebı, mádenı, qujattyq muralaryn latynshaǵa kóshirýde shıkilik týyndap, biraz dúnıemizdi joǵaltyp alamyz dep ýaıymdaıdy eken.

Shyn máninde Qazaqstannyń latyn grafıkasyna kóshýi búgin ǵana aıtylyp otyrǵan másele emes. Elbasy buǵan deıin de birneshe ret bastama kóterip, halyqty rýhanı jaqtan daıyndaǵan bolatyn. Sol kezderde til mamandary, tarıhshylar, tipti programıster latynǵa aýysýdyń tıimdiligin ǵylymı turǵydan dáleldegen.

Osy oraıda Qamshy aqparattyq agenttigi qazirgi ýaqytta agenttiktiń tehnıkalyq dırektory qyzmetin atqaryp júrgen Tálip Núsipuly men QHR SHUAR Qoǵamdyq ǵylymdar akademıasy Tarıh ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Shadyman Ahmetulynyń osydan 10 jyldaı ýaqyt buryn latynǵa kóshýdiń aqparattyq tehnologıadaǵy tıimdiligin dáleldep jazǵan hatyn, ári, oǵan berilgen jaýapty oqyrman nazaryna usynady.

***

Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenti

Nursultan Ábishuly NAZARBAEVQA

Asa mártebeli Nursultan Ábishuly:

Biz, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń azamattary Shadyman AHMETULY men Tálip NÚSİPULY, Sizdiń byltyr Qazaqstan halyqtary assambleıasynyń Hİİ sesıasynda QR-nyń latynǵa kóshýi jóninde aıtqan: “Mamandar jarty jyl ishinde máseleni zerdelep, naqty usynystarmen shyǵýlary tıis” degen nusqaýyńyz boıynsha, latınısaǵa arnalǵan KLK jobasyn usynyp otyrmyz.

Latınısaǵa qaıtý - tek qana kompúter ekranynan qazaq jazýyn qalypty kórýdi maqsat etpeıdi, qaıta kompúterde jáne dúnıejúziniń kez kelgen jerinde, IT salasynda qazaq tiliniń múltiksiz jumys jasaýyna kepildik etýdi maqsat etedi. Munyń alǵy sharty - tilimizdegi fonemalardy qazaq tiliniń emlelik erejeleriniń kómegimen pernetaqtadaǵy 26 túımeshe arqyly beıneleıtin jobany jasaý. Mundaǵy basty-basty sebepterden mynalardy ataýǵa bolady: birinshi, kez kelgen kompúterden qazaq jazýyn qalypty jaza da, oqı da alýǵa; ekinshi, baǵdarjol tilinde qazaqshaǵa arnalǵan baǵdarlamalyq bólshekterdi jáne túsiniktemelerdi anyq, qalypty kórýge; úshinshi, dúnıejúziniń kez kelgen jerinde óndirilgen ǵylym-tehnıkalyq jabdyqtardy qazaq tili úshin jasalǵan baǵdarlamalarsyz paıdalanýǵa; tórtinshi, shareable resource code, short cut sekildi ınternet pen kompúter júıesinde udaıy kezigetin daıyn baǵdarlamalar men tezdik tásilderdi esh ózgerissiz, esh kedergisiz qabyldaýǵa tıimdi. Latınısaǵa kóshkennen keıin de qazirgi qoldanystaǵy kırıllısamen, tóte jazýmen terilgen jadyǵattar, tipti túrik rýna jazýymen terilgen qundy jazba derekter kod aýystyrǵysh baǵdarlamalarmen aýystyrylady.

Qazirgi qoldanystaǵy kırıllısa 04-tik, arab jazýlary 06-lyq aımaqqa ornalasqandyǵy sebepti aqparattyq keńistiktegi ómirsheńdigi tómen. Al bizdiń jobamyzdaǵy áripter ASCII standartyq kestesindegi taza latyn áripterinen quralǵandyqtan, aqparattyq keńistiktegi ómirsheńdigi asa joǵary. Joba jónindegi túsiniktemelerge tómengi maqalada arnaıy toqtaldyq.

Jobamyz Qazaq eliniń ıgiligine jarasa, bizge odan zor qýanysh bolmaq emes.

Qurmetpen:

Shadyman AHMETULY                

QHR SHUAR Qoǵamdyq ǵylymdar akademıasy Tarıh ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıhshy-túrkolog, «Ejelgi úısin eli», «Uly túrik qaǵanaty», t.b. eńbekterdiń avtory.

Tálip NÚSİPULY               

QHR SHUAR Shyńhýa IT seriktestiginiń programmısi, qazaqsha programmalyq bólshekterdi zertteý tobynyń dırektory, http://www.kazakhsoft.com saıtynyń jetekshisi, Tóte jazýdy qazaq kırıllısasyna aýystyrý baǵdarlamasy jáne tóte jazýdy Unicode boıynsha júıeleý baǵdarlamalaryn jasaǵan.

