«Qazaq memleketine - 550 jyl» báıgesine!!!

Qazaq handyǵynyń qurylýyna deıingi uzaq tarıhı kezeńde ulan-baıtaq Ortalyq Azıa óńirin mekendegen túrki tildes tý-taıpalardyń ortaq aýmaqta ómir súrip, birte-birte birigýi men damýy arqyly óz aldyna qazaq halqy bolyp qalyptasý prosesiniń alǵysharttary bastaý aldy.  Búgingi qazaq ultynyń arǵy tegi bolǵan ejelgi zamannyń tarıhı derekteriniń ózinde belgili rýlar men taıpalar – saq, úısin, qańly jáne ǵun taıpalary edi.

Keńestik dáýirdegi kóp tomdyq eńbekter taptyq turǵyda jazylyp, tap kúresi basty orynda turdy, ótken tarıhqa feodaldyq, baıshyl, eskishil degen aıyptar taǵylǵany málim. Osynyń saldarynan qazaq halqynda eshqashan ulttyq memleket bolǵan emes, tek memlekettik qurylystyń jeke elementteri ǵana boldy dep kórsetildi. Onyń ózinde biregeı saıası qurylym emes, rý-rý, aýyl-aımaq bolyp óz aldyna otaý tikken shashyrandy qurylys retinde kórsetildi. Nátıjesinde qazaq halqy bytyrańqy, saýatsyz, jabaıy ómir keshýshi halyq keıpin de kıdi. Osylaısha, bodandyq, totalıtarlyq júıe zamanynda jazylǵan tarıhymyz qazaqtar jazý-syzýy, qalalary, mádenıeti, memleketi bolmaǵan, jartylaı jabaıy el edi, olardy Reseı órkenıetke úıretti degen sarynda jazyldy. Buǵan qarsy bolǵan alashtyń zıalylary saıası qýǵyn-súrginge ushyrady.

Jańasha kózqarastaǵy “Qazaqstan saıası júıesiniń evolúsıasy” atty ujymdyq eńbekte Batys pen Shyǵysqa tán memlekettilik pen saıası dástúrlerdiń qazaq qoǵamynda álsiz bolýy shyndyǵynda basty eki faktormen túsindiriledi:

1) Qazaq qoǵamynyń ómirinde batystyq túsiniktegi memlekettiń joqtyǵynan onyń erekshe róli bolmady. Bılik qatynastarynyń mazmuny men sıpaty memleket basqarýdyń klasıkalyq shyǵystyq dástúrlerimen anyqtalsa da, tapsyz qazaq qoǵamy negizinen azamattyq qoǵam retinde qyzmet etti, óıtkeni qoǵamnyń qatardaǵy múshesiniń minez-qulqy “dala demokratıasynyń” belgili bir erejeleriniń kómegimen retteldi. Qazaq qoǵamyn tik jáne kólbeý baılanystarmen órilgen qandaı da bir áleýmettik aǵza, júıe retinde qarastyrýǵa bolady.

2) Qazaqtar óte uzaq ýaqyt otarlyq ezgi kórdi, sonyń áserinen kóshpendilerdiń turmysyna evropalyq (batystyq) ómir saltynyń standarttary endi[1].

M.M. Áýezov qazaq halqynyń bógde mádenıetterdiń rýhanı qundylyqtaryn sińirý prosesi óziniń aıtarlyqtaı zardaptaryn tıgizgenin kórsetedi. Qazaqy ádebıet, mádenıet pen ónerdi jańa zaman talaptarynyń deńgeıine “kóterýge” umtylýshylyq ózimizdiń tarıhı dástúrlerimizge nemquraılyqpen qaraýǵa ákep soqty. Bul zardaptyń jaǵymdy tusy - qazaqy mádenıet ıkemdi, beıimdelgish, bógde mádenıet mazmunynyń máıegin tez qorytyp, ózgeristerge degen sezimtaldyǵy artty[2].

A. Abdýaly men S.Madýanov kóptegen tarıhshylarymyz bul máselede keshegi keńestik shekpenin áli sheshe almaı júrgenin aıtyp qynjylady. Atap aıtqanda, qazaq memlekettiliginiń tarıhyn budan 550 jyl buryn qurylǵan qazaq handyǵy tarıhymen, ary ketkende Aq Orda kezeńimen ǵana baılanystyryp, ata-babalarymyz 2000 jyldan buryn irge tasyn qalaǵan Taraz, 1500 jyldan árirek turǵyzǵan Túrkistan sıaqty qalalarymyzdy basqa jat jurttyqtar salǵandaı kúlkili jaǵdaıǵa ushyratyp keletinin alǵa tartady[3].

Al belgili ǵalym Á. Marǵulannyń zertteýleri Qazaqstan terıtorıasyndaǵy nomadızm tarıhy bizdiń dáýirimizge deıingi Vİİİ ǵasyrdan bastaý alatynyn dáleldeıdi, osy kezeńde alǵashqy etnomádenı qaýymdastyqtar qalyptasyp, olardyń kún kórisi sharýashylyq júrgizýdiń jańa tásili – kóshpeli mal sharýashylyǵymen baılanysty boldy[4].

Osyǵan baılanysty Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaevtyń 1992 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıynda: “Qazaq halqynyń tarıhy, keıbireýler aıtyp júrgendeı, keshegi qazaq handyǵy shańyraq kótergen HV ǵasyrdan bastalmaıdy. Handyqtyń qurylýy bir basqa, búgingi qazaq halqy – sonaý este joq eski zamandardan-aq tulparlarynyń tuıaǵymen dúnıeni dúr silkindirgen kóne saqtardyń, ejelgi ǵundardyń, baıyrǵy túrikterdiń urpaǵy, úlken úıdiń qara shańyraǵyn ata jurtta saqtap qalǵan halyq” – degeni oryndy[5].

Búgingi arheologıalyq qazba jumystarynyń jádigerleri men ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjeleri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń jeke baqylaýyndaǵy “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasynyń  qol jetkizgen jetistikteri qazaq halqynyń tarıhy úsh myń jyldyq tuńǵıyqtan bastaý alatynyn dáleldedi. Sol sıaqty, bizge de  memlekettilik pen demokratıanyń qundylyqtary tek batystyq úlgide ǵana bolady degen jańsaq pikirden arylatyn kez keldi. Onyń ishinde memlekettiliktiń ejelgi qazaq dalasynda ózindik erekshelikteri bar formasy bolǵan.

Qazaq tarıhyn zerttegen tarıhshylar, antropologtar men arheolog mamandar qazaqtardyń shyǵý tegin b.d.d. VII-IV ǵasyrlarda ómir súrgen saq taıpalarynan shyqqan deıdi. Mysaly, A.N. Bernshtam qazaq sóziniń etımologıasyn kaspı jáne saq degen eki taıpanyń qosylýynan shyqqan dese, “Qazaqtyń tegi týraly” atty eńbeginde M. Aqynjanov qazaq degen sóz “qas” – naǵyz (mysaly qas sheber, qas batyr, sulý t.b.), “saq” – taıpa aty, ıaǵnı qazaq - naǵyz saq degen maǵyna beredi deıdi[6].

Saqtardyń qurǵan memleketi de adamzat tarıhynda óziniń izin óshpesteı etip qaldyrǵan. Saq-massagetterdiń áıel patshasy Tomırıs parsylardyń opasyz patshasy Kırdiń áskerin talqandap, qanqumar Kırdiń basyn shaýyp alyp, qan toltyrǵan qapqa salyp, darıaǵa laqtyrǵany da tarıhı dastanǵa aınalǵan. B.d.d. IV ǵ. birinshi jartysynda jer jahandy jaýlap alǵan aty áıgili Aleksandr Makedonskııdiń jeńilmes atty áskeri saqtardan oısyrap jeńilgeni, Eskendir Zulqarnaıynnyń ózi osy shaıqasta sadaq oǵynan sanynan jaralanyp ólgeni tarıhtan belgili.

Al úısin taıpasy týraly baıyrǵy qazaq shejireleri men qytaılyq ejelgi tarıhı jazba derekterde belgili bolǵanyn jáne qazaq halqynyń negizgi uıtqysy ekenin kórsetedi. Sh. Ýálıhanov qazaq arasynan jınaǵan shejirelik derekterge súıene otyryp, úısin – uly júz qazaqtarynyń túp atasy dep kórsetýi tegin emes. Qytaıdaǵy qazaq ǵalymdary ejelgi jazbalarǵa súıene otyryp jazǵan  qazaq tarıhyn arap tilinen qazaqshaǵa aýdarǵan M. Qanıdyń eńbeginde: “kemeline kelip dáýirlegen kezde úısin elinde 120 myń tútin, 630 myń adam, 188 myń 800 saılaýyt ásker bolǵan. Bul san sol zamandaǵy bolǵan 40 memlekettiń jan sany men ásker sanynyń málimeti boıynsha batys óńirdegi 40 memlekette 39 myń 895 tútin, 309 myń 757 adam, 70 myń 499 ásker bolǵan. Atap aıtqanda, úısinderdiń jan sany olardan úsh ese, ásker sany bir jarym ese artyq edi. Ol zamannyń deńgeıimen alǵanda, úısinderdiń asa qudiretti memleket bolǵandyǵy osydan baıqalady”[7].

Óz dáýirinde mundaı kúshti kórshimen Uly degen Qytaıdyń ózi eseptesken. Úısinderdiń bıleýshisi Eljaý bıge qytaılyq Han patshalyǵynyń ımperatory Ýdı b.d.d. 108 jyly óziniń qyzy Shıjun hanshany berip quda bolýy da tereń strategıalyq máni bar názik dıplomatıalyq qadam edi.

Qańlylarǵa kelsek, ol b.d.d. İİİ ǵasyrdan bastap Syrdarıa men Jetisý óńirin meken etken ejelgi taıpa. Óz aldyna handyq quryp, ony bes ıelik óńirlerge bólip basqarǵany aıtylady. Onyń quramynda 200 myń úı, 600 myń jan sany, 120 myń áskeri bolǵan degen derekter bar. Qazaqstandyq arheolog-ǵalym Q. Aqyshevtyń anyqtaýy boıynsha, qańlylardyń saıası ortalyǵy Otyrar qalasy bolǵan.  Adamzat órkenıetin damytýǵa úlken serpin bergen dońǵalaqty arbany oılap tapqan osy qańlylar degen ańyz da bar. Qytaıdyń jazba derekterinde qańly eliniń resmı jazba zańy bolǵan eken. “Suı patshalyǵynyń tarıhy, batys óńir shejiresi” degen jazbada: “Qańlylardyń zańy han saraıynda saqtalady. Osy zań boıynsha qylmystylardy jazalaıdy. Óreskel aýyr qylmys jasaǵandardyń tuqymy qurtylady. Odan sońǵylary óldim jazasyna úkim etiledi. Urlyq istegenderdiń qoly kesiledi” delingen[8].

Ǵundar 24 taıpadan birikken iri taıpalyq odaq retinde b.d.d İİ ǵasyrda dáýirlep, b.d.d. İ ǵasyr tusynda ydyraǵan. Ǵundardyń dáýirlegen shaǵy Móde hannyń bılegen tusy, shyǵysta Uly Qytaı qorǵanyna deıingi, batysta Pamır taýyna deıingi, soltústikte Baıkal kóline deıingi aımaqty jaılaǵan. Qazaq sovet ensıklopedıasynda qazaqtyń arǵyn jáne qypshaq taıpasyn ejelgi hundermen baılanystyrylady. Arǵyn taıpasynyń eldik aty (etnonımi) «aruǵ» (taza, aq), «ǵun» (Hun) degen eki sózden quralyp, «aruǵ - ǵun» - (arǵyn) bolǵan, bul (taza ǵun), «aq hun» maǵynasyn bildiredi degen boljam aıtylady[9].

Joǵaryda baıandalǵan saq, úısin, qańly, ǵun ulystary ózara tyǵyz saıası, ekonomıkalyq, sharýashylyq jáne mádenı qarym-qatynasta boldy, aıyrbas saýda jasalyp, aralas-quralas ǵumyr keshti. Keıbir usaq taıpalar birese úısin ulysynyń, birese qańlylar ulysynyń quramyna kirip otyrdy. Úısinder alǵashqy kezde ǵundarǵa baǵyndy, keıin kele ǵundardyń bir bólegi úısinder men qańlylarǵa qosylyp ketti. Al qańlylardyń keıde úısinderdi, keıde ǵundardy óz qol astyna qaratqan kezderi de boldy. Mundaı saıası jáne mádenı-rýhanı sıpattaǵy, áleýmettik-ekonomıkalyq, sonymen qatar demografıalyq-mıgrasıalyq qarym-qatynastar olardy bir-birine jaqyndata berdi.

Rý-taıpalardan quralǵan baıyrǵy qazaq dalasy qurylymy jaǵynan túrli asosıasıalar men birlestikterden turatyn ózindik bir azamattyq qoǵam ispetti. Á.N. Nysanbaevtyń tujyrymy boıynsha, kóshpendilerde úlken áleýmettik jáne saıası kúsh áleýmettik ózindik uıymdasýynyń negizgi formasy – rýlar men taıpalarǵa tústi. Máselen, qazaqtar malyna jeke menshik ete alǵanymen, jerdi tek ujymdyq túrde ǵana paıdalanatyn[10].

Qazaq qoǵamynyń saıası-áleýmettik qurylysyn otandyq zertteýshiler ejelgi qytaı, parsy, túrki tarıhshylarynyń eńbekterine súıene otyryp jeti satyǵa bólip kórsetedi. Birinshi saty – aýyl. Ol qazaq ultynyń eń negizgi qoǵamdyq uıymy, eń jaqyn, qandas on-on bes otbasynan turady. Ár aýyldy basqaratyn adam – aýylbasy. Aýylbasy ádette ómir kórgen, saıası bedelge ıe, edáýir dárejedegi aýqatty adam. Onyń atqaratyn mindetteri – aýyldastarynyń sharýashylyǵyn basqarý, maýsymdyq kóship-qoný ýaqytyn belgileý, adam men kólik kúshin durys paıdalaný, daý-damaıdy ádil sheship otyrý, túsken salyqty ýaqytynda tóleý, joǵarydan kelgen jarlyqty oryndaý. Osynyń bárin ol halyqpen aqyldasyp sheshedi. Ekinshi  saty – aımaq jeti atadan qosylatyn birneshe aýyldan quralady. Munyń basshy adamyn aqsaqal dep ataıdy. Aqasaqal óte joǵary mártebege ıe adam, ortadan joǵary jastaǵy adam bolýy kerek. Úshinshi saty - rý. Rý on úsh-on bes aımaqtan turady. Basshysy – rýbasy. Tórtinshi saty – arys. Ol birneshe rýlardan turady. Onyń basshysy bı bolǵan. Besinshi saty - Ulys. Ol birneshe arystan quralady. Ulystyń bıleýshisi – sultan. Altynshy saty – júz. Júz birneshe ulystardan quralady. Júzdi han bılegen. Jetinshi satysy – handyq. Ol úsh júzden turady. Handyqtyń eń úlken ámirshisi - qahan. Uly han, ıaǵnı handardyń hany[11].

Ata-babalarymyz negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysqandyqtan, sharýanyń yńǵaıyna qaraı jaz jaılaýy, qys qystaýyna kóshýi qajet boldy. Bul óz kezeginde kóshpendi ómir-saltyn ustanýǵa yqpal etti, ulan-baıtaq aýmaqta turmys-tirshilik etip, sáıkesinshe, ózindik erekshelikteri bar memlekettik basqarý men ekonomıkalyq júıe qalyptasty, erkindikke qushtar ulttyq bolmys pen mádenı-rýhanı jan-dúnıe de qazaq saharasyndaı keń bolýynyń bir syry da  osynda   jatsa kerek. Ejelgi qazaq qoǵamynyń erkindigi tórt túlik malyn baqqan týǵan jerine degen súıispenshilikpen, oǵan ıelik etýmen tyǵyz baılanysty. Mysaly, Ǵun memleketi Qytaı kórshisimen qarym-qatynasynda jer máselesi asa mańyzdy bolǵany tarıhtan málim. Ǵun bıleýshisi Móde han Qytaı ımperatorymen kelissóz júrgizý kezinde beıbitshilikti saqtaý úshin óziniń áıelin de, astyndaǵy atyn da qıǵan, biraq qytaılyqtar ǵundardan azǵantaı jer suraǵanda birden qandy shaıqasqa shyǵýy ata-babalarymyzdyń táýelsizdikti, el men jerdiń tutastyǵyn qalaı qadir tutqanyn dáleldeıdi.

Osylaısha, qazaq halqynyń arǵy tegi bolǵan taıpalardyń qysqasha tarıhy  b.d.d. VIIİ ǵasyrdan bizdiń dáýirimizdiń VI ǵasyryna deıingi aralyqty qamtyıdy. Bul rý-taıpalardyń genoqorynda, ekonomıkalyq turmys-tirshiliginde, rýhy men mádenıetinde, dili men tilinde týystyq jaqyndyq jáne ulttyq birtektilik bar edi. Olar qazaq ultynyń quralýyndaǵy alǵyshart pen uıtqy boldy.

Qazaq dalasy VI ǵasyrdan bastap qoǵamdyq damýdyń jańa satysyna qadam basty, rý-taıpalar erte feodaldyq jáne feodaldyq-handyqtardyń qol astyna bas qosa bastady. Atap aıtqanda, VI ǵasyrdan Hİİ ǵasyrǵa deıin Túrik qaǵandyǵynyń, Túrkesh qaǵandyǵynyń, Qarlyq qaǵandyǵynyń, Qarahandardyń qol astyna birikti. Buryn óz aldyna ómir súrgen ulystar men taıpalardyń birtutas memlekettik bılikke baǵynyp, uzaq ýaqyt boıyna aralas-quralas birge jasaýy olardyń arasyndaǵy túrli baǵyttaǵy qarym-qatynastardy kúsheıte tústi. Ulystar men taıpalardyń bir-birine ózara yqpal jasaýy olardy jaqyndatty, birigý úderisi artyp, taıpalyq aıyrmashylyqtar barǵan saıyn azaıyp, biregeı halyqtyq qasıetter artty. Yqylym zamannan bastalǵan qazaq taıpalarynyń ekonomıkadaǵy, turmystaǵy, mádenıettegi jáne tilindegi birkelkilik etnogonezdiń zańdylyǵy boıynsha ult bolyp qalyptasýdyń aldynda turdy. Osyǵan oraı Túrik, Túrkesh, Qarlyq qaǵandyqtary men Qarahandardyń memleketilik erekshelikterine toqtala ketkendi de jón kórip otyrmyz.

-------

[1] Nysanbaev A., Mashan M., Mýrzalın J., Týlegýlov A. “Evolúsıa polıtıcheskoı sıstemy Kazahstana” v 2-h tomah. -Almaty: Glavnaıa redaksıa “Qazaq ensıklopedıasy”, 2001. 1-tom. -352 s., 288-289.

[2] Aýezov M. Enkıdıada: k probleme edınstva mırov kochevá ı osedlostı / Kochevnıkı. Estetıka: poznanıe mıra tradısıonnym kazahskım ıskýsstvom. -Almaty: Gylym, 1993. -264 s., 31-32.

[3] Abdýaly A., Madýanov S. Qazaq memlekettiligine qansha jyl? // Jas qazaq. 2007 jylǵy 25 mamyr. -№ 20(124). -B. 9.

[4] Margýlan A., Akıshev K., Kadyrbaev M., Orazbaev A. Drevnáá kúltýra Sentralnogo Kazahstana. -Alma-Ata, 1966. -288 s., 70

[5] Nazarbaev N. Baýyrlarymyzǵa qushaǵymyz ashyq (Dúnıe júzi qazaqtary quryltaıynyń 1992 j. 1 qazandaǵy saltanatty májilisindegi sózi) // Táýelsizdigimizdiń bes jyly. -Almaty: Qazaqstan, 1996. -B. 55-57.

[6] Aqynjanov M. Qazaqtyń tegi týraly. –Almaty, 1957. –B. 47.

[7] Qanı M. Qazaqtyń kóne tarıhy. –Almaty: Jalyn, 1993. –B. 86.

[8] Qanı M. Qazaqtyń kóne tarıhy. –Almaty: Jalyn, 1993. –B. 94.

[9] Qazaq sovet. ensıklopedıasy», 3-tom, 449-bet.

[10] Nysanbaev A.N. Istorıcheskaıa praktıka zashıty prav ı svobod cheloveka V Kazahstane // Mysl. -1999. -№ 4. -S. 12.

[11] Ata zańdar. Qujattar, derekter jáne zertteýler. 10-tomdyq (Baǵdarlama jetkeshisi: S.Zımanov). 2 tom. -Almaty: Jeti jarǵy, 2004. -672 b.

-------

(jalǵasy bar)

Musataev Seıilbek,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Saıasattaný kafedrasynyń profesory, saıası ǵylymdarynyń profesory.