Túrik qaǵandyǵynda memlekettiń eń joǵarǵy bıleýshisi qaǵannan bastap rý-taıpa bastyǵy bekterge deıin jıyrma segiz dárejeli laýazym ıeleri boldy. Bul qazirgi memlekettik qyzmette qoldanylatyn bılik bólinisi men tepe-teńdigi, qarsy-salmaq, ıerarhıalyq saty jáne mansaptyq qurylymnyń kórinisin kóz aldymyzǵa elestedi. Eń joǵarǵy bıleýshisi qaǵan - búkil eldiń ıesi, eldegi barlyq qarýly kúshterdiń eń joǵarǵy qolbasshysy. Qaǵannan keıingi laýazym ulyq. Qaǵandyqty basqaratyn ár dárejeli laýazymdar: ıapǵu, tegin, shad, erkin, tarhan, bek, buıryq, shor, elteber, tutuq dep ataldy. Bılik atadan balaǵa muragerlik jolymen aýysyp otyrdy.

Túrik qaǵandyǵynda búkil memleketti terıtorıaǵa bólip basqarý júıesi bolǵan joq, búkil el rý-taıpa jikteri boıynsha basqaryldy. Qaǵandyqtyń negizgi halqy «on oq» degen on iri taıpaǵa bólinip basqaryldy. Bul iri taıpalardyń bastyqtary «shad» dep ataldy, sonymen on iri taıpany on shad bıledi. On iri taıpa «oń qanat» jáne «sol qanat» dep ekige bólindi. «Sol qanatqa» dýlattardyń bes taıpasy, «oń qanatqa» núshpelerdiń bes taıpasy kirdi.

VI ǵasyrdyń 60-shy jyldar Túrki qaǵandyǵy sol ýaqyttyń iri memleketteri Vızantıa, Sasanıd, Iran jene Qytaımen saıası-ekonomıkalyq qatynastardyń júıesine enip, Qıyr shyǵysty Jerorta teńizimen baılanystyratyn saýda joldaryna baqylaý jasaý jolynda kúres júrgizdi. Qytaı men Vızantıanyń arasyn jalǵastyryp jatqan Uly Jibek joly Túrki qaǵandyǵynyń ústin basyp ótti. Bul saýdalyq-kerýen joly onyń boıyndaǵy qalalardyń kórkeıýine, saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń nyǵaıýyna ıgi yqpal etti.

VI ǵasyr aıaǵynda Altaı taýynda bolǵan kishkene ǵana túrikter 50 jyl ishinde Soltústik Qytaıdyń shekarasynan bastap, búgingi Qara teńizdiń jaǵalaýyna deıin jetip, osy aýmaqta alyp ımperıa qurdy. Osylaısha Túrki qaǵandyǵy saıası jáne mádenı murasy arqyly Orta Azıa men Ońtústik Shyǵys Eýropaǵa edáýir áser etken alǵashqy Eýrazıalyq ımperıany qurýshylar boldy[1].

Túrik qaǵandyǵyndaǵy rý-taıpalardyń tilinde dıalektilik aıyrmashylyq bolǵanymen, olar biryńǵaı túrki tilinde sóıledi. Osy kezde bulardyń arasynda qazirgi kezde orhon-enıseı jazbasy degen atpen belgili rýnıkalyq jazý keń taralyp, jazbasha ádebıet pen mádenıeti jaryqqa shyqty. Keıingi zamanda sol dáýirden qalǵan orhon-enıseı jazýymen jazylǵan tas jazýlar kóp jerden tabyldy. Osy tas eskertkishterdiń ishindegi eń mańyzdysy VI-VIII ǵasyr eskertkishterine jatatyn úsh eskertkish Bilge qaǵannyń, onyń týysy Kúlteginniń jáne Bilge qaǵannyń qaıyn atasy, áıgili qolbasshy Tonykóktiń qulpy tastaryna jazylǵan syna jazýlar. Táýelsizdikti, eldik pen azattyqty qamtamasyz etý úshin qaǵandy qurmetteý, aqyldyny tyńdaý, qajet bolǵanda ómirińdi qıyp, qaptaǵan qalyń jaýmen soǵysý, batyrlyq rýhty madaqtaý, erdiń qanaty - atty jyrlaý, sol ejelgi jáne ortaǵasyrlyq túrki halyqtarynyń epıkalyq jyr-dastandary men kóne túrki jazba eskertkishterinde keńinen oryn alǵan. Túrik qaǵanatynyń eskertkishi bolyp tabylatyn Orhon tas jazbasynda: «Sózimdi túgel estinder: búkil jetkinshegim, ulanym, birikken áýletim, halqym» dep búkil túrki jurtyna úndeý tastap, halyqty birlikke shaqyrady[2]. Mundaǵy basty oı - túrki halqy joıylmaı, el bolsyn degen egemendik ıdeıasyna  uqsaıdy.

Sonymen qatar, memlekettiliktiń qas jaýy - el bıleýdegi jalǵastyqtyń úzilýi, jaqsy dástúrlerdiń joıylýy ekendigin ejelgi túrkiler tasqa qashap jazyp ketti. «İniniń aǵadaı, uldyń ákedeı bola almaýy, biliksizdik, jaltaqtyq, alaýyzdyq jaılap, jat jurt - tabǵashtardyń aldaýyna senip, arbaýyna kóngendikten, aǵaly-inili daýlasqandyqtan, bek pen halyq jaýlasqandyqtan túrki halqy eldiginen aıyrylyp», elý jyldaı jat jurtqa táýeldi bolǵandyǵy ókinishpen baıandalady. Osyndaı qıyn jaǵdaıdyń áserinen 582-603 jyldar arasynda Túrkiler Batys jáne Shyǵys qaǵanattaryna bólinip, tutas Túrki qaǵanatynyń dáýreni aıaqtalady. Batys túrik qaǵanatyna búgingi Qazaqstan aýmaǵy (Amýdarıaǵa deıingi Orta Azıa aýmaǵy) kirse, Shyǵys túrki qaǵanatyna búgingi Qytaıdyń soltústik-batysy men Monǵolıa jerleri kirgen bolatyn.

Qytaılyq Tan patshalyǵynyń qoldaýymen tolas tappaǵan taıpalar arasyndaǵy ishki qyrqysý Batys Túrik qaǵandyǵyn da ábden álsiretedi. Aıaǵynda Tan patshalyǵynyń shapqynyna ushyrady. VIII  ǵasyrdyń basynda Batys Túrik qaǵandyǵy qulap, onyń ornyna Túrkesh qaǵandyǵy quryldy.

Túrkeshter úısin quramyndaǵy bes arys dýlattyń beldi taıpasy. Túrkeshter kósemi Ójeli ulystardy biriktirip, ózindik basqarý júıesin qurady. Qol astyndaǵy halyqty jeti myń turǵynnan quralǵan jıyrma ákimshilik aımaqqa bólip basqarady. Tan patshalyǵymen kelissózder júrgizip, óziniń balasyn elshi etip jibergeni baıandalady.

Túrkesh qaǵandyǵynda qalalar damyp, otyryqshy eginshilik pen kóshpendi mal sharýashylyǵynyń órkendeýine úlken yqpal jasaldy. Qalada qolóner órkendep, aıyrbas buıymdar óndirilgen. Túrkesh qaǵandyǵyna qarasty qalalardyń kóbi batys pen shyǵys arasyndaǵy kerýen saýda joly ústinde boldy. Bul qalalarda kerýen saýdasy men ishki saýdanyń kólemi keńeıdi. Saýdanyń órkendeýine baılanysty Túrkesh qaǵandyǵynda aqsha aınalysy jaryqqa shyqty, túrkesh qaǵandary metaldan aqsha shyǵardy. Arheologıalyq zertteýler nátıjesinde kóne qalalardyń jurtynan Túrkesh qaǵandyǵynyń metal aqshalary tabyldy. Bul aqshalar syrtqy kórinisi jaǵynan sol zamandaǵy qytaılardyń aqshasyna uqsaıdy, ortasynda tórt burysh tesigi bar dóńgelek dildá.

Degenmen, Túrkesh qaǵandyǵy tus-tustan tóngen qaýip-qater astynda arpalysyp ómir ótkizdi. Onyń syrtqy saıası jaǵdaıy aýyr boldy. Osy kezde Orta Azıa halqyna, sondaı-aq túrkesh halqyna tóngen basty qaýip arab shapqynshylary boldy. Túrkesh qaǵany Sulý Orta Azıa elderimen birlese otyryp, arab áskerlerine birneshe ret toıtarys berdi. El-jeriniń beıbitshiligin qorǵaý jolynda arab shapqynshylaryna qarsy kúres júrgizdi. 737-jyly túrkeshter soǵdylarmen birlesip, Amýdarıa jaǵasynda arabtarmen shaıqasyp, urysta arabtar jeńip shyqty.

Arab shabýylynan qashqan bosqyndar aǵylyp Túrkesh qaǵandyǵyna kelip jatty. Arabtardyń Orta Azıaǵa basyp kirýi otyryqshy, eginshi aımaqtar men mal sharýashylyna daǵdarys ákeldi. Osyndaı aýyr jaǵdaıda túrkesh bıleýshileri úkimet bılegine ózara talasty. Sulý qaǵan óz ústemdiginiń sońǵy kezeńinde alym-salyqtan kirgen kirister men soǵys joryqtarynan túsken oljalardy taıpa aqsúıekterine úlestirmeı, memlekettiń búdjetine aınaldyrǵan edi. Bul da rý-taıpa aqsúıekteriniń qarsylyǵyn qozdyrdy.

Túrkesh qaǵandyǵy 699-jyldan 766-jylǵa deıin ómir súrdi. Ol ózinen burynǵy Batys Túrik qaǵandyǵy sıaqty, Altaı taýynan Tán-SHan taýyna, Barkólden Aral teńizine deıingi terıtorıadaǵy taıpalardy túgel bıledi. Onyń negizgi ortalyǵy ejelgi  úısinderdiń   atamekeninde   boldy.   Osy  óńirdi  erteden   meken   etken   qazaq   taıpalary   Túrkesh   qaǵandyǵynyń quramynda boldy.

Túrkesh qaǵandyǵy sońǵy dáýirde sary túrkesh jáne qara túrkesh dep eki ıelikke bólindi. Sary túrkeshtiń ordasy Shý ózeni boıyndaǵy Sýıab qalasynda, qara túrkeshtiń ordasy Talas ózeniniń boıyndaǵy Talas qalasynda boldy. Bular biri-birimen jaýlasty. İshki-syrtqy soǵystar Túrkesh qaǵandyǵyn ábden álsiretti. Al bul kezde Altaı taýyn meken etken qarlyqtar kúsheıe túsken edi. Olar álsiregen túrkeshterdi jeńip, onyń jerin aldy. Sóıtip 766-jyly Túrkesh qaǵandyǵy qulady da, ókimet bıligi Qarlyqtardyń qolyna ótti.

Al Shyǵys Túrki qaǵanatynyń sońǵy qaǵany Ozmysh qaǵan 744 jyly uıǵyrlardyń qolynan qaza tabady. Sodan túrik qaǵanatynyn negizinde 6 memleket paıda bolady. Batysta Hazar memleketi, Qazaqstannyń jerinde 3 memleket: Jetisýda - Qarluq, Syr boıynda - Oǵyzdar, Al Ertis alqabynda - Qımaqtar men Qypshaqtar. 5-shi memleket Enıseı alqabyndaǵy – Enıseı Qyrǵyzdary, al qazirgi Monǵolıanyń jerinde - Uıǵyrlar. Osy alty memlekettiń áleýmettik-saıası ara salmaǵy birdeı bolyp, olar Túrki qaǵanaty negizin qalaǵan túrkilerge tán memlekettilik dástúrin jalǵastyra bildi.

H-HII ǵasyrlarda aýqymy Jetisý, Syr men Ámýdarıanyń arasyndaǵy Maýarannahrdy qamtyǵan memleket Qarahandar áýleti qazaq tarıhynda erekshe oryn alady. Qazirgi táýelsiz Qazaqstandaǵy sıaqty Ońtústik ortalyq Almaty, Soltústikte elordamyz Astana bolyp eki iri  ortalyq qalyptasqanyndaı, Qarahandar eliniń de eki ortalyǵy boldy. Biri Shý ózeni boıyndaǵy Balasaǵun qalasy, ekinshisi Shyńjańdaǵy Qashqar qalasy. Sonymen qatar, bul memlekettiń etnıkalyq quramy da kúrdeli bolǵan. Qarahandar áýleti Orta Azıa óńirindegi iri feodaldyq memleket boldy.

Han saraıynda hanǵa eń jaqyn adam ýázirler edi. Búkil eldiń áskerı, ákimshilik jáne sharýashylyq jumystaryn basqaratyn laýazym ıeleri buǵurush, abǵu, túksın sıaqty úsh júıege jikteldi. Han saraıyndaǵy mansaptylardyń belgili bir ıerarhıalyq shtaty boldy.

Qarahandar dáýirinde eginshilik, mal sharýashylyǵy, qolóner jáne saýda gúldenip, eldiń ekonomıkasy meılinshe damydy. Saýdanyń órkendeýine baılanysty aqsha aınalymy damı tústi. Burynǵy qalalar kórkeıip, jańa qalalar jaryqqa shyqty. Jetisý óńiri men Syrdarıa alqabynda sáýlet óneriniń tamasha týyndylary retinde saqtalǵan Aısha Bıbi kúmbezi, Aıaqqamyr, Alashahan kúmbezi, Taraz qalasyndaǵy Áýlıe ata Qarahan mazary, Babasha Hatun kúmbezi, Syrlytam, Talas ózenindegi Tas kópir, Taraz monshasyndaǵy sý qubyry jáne olardaǵy san alýan oıý-ernek, naqyshtar Qarahan dáýirindegi ónerdiń ozyq úlgileri sanalady.

Qarahanılar dáýirinde ǵylym men mádenıet  te gúldendi. Bul mádenıettiń batys ıeliktegi basty ortalyǵy Samarqan qalasy men Buhara qalasy boldy. Bul eki qala budan buryn ıslam mádenıetiniń órbigen oryndarynyń biri bolyp kelgen edi. Shyǵys ıeliktegi negizgi mádenıet ortalyǵy Qashqar men Balasaǵun qalasy boldy. Qashqar qalasy erte kezde manıheı mádenıetiniń ortalyǵy bolǵan edi. Qarahanılar zamanynda ıslam mádenıetiniń besigine aınaldy.

Qarahandar dáýirinde Orta Azıadaǵy túrki tildes halyqtardyń mádenıeti damı tústi. Álemge áıgili Mahmut Qashqarıdyń «Dıýanı luǵat at-túrik» ıaǵnı, «Túrki tilderi sózdigi» jáne Júsip Balasaǵunıdyń «Qutadǵu bilik» (Qutty bilik) sıaqty shyǵarmalary jaryqqa shyqty.

«Dıýan luǵat at-túrik» eńbegi arab tilinde jazylǵan úsh tomdyq iri shyǵarma. Ol túrki tilderiniń tuńǵysh tolyq sózdigi, sondaı-aq túrki tildes halyqtardyń tarıhy, etnografıasy, tili, fólklory, turmys-tirshiligi, salt-dástúri, geosaıası jaǵdaıy, memlekettik saıasaty, sharýashylyǵy men mádenıeti jaıyndaǵy derekterdi beretin shejire ensıklopedıasy edi.

J.Balasaǵunıdyń “Qudatǵý bilik” poemasynda saıasat, memleketti basqarý óneri, bıleýshi etıkasy, adamdardyń qarym-qatynasy máselelerin jan-jaqty qarastyrǵan. Eńbektegi basty qundylyqtar: bilim, ádildik, parasat, qanaǵat, baqyt, batyldyq. Atalǵan shyǵarmanyń taǵy da bir ereksheligi – onyń memleket qaıratkerleriniń ózara syr shertisýine negizdelýi. Soǵan sáıkes, Ádildik – Elbasy retinde “Kúntoldy”, Baqyt – Ýázir keıpinde “Aıtoldy”, Igilik – Ýázirdiń inisi obrazynda “Oǵdúrmish”, Aqyl – Ýázirdiń balasy bolyp “İldirmish” degen esimderdi ıelengen. Osyndaı qasıetterdi jeke-dara tulǵanyń boıynda bólek-bólek qarastyra otyryp, avtor tereń maǵynaly oıdy bere bilgen: eshbir adam atalǵan  qasıetterdiń birin ǵana meńgerip baqytqa jete almaıdy, mundaı ıgi qasıetter keshendi túrde, birin-biri tolyqtyra otyryp baqytqa jeteleıdi.

Osylaısha, X-XII ǵasyrlardaǵy Qarahan memleketiniń quramyna qazaq halqy da endi. Bul qazaq rý-taıpalarynyń saıası-ekonomıkalyq jáne rýhanı-mádenı ómirine, dili men dinine, ult retinde birigýine ózindik yqpal jasady, qazaq halqynyń ult bolyp uıysýynda aıtarlyqtaı ról atqardy.

HIII ǵasyrda tarıh sahnasyna shyqqan jer jahandy jaýlaýshy Shyńǵysqan (Temýchın) kúshti monǵol patshalyǵyn quryp, qazaq jerlerin ózine baǵyndyryp aldy. Ulan-ǵaıyr kóp terıtorıany jaýlaǵan Shyńǵysqan kóziniń tirisinde osy jerlerdi tórt ulyna enshi etip úlestirdi. Shyńǵysqannyń úlken uly Joshyǵa Ertis ózeninen Oral taýlaryna deıingi jerler, odan ary batysqa qaraı «monǵol atynyń tuıaǵy jetken jerlerge deıingi aımaqtar», ońtústikke qaraı Kaspıı men Aral teńizine deıingi jerler berildi. Amýdarıanyń tómengi jaǵyndaǵy aımaqtar (soltústik Horezm) men Syrdarıa óńiri de Joshy ulysyna kirdi. Bul jerler «Joshy ulysy» dep ataldy. Shyńǵysqannyń ekinshi uly Shaǵataıdyń úlesine Qashqarıa, Jetisý, Maýarannahr tıdi. Úshinshi uly Ógedaıǵa batys Mańǵolıa men Tarbaǵataı aımaǵy berildi. Kenje uly ákesiniń qara shańyraǵy Mańǵolıany muraǵa aldy. Bul ulystardyń barlyǵy Qara qorymdaǵy (Mańǵolıadaǵy) uly haqan Shyńǵysqanǵa baǵynatyn boldy. 1227 jyly 25 tamyzda Shyńǵysqan joryq jolynda aýyryp qaıtys boldy. Shyńǵysqan qaıtys bolǵannan keıin de balalary men nemereleri soǵys joryqtaryn júrgize berdi.

1235 jyly Qara qorymda ashylǵan quryltaı shyǵys Evropaǵa joryq jasaýdy uıǵardy, Shyńǵysqannyń nemeresi, Joshynyń uly Batıhan qolbasshylyqqa taǵaıyndaldy. Júz elý myń áskerdi bastap shyǵys Evropaǵa joryqqa attanǵan Batıhan 1236-1242 jyldar aralyǵynda Edil boıyndaǵy bolgarlardy, orys knázdyqtaryn talqandap, Polshany, Vengrıany, Chehıany, Moldovıany jáne taǵy basqalardy oırandap, Adrıat teńiziniń jaǵalaýyna deıin baryp, «jer shetine jettik» dep qaıta qaıtty da, Edil saǵasyna kelip Altyn Orda memleketiniń irgesin qalady.

Altyn Orda memleketi qurylý