QHR SHUAR Úrimji qalasy 2008-03-12

QAZAQ JAZÝYNYŃ LATINISA JOBASY KLK

Qazirgi qoldanystaǵy kırıllısa men tóte jazý aqparattyq tehnologıanyń (IT) damý betalysyna laıyqsyzdyǵymen zamana aýqymyna ilese almaı otyrǵandyǵy barshaǵa málim. Sondyqtan qazaq tili de latınısaǵa qaıtýǵa ^[[1]] múddeli.

Bizdińshe, kemeldi joba eshqandaı dıakrıtıkalyq belgilersiz ^[[2]], qazaq tiliniń úndesim zańyna boısundyra jasalǵan emle erejeleriniń kómegimen yqsham ári qolaıly túzilýge, kompúterdiń pernetaqtasyndaǵy 26 latyn árpimen tilimizdegi barsha fonemalardy beıneleýge tıis. Sonda ǵana qazaq latınısasy 20-ǵasyrdaǵy eń keleli ǵylym-tehnıka jańalyǵy sanalǵan kompúterdiń jumys qaǵıdasyna úılesedi. Pernetaqtadaǵy arab sıfrlary men 26 áripten turatyn túımesheler, tynys belgileri men erekshe tańbalardyń árbirinde kompúterdiń baǵdarlamalyq tili aıasynda atqaratyn ózdi-óziniń aıryqsha mindetteri bolady. Egerde qazaq áripteri aıyryq (quateright) belgisimen (’) jasalsa, baǵdarlamalyq tildiń jumys ónimin aıtarlyqtaı tómendetedi. Aıyryq belgisimen jasalǵan áripterdi (mysaly, a’) baǵdarjol tilinde a\’ dep jazýǵa mindetti bolamyz. Al kerisinshe, daǵdysha emle júıesindegi (mysaly, aǵylshynsha) tilderdegideı  bir áripke birneshe  fonemany jazý mindetin júkteý dybyssha emlege (mysaly, nemisshe, ıtalánsha, Esperantosha) boısunatyn qazaq tiliniń tabıǵatyna úılespeıdi. Bular emlelik erejelermen tıanaqtandyrylǵan kúnde de, birsypyra baǵdarlamalyq bólshekterdiń kómegimen júzege asady. Mundaı qoldan jasalyp telinetin daǵdylar baǵdarjoldyń jyldamdyǵyna tusaý bolary haq. Baǵdarlama - kompúterdiń jany, baǵdarjol (algorithm) - baǵdarlamanyń taban tirer tıanaǵy. Baǵdarlama - esepteý qarqyny, esepteý amaly, yqshamdylyǵy jáne jumys ónimdiligimen jeńimpaz. Esepteý qarqynyn 0,0001 sekýnt jedeldetýdiń sharasyn tapqyrlaǵan adam mıllıon dollardy enshileıdi. Budan ǵalamdaný úrdisindegi kompúterdi ózek etken IT-dyń qaryshtaı damyp otyrǵandyǵyn baıqaý qıyn emes.

Latınısaǵa qaıtý - tek qana kompúter ekranynan qazaq jazýyn qalypty kórýdi maqsat etpeıdi, qaıta kompúterde jáne dúnıejúziniń kez kelgen jerinde, IT salasynda qazaq tiliniń múltiksiz jumys jasaýyna kepildik etý. Munyń alǵy sharty - tilimizdegi fonemalardy qazaq tiliniń emlelik erejeleriniń kómegimen pernetaqtadaǵy 26 túımeshe arqyly beıneleıtin jobany jasaý. Mundaǵy basty-basty sebepterden mynalardy ataýǵa bolady: birinshi, kez kelgen kompúterden qazaq jazýyn qalypty jaza da, oqı da alýǵa; ekinshi, baǵdarjol tilinde qazaqshaǵa arnalǵan baǵdarlamalyq bólshekterdi jáne túsiniktemelerdi anyq, qalypty kórýge; úshinshi, dúnıejúziniń kez kelgen jerinde óndirilgen ǵylym-tehnıkalyq jabdyqtardy qazaq tili úshin jasalǵan baǵdarlamalarsyz paıdalanýǵa; tórtinshi, shareable resource code, short cut sekildi ınternet pen kompúter júıesinde udaıy kezigetin daıyn baǵdarlamalar men tezdik tásilderdi esh ózgerissiz, esh kedergisiz qabyldaýǵa tıimdi.

Latınısaǵa kóshkennen keıin de qazirgi qoldanystaǵy kırıllısamen, tóte jazýmen terilgen jadyǵattar, tipti túrik rýna jazýymen terilgen qundy jazba derekter kod aýystyrǵysh baǵdarlamalarmen aýystyrylady. Buǵan qytaıdyń maıda jáne kúrdeli ıeroglıfterin bir buıryqpen aýystyra alatyn baǵdarlamalyq bólshektiń Microsoft Word júıesinde qoldanylǵandyǵyn ataýǵa bolady.

Qazir aqparattyq júıelerde mátindi kodtaýdyń eki túri qoldanylady. Jańasy - 16 baıttyq ISO-10646 (Unicode) standartty kodtaýy. 16 baıttyq kodtaý kestesine 2¹⁶=65536 tańba sıady. Mátindi jazyp óńdeý úshin óte jıi qoldanatyn Microsoft Word baǵdarlamasy osy kodtaý tásilin qoldanady.

Ekinshisi - 8 baıttyq kodtaý. 8 bıttik kodtaý kestesine nebary 2⁸=256 tańba sıatyndyqtan, qoldanystaǵy kesteleri kóp - árbir álippege arnap bir, tipti birneshe kesteler standarttalǵan. Mańyzy tómendep bara jatqan tásil bolsa da, 8 baıttyq kodtamalardyń qoldanylýy áli keń. Aqparattyq tehnologıa salasyndaǵy ádet boıynsha 8 baıttyq barlyq kodtaý kesteleriniń birinshi jartysy (ıaǵnı 0-127 degen kodtary) taza latyn (ıaǵnı A-Z jáne a-z áripteri) álippesine berilgen. Bul ASCII standarty dep atalady. 8 baıttyq kestelerdiń ekinshi jartysynda (ıaǵnı 128-255 degen kodtarynda) jergilikti álippeler ornalasady.

ASCII + ISO-8859-1 (Latin 1) kestesindegi tańbalardyń sheńberinen shyqpaǵan til latyn álippesiniń yńǵaıyn tolyq kóredi, ıaǵnı shareable resource code, short cut sekildilerden erkin ıgiliktenýge jaǵdaı jasalady. Basqa bir qatar ISO-8859 standarttar, ózge latyn álippesin qoldanatyn tilderge arnalǵan: ISO-8859-2 (Latin 2) - shyǵys eýropalyq, ISO-8859-3 (Latin 3) - ońtústik eýropalyq, ISO-8859- 4 (Latin 4) - soltústik eýropalyq tilderge arnalǵan. Árbir osy keste atalǵan tilderdiń dıakrıtıkalyq belgilermen túrlendirilgen áripterdiń jıyntyǵyn qamtamasyz etedi, biraq aqparattyq júıelerde ISO-8859-1 (Latin 1) standartynan sıregirek kezdesedi. Túrik tilinde, ózge tilderde múldem kezdespeıtin «ı» (núktesiz i) áripi bar bolǵandyqtan, túrikter bir derbes, arnaıy standartqa ıe - ISO-8859-9 (Latin 5). Ázerbaıjan tilinde latyn álippelerinde óte sırek qoldanylatyn «á» áripi bar. Olar osy áripke bola, jańa ISO-8859-9e dep atalǵan standartty qabyldaýǵa májbúr bolǵan. Bul standart tek túrik jáne ázerı-túrik tilderin qamtamasyz etetin bolǵandyqtan, tek osy elderge arnalǵan aqparattyq júıelerde iske asyrylady. Sonda ázerbaıjan tili bir sırek qoldanylatyn júıeden (kırıllısadan) basqa sırek qoldanylatyn júıege kóshken ^[[3]].

Osyǵan oraı, biz qazaq latınısasynyń KLK jobasyn usynyp otyrmyz (1-kestege qarańyz).

Qazirgi qoldanystaǵy kırıllısa 04-tik, arab jazýlary 06-lyq aımaqta. Sondyqtan bizdiń jobamyzdyń aqparattyq keńistiktegi ómirsheńdigi bulardan joǵary.

Qazaq tili túrik tilderiniń qypshaq tobyna jatady, sonyń ishindegi qaraqalpaq, noǵaı, qaraǵash tilderimen birge qypshaq-noǵaı topshasyn quraıdy, tatar, bashqurt, qarashaı-balqar, qumyq, qaraıym, qyrymly tilderine jaqyn. Eski qypshaq tilinde 28 fonema bolǵan. Qazirgi qypshaq tilderindegi fonemalardyń sany da osyǵan qaraılas. Álipbı yqshamdylyǵymen jeńimpaz. Baıyrǵy qypshaq tiliniń arab grafıkasy negizindegi álipbıinde 28 fonema úshin 21 grafıkalyq tańbanyń bolǵandyǵyn, al qazirgi qoldanystaǵy Qytaı qazaqtarynyń Ahmet Baıtursynulynyń álipbıi negizinde óńdelip, tolyqtanǵan tóte jazýda 33 fonemanyń 30 tańbamen sheshim tapqanyn ^[[4]] atap ótken jón. Fonemalardyń tilimizdegi jıiligin esepteý keleshek jańa álipbıdiń quramyndaǵy kirme fonemalardy yǵystyrýdyń taptyrmas joly. Sondyqtan qazirgi qoldanystaǵy kırıllısa men tóte jazýǵa salystyrmaly tekserý jasadyq (2-kestege qarańyz) ^[[5]].

Demek, Qazaq tilindegi qazirgi qoldanystaǵy kırıllısanyń quramyndaǵy saıası naýqanshylyqtardan engen v, ó, ı, s, ch, sh, , , e, ıý, ıa tárizdi 11 árip tek orys tili úshin, al h tek kúnshyǵys halyqtarynyń tilinen aýysqan jekelegen sózderdi múmkindiginshe durys jazý úshin ǵana qyzmet óteıdi. F, h fonemalary orys sózderimen (fabrıka, faza, fermer, fılıal, fılolog, flot, fýt; hımıa, hlor, arheologıa, býhgalter, seh, hırýrg, zootehnık) qatar arab-parsy tilderinen engen keıbir jalqy esimder men biren-saran jalpy esimderde de jazylady (Fazyl, Farıda, Fatıma, Marfýǵa; saf; fánı, Hamıt, Ahmet, Halel; hal, hat, halyq, tarıh, kitaphana, asqana) ^[[6]]. Bular bizdiń tól sózderimizde múlde kezikpeıdi ári halyqtyń aýyzeki tilinde dál jazylýyndaı oqylmaı, qazaqtyń p, q fonemalaryna jýyq oqylady. Mysaly, famılıa - pamılıa, fason - pason, farfor - parpor, fanera - panera, hat - qat, halyq - qalyq, kolhoz - kólqoz, sovhoz - sapqoz, seh - seq, Ahmet - Aqymet, Haırolla - Qaıyrolla, máslıhat - másilıqat ^[[7]], saf - sap (sap altyn), fánı - pánı, haýip - qaýip, hali - qali. Eski shaǵataı jazýymen jazylǵan muraǵattarda kezigetin birqydyrý arab-parsylyq kirme sózder qazirgi qazaq tilinde qater (hátár), qaraj (háraj), qorlyq (horlýq), qup (hýp), qudaı (hýdaı), qate (háta), qoja (hojá), qyzmet (hizmát), qıal (hiıal), paıda (fáıda), perzent (fárzánd), paqyr (fáqir), pursat (fúrsát), pálen (fálan), parasat (fárasát), pikir (fikr) ^[[8]] bolyp ornyqqandyǵy aıqyn. Sondyqtan da 1928-jylǵy latınısa jobasynda f, h, v áripteri bolmaǵan, feodal, reforma, halyq, han tárizdi birqatar sózder peodal (peodal), reporma (reporma), qalyq (qalq), qan (qan) bolyp ^[[9]] jazylǵan. Qazir f men h-dan bastalatyn ishinara sózder BAQ-ta p, q áripterine aýystyrylyp ta qoldanylyp júr. Mysaly, fılosofıa - pálsapa, harip - qarip, Bul fonemalarǵa qazaq tiliniń zárýligi shamaly. Eger latınısaǵa kóshý arqyly atalǵan 14 áripten qutylar bolsaq, tilimizdiń tól fonemalary úshin 28 árip qalar edi.

Alaıda h, ch, f, v fonemalarynyń qatysýymen jazylatyn ózge tilderden, óte-móte eýropa tilderinen engen jekelegen pánesimder, taýar markalary (mysaly, Maıkrasoft - Microsoft, Flash - Flash), ózge tilderdegi tulǵasyn saqtap jazylatyn qysqarǵan sózder ^[[10]], t.s.s. memlekettik til mártebesindegi qazaq tiliniń sózdik qoryn baıytý úshin asa qajetti ári bulardyń óz álipbıimizde bolýy jas urpaqtardyń ózge tilderdi meńgerýine tıimdi. Budan tys, bul fonemalardyń bolýy aǵylshyn, Esperanto tilderindegi “jer-sý attary men kisi esimderi ár ulttyń óz tilindegi latynsha transkrıpsıalaýmen qalyptasqan norma boıynsha jazylady” degen erejeni qabyldaýǵa jol ashady. Osylaısha aǵylshyn, qytaı, japon, orys tilderindegi jer-sý attary men kisi esimderin atalǵan tilderdiń fonetıkalyq jobalarymen jazamyz ^[[11]].

Latınısaǵa kóshý - tilimizge saıası naýqanshylyqtar arqyly engen kereksiz tańbalarǵa qosh aıtýǵa negiz qalaıdy.

Kırıllısadaǵy ıa, ıý, ó sekildi qosar áripter men s sekildi afrıkat fonemalardyń qyzmetin ıa (ıaǵnı - yaxny - ıaǵnı), ıý (baıý - bayw - baıý), ıo (ólka - yolka - ıolka), ts (sosıalızm - sotsyalyzm - sotsıalızm, konsert - konsert - konsert) tańbalarymen de erkin beıneleýge ^[[12]] bolady ári mundaı sózderge zárýlik tek orys tili arqyly engen sózder úshin ǵana kerek bolǵanymen, qazaqtyń tól sózderinde múldem kezdespeıdi ári orys tilindegideı gramatıkalyq mindet ótemeıdi. Sh fonemasymen jazylatyn keshshe, ashshy, tushshy sózderin keshshe, ashshy, tushshy dep te jazýǵa bolady. Bul árippen jazylatyn orys sózderin qazaqsha tóte jazýdyń emlesimen sh dep jazsaq ta ulyǵaýsar jańsaqtyq bolmaıdy, ózge tilderdiń transkrıpsıalaý tásilderi de osylaı.

Tilimizde sózder biryńǵaı jýan nemese biryńǵaı jińishke daýystylar arqyly jasalatyndyǵy sebepti, orysshadaǵy jýandyq belgi men jińishkelik belgi qazaq tili úshin qajetsiz.

Tilimizde tek odaǵaılar esebinde ǵana aıtylatyn ah, uh, úh, oho, ehe, ahylaý, úhileý, ýh degen ishinara sózder men arab-parsy tilderinen enip ornyqqan jahan, jaýhar, gaýhar, qahar, qaharman, shahar, shahbaz sekildi ondaǵan sózder úshin arnaıy tańbanyń qajeti shamaly. Qazirgi BAQ tájirıbesinde mundaı jekelegen sózder gaýhar, jahan, shahar dep te jazylyp, halyq jadyna ornyqqan. Bular kóbinese kisi esimderinde Gaýqar, Jaqan, Shaqar bolyp ta aıtyla beredi. Mundaı sózderdiń birshoǵyry tilimizge q fonemasy arqyly aıtylatyn jáne jazylatyn bolyp ta sińgen. Mysaly, esep-qısap. Sondyqtan mundaı jekelegen sózderdi q árpimen de tańbalaýǵa bolatyndyǵyn lıngvıser tilge tıek etýde ^[[13]]. Eger ishinara kisi esimderi men jer-sý attarynda, ıslamdyq pánesimderde kezigetin h árpin jazýǵa muqtaj bolǵanda, ony xh qosarly tańbasymen (Gaýhar - Gawxhar, Shahımardan - Shaxhymardan, Qaharman - Qaxharman, ah - axh, uh - uxh, úh - uhxh, oho - oxho, ehe - exhe, ahylaý - axhjlaw, úhileý - uxhilew, ýh - wxh, Allah - Allaxh, ollahı - ollaxhy) jazýǵa da erik beriledi.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly álipbıiniń dúnıejúzindegi eń ozyq álipbıler qatarynan oryn alýdaǵy eń basty ereksheligi - onda dáıekshi arqyly yqshamdap jazýdyń tolyq júzege asyrylýynda. Osylaısha Ahańnyń álipbıinde a - á, o - ó, u - ú, y - i syndy jýandy-jińishkeli juptar úshin 5 tańba alynǵan. Bulardyń qazaq kırıllısasyndaǵy jıiligi jeke-jeke 13 - 0,8, 2,46 - 0,91, 1,34 - 1,09, 8,09 - 5,36 paıyzdy quraıdy.

Qazaq tilinde y, i áripteri a, e áripteri sekildi sózdiń barlyq býyndarynda jazylatyndyǵyn jáne sózdiń jýan-jińishkeligin belgileýde aıryqsha mańyz alatyndyǵyn eskere otyryp, biz y men i-lerdi aıyrym-aıyrym tańbaladyq. Bular Ahmet Baıtursynuly emlesinde dáıekshi arqyly aıyrmalanatyn bir ǵana tańbamen alynady. Munda tarıhı sabaqtastyqtar ^[[14]] men pernetaqtadaǵy qolaılylyqtar eskerile otyryp ^[[15]] y - j, i - i boıynsha tańbalandy.

Biz pernetaqtanyń ortasyndaǵy h túımeshesin birneshe qosar áripterdi jasaýdaǵy súıeýish retinde qabyldadyq. Onyń qatysýymen qoldanys jıiligi edáýir tómen ah (á), oh (ó), uh (ú) tárizdi daýysty dybystar men qoldanys jıiligi tómendeý nh (ń), sh (sh), kh (h), ch (ch) tárizdi daýyssyz dybystar jasaldy.

A - á, o - ó, u - ú syndy juptar úshin a - ah, o - oh, u - uh dep jazý kerektigin ^[[16]] usynýdaǵy sebep: býyndardyń biryńǵaı jýan ıa jińishke qurylý zańdylyǵyna saı, quramynda k, g, e, i áripteriniń bireýi kelgen sózderde býyn biryńǵaı jińishke daýystylarǵa qurylatyn bolǵandyǵy úshin, á, ó, ú áripteri ah, oh, uh bolyp jazylmastan, qaıta a, o, u túrinde (áke - ake - ake, álem - alem - alem, álgi - algi - algi, órik - orik - orik, óleń - oleń - olenh, úlken - ulken - ulken) súıeýishsiz yqshamdalyp jazyla beredi. Quramynda q, ǵ, y áripteriniń bireýi kelgen sózderde býyn biryńǵaı jýan daýystylarǵa qurylatyndyǵy sebepti, mundaı sózderdiń quramynda á, ó, ú áripteri tabıǵı túrde kelmeıdi, sondyqtan atalǵan áripter súıeýishsiz jazylǵan kúnde de  tanyp oqýǵa qıyndyq ákelmeıdi. Sóıtip atalǵan úsh daýysty dybystyń qos tańbamen jazylýy tek qana bir býyndy sózderdiń aıasymen ǵana shekteledi. Mysaly, ál (ahl), ár (ahr), áı (ahy), sát (saht), sán (sahn), dál (dahl), ól (ohl), sól (sohl), mór (mohr). Bul dara býyndy sózder jurnaq-jalǵaýlarmen túrlengende h súıeýishi túsirilip jazylady. Mysaly, áldi (aldi), árli (arli), áıgi (aygi), sátti (satti), sándi (sandi), dáldik (daldik), óli (oli), sóli (soli), mórli (morli).

Alaıda ózge ult ókilderiniń qazaq tilin óz betimen úırenýine jaǵdaı jasaý turǵysynan jáne tek qana jazýdaǵy áýreshilikti mańdaı aldyǵa qoımaı, qaǵaz betine túsken qarany erkin tanýǵa jaǵdaı jasaý úshin, keleshek kompúter baǵdarlamalarynda júzege asatyn dybystyq terimge sáıkesý turǵysynan áripterdiń súıeýishiniń túsirilmeı jazylýyn oryndy sanar edik. Túsirip jazý tóte jazýdan habarlylar úshin ońaı bolǵanymen, kırıllısanyń tikeleı jazý daǵdysyna qanyqqandar úshin qıyn sanalary málim ^[[17]].

Óıtkeni qazaq tilinde á, ó, ú-ler jalań sózderdiń birinshi býynynda ^[[18]], birikken sózder men qos sózderdiń ekinshi syńarynyń basqy býyndarynda ^[[19]] ǵana jazylady, tek sirá, kiná, kúná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, músápir, dúdámal, Kúlásh, Kúlánda, Mútán, Kúláı; májbúr, áńgúdik degen sózderde ekinshi býynda keledi ^[[20]]. Sondyqtan qosar tańbamen jazylǵan kúnde de aýyrtpalyq kelmeıdi.

Orta ǵasyrlyq eńbekterde túrikshe ń fonemasy ǵn, nk, n, nn, nǵ, ǵ, k, ng túrinde de tańbalanǵan ^[[21]]. Aǵylshyndar, qytaılar ony qosar tańba ng-men belgileıdi. Qazaq tiliniń turǵysynan bul tıimsiz, mysaly, tangir (táńir - tángir), tangerteng (tańerteń - tangerteń). Qazaq tilinde ng tirkesiniń de kezigip otyratyny (0,09%) sebepti, ń fonemasyn nh túrinde qosaqtap jazý birshama utymdy dep tanydyq.

Sh, h, ch-lardy ózge tilderde qalyptasqan úrdiske ^[[22]] saı sh (sh), kh (h), ch (ch) túrinde tańbaladyq.

Ózge tilderde jáne qazaq tiliniń birqydyrý latınısa jobalarynda ǵ-ny gh-men tańbalaý birshama jalpylasqan. Qazaq tilinde ǵ árpiniń qoldanys jıiligi edáýir joǵary (2,17%), eger ol qos tańbamen jazylsa, bul jıilik 4,34%-ǵa kóteriledi de, harip terimin qıyndatary haq. Sondyqtan biz kırıllısadaǵy jáne túrik tilderiniń halyqaralyq transkrıpsıasyndaǵy h fonemasynyń tańbasy bolýyn eskermeı-aq, x tańbasymen ǵ-ny tańbalaýdy usyndyq.

J fonemasy Túrkıa túrikshesinde c tańbasymen alynǵan. Mundaı jaǵdaılar ózge tilderdegi oqylýda da kezdesedi. Mysaly, qytaı tiliniń Pekın dıalektisi negizindegi jalpyqytaılyq ortaq tilde halyqaralyq birqatar termınder men jer-sý attarynda aǵylshyn tiliniń daǵdysy boıynsha ornyqqan Canada (Kanada), Canon (Kanon) sekildi sózder Jánada, Jányń bolyp aıtylady.

Qazaqtyń baıyrǵy sózderinde kirme sózderdegideı jińishke aıtylatyn ı men ý dybystary joq. Bular tóte jazýda jáne burynǵy latınısa jobalarynda yı, iı nemese uý, úý dybystarymen aıtylǵan. Mysaly, Ivanov (Ijvanov, Iyvanov), Ýkraına (Uvkrajna, Uwkrayna). Qazaq kırıllısasyna 1957-jyly engizilgen ózgeris negizinde oqy, kemi, teli sıaqty etistikterge ý qosymshasy jalǵanǵanda oquý, kemúý, telúý bolyp jazylmastan oqý, kemý, telý bolyp yqshamdalyp jazylatyn, jyı, qyı, kiı tárizdi sózderde eki áriptiń (yı, iı) ornyna bir ǵana ı jazylatyn boldy ^[[23]], sondaı-aq v, ó tańbalary endi. Sóıtip Ivanov, Ýkraına dep jazý daǵdysy ornyǵýmen qatar, qazaqtyń tól sózderindegi iıne, uýaq dep jazylatyn sózder de orynsyz ózgeristerge ushyraý arqyly kemelsiz emleniń qurbanyna shalynyp, orys sózderiniń dybystalyný zańdylyǵyna baǵyndyryldy. Osylaısha myı, syıyr degen sózder mı, sıyr dep jazylyp, urpaq sanasyna sińdi. Qazaqstandaǵy 1928-jylǵy latınısada jáne Qytaı qazaqtarynyń 1962-jylǵy Latyn jazýynyń emlesinde bular Ijvanov (Iyvanov, Ivanov),  Uvkrajna (Uwkrayna, Uýkraına), mj (mey, myı), sjr (seyer, syıyr) dep durys jazylatyn, alaıda tóte jazýǵa qaıta kóshý naýqany barysynda, kırıllısamen ornyqqan dimkas emlege orynsyz elikteýdiń saldarynan daýyssyz ý men daýyssyz ı dybystaryna orysshadaǵy daýysty ý men daýysty ı-dyń mindeti qosa júkteldi. Bul jas urpaqtardy odan ármen jańylys dybystaýǵa ıtermeledi.

Osyǵan oraı, kırıllısadaǵy ı men ı-dy bir ǵana tańbamen sheshtik. Tóte jazýda da bular bir ǵana tańbamen (ي) alynady. Degenmen mynadaı erekshe eskertpe qajet dep taptyq: birinshi, kırıllısa emlesindegi tól sózderimizdegi qosarly yı, iı dybystarynyń tańbasy retinde ı árpin jazý tilimizdiń tabıǵatyn buzýmen birge, býynǵa durys ajyrata almaý sebebinen, atalǵan qosarly dybystardy da jińishke estiletin kirme sózderdegi (mysaly, gıtara, ádebı) ı men dybystaýdaı qatelikterge muryndyq bolǵan. Keleshek latınısa emlesinde bular yı, iı bolyp tańbalanady. Sóıtip ıis - iyis, ıin - iyin, ıyq - jyjq, ıne - iyne, ımek - iymek, ıleý - iylew, tıyn - tjyjn, tıin - tiyin, qıyn - qjyjn, kıin - kiyin, sırek - siyrek, sıraq - sjyraq, tyı - tjy, tı - tiy, syı - sjy, sı - siy, tıimdi - tiyimdi, tıis - tiyis, jınalys - cjynaljs, ylǵı - jlxjy, kıý - kiyw, bı - biy, bıe - biye, ıe - iye (munyń kóne tulǵasy ige nemese ege), sıyr - sjyjr (eski túrikshe jáne qypshaqsha jazylýy syǵyr nemese qypshaqtardyń aýyzeki tilinde syr) sekildi sózder óz tabıǵatymen jazyldy; ekinshi, kırıllısa emlesinde ıa, ıý áripteriniń aldynda y, i áripteriniń ornyna ı árpi jazylady, alaıda yı nemese iı bolyp oqylady dep belgilengen ^[[24]]. Mysaly, taqıa, qıa, mıa, qıý, jıý, tıý. Bul qazaq tilin jańadan úırenýshiler men ózge tilde saýattanǵandardy býynǵa durys ajyrata almaý syndy qıynshylyqtarǵa ıterýmen ǵana tynbaı, yı, iı dybystaryn jińishke ı árpimen dybystaýdaı tilimizdiń tabıǵatyn buzatyn qatelikterdiń qoldan jasalýyna muryndyq boldy. Sondyqtan latynsha emlede bul sózder taqjya, qjya, mjya, qjyw, cjyw, tiyw bolyp durys jazylýyn qýattaımyz. Bulardyń qataryna tilimizge ertede kúnshyǵys tilderinen engen jalqy esimder men jalpy esimderdi de qosamyz. Mysaly, Dúrıa - Duriya, Ásıa - Asiya, Álıa - Aliya, sıa - sjya, darıa - darjya. Úırenýshiler endigári bı-e, qı-á, kı-e dep býynǵa ajyratpaıtyn bolady, bulardyń durysy da bi-ye (bi-ıe), qj-ya (qy-á), ki-ye (ki-ıe) ekeni barshaǵa málim; úshinshi, ıy, ıi dybystar tirkesi y, i dybystaryna bitetin etistikterge kósemsheniń -ı jurnaǵy jalǵanǵanda, sońǵy ıy, ıi áripteriniń ornyna bir ǵana ı árpi jazylady ^[[25]] degen erejeni qabyldaı otyryp, ony da y-men aldyq; tórtinshi, kirme sózderdegi ı-men qazaq sózderiniń birinshi býynynan ózge býyndarda ı bolyp jazylatyn jerler túgeldeı y-men jazylady, jy, iy dep jazý qajetsiz. Mysaly, Tek kúnshyǵystyq (ıman - yman, Isa - Ysa, Saǵıra - Saxyra, Kálıma - Kalyma (Kahlyma), ıllahı - yllakhy, ılham - ylkham, ymam, tarıhı - tarykhy, tarıqat - taryqat, saıası - sayasy, mádenı - madeny, mádenıet - madenyet, Álı - Ahly, Qalı - Qaly), halyqaralyq (kıno - kyno, kredıt - kredyt, ınstıtýt - ynstytwt, ınspektor - ynspektor, gıtara - gytara), ıaǵnı - yaxny, ıakı - yaky, t.s.s. sózderiniń sheńberimen shekteledi; besinshi, jazýdyń júgin jeńildetýge, kirme sózderdiń tórkinin buzbaı jazýǵa kepildik etý maqsatymen, tilimizdegi eki daýysty dybystyń qatar kelmeýdeı dara ereksheligin nazarda ala otyryp, halyqaralyq birqatar sózderdiń quramyndaǵy ıa, ıe, ıo, ıý tirkesterin jaı ǵana ia, ie, io, iu (energıa - energia nemese energya, ıeroglıf - ieroglyf nemese yeroglyf, ıerarhıa - ierarkhia nemese yerarkhya, ıdıoma - ydioma nemese ydyoma, ıon - ion nemese yon) túrinde jazýdy qýattaımyz. Alaıda mundaı sózderdiń jya, iye, jyo, iyw (iyw) bolyp oqylatyndyǵyn orfografıalyq sózdikte eskertemiz. Bulaı jazýda mynadaı eki sebep bar: birinshiden, eger ıa, ıe, ıo, ıý-lar ya, ye, yo, yw bolyp jazylsa, kirme sózdiń tabıǵatyna jat, qazaq balasy durys dybystaı almaıdy; ekinshiden, bular tóte jazýda ya, ye, yo, yw bolyp yqshamdalyp jazylýǵa baılanysty, avtomatty kod aýystyrǵysh júıe arqyly durys aýyspaýdaı kemistigimen men mundalaıdy.

Sheteldiń sózderdegi ý (w) fonemasy u (u) tańbasymen jazylsa da maǵynalyq aýsaılyq týmaıdy, qaıta sózdiń eýropalyq tulǵasyna jaqyndaıdy. Mysaly, ýnıversal - unyversal, fýtbol - futbol, formýla - formula, fakýltet - fakultet, mýzyka - muzyka, jýrnal - curnal. Qazirgi túrkıa túrikshesi, mine, osy izben júrgen. Mundaı sózder orys tiliniń yqpalyn qabyldamaǵan sheteldik qazaqtardyń tilinde dál osylaı dybystalady. Orys tilinde ózge slaván tilderi arqyly ornyqqan birsypyra eýropalyq termınderdegi ý fonemasy, kóbinese, ıý bolyp jazylady. Mysaly, valúta - valýta (bolgar, horvat), valuta (cheh), waluta (polák). Bul sózdiń tegi ıtalándyq valuta ^[[26]]. Al ıspan, nıderland, shvet tilderinde de valuta, halyqaralyq kómekshi til esperantoda valuto ^[[27]] delinedi. Sondyqtan valúta degendi valuta nemese waluta dep jazýǵa da bolady. Bul sózdiń etımologıasyn aıqyndaýǵa paıdaly bolýmen qatar, termınniń eýropalyq tulǵasyna jaqyn.

Sózderdiń jińishke nemese jýandyq sıpatyn aıqyndaý úshin sózdiń (birikken sózderdiń ár eki syńarynyń da) birinshi býynynda uý, úý tulǵasy buzylmaı saqtalǵany, ózge býyndarda yqshamdalyp ý bolyp jazylýy kerek. Sonda ǵana jetisý men Jetisý (Jetisuý, Çeti suv (1928), Jetisuw (1962), Cetisuw (KLK), ýaq (ýaqyt, usaq) sózi men etnonım Ýaq (uǵraq - uýraq - uýaq - ýaq) ^[[28]] sózderin durys jazýǵa múmkinshilik alamyz.

Mátinde arnaıy anyqtama jazylmaǵan ózge áripterdiń emlesi «Qazaq tiliniń orfografıalyq sózdigindegi» Qazaq tiliniń negizgi emle erejelerinde belgilengen daýysty, daýyssyz dybystardyń qoldanylý erejelerine baǵynady. Qazaq tiliniń negizgi emle erejelerinde kórsetilgen túbir sózderdiń, bólek jazylatyn sózderdiń, birge jazylatyn sózderdiń, qos sózderdiń, qosymshalardyń, shylaý sózderdiń, bas áripterdiń jazylýy jáne sózderdiń tasymaldanýy kırıllısa arqyly ornyqqan emle erejesine boısunady. Tek birinshi áripterden qysqarǵan sózderdiń árbir árpi bas árippen jazylǵan kezde ah, oh, uh, sh, ch, kh syndy qosar tańbaly áripterdiń quramyndaǵy súıeýish tańbasy h kishi árippen jazylady. Mysaly, Turan álem banki - TAhB, Ádilet mınıstrligi - AhM.

Biz usynyp otyrǵan joba mátin teriminiń jeńil, sıymdylyǵynyń shaǵyndylyǵymen de tilimizde buryn-sońdy qoldanylǵan álipbıler men jýyq jyldardan beri beıresmı basylymdarda, ınternet saıttarynda qoldanylyp júrgen jobalardan ^[[29]] artyqtyǵyn pash etip otyr (3-4 kestege qarańyz). Latyn álipbıine kóshýdi tek qana 42 áripti 32 áripke aıyrbastaý dep jeńil baǵamdamaý kerek. Ol qazaq tiliniń emle júıesin qaıta qaraýdy, tildik egemendikti júzege asyryp, jańasha serpinmen túleýdi maqsat etedi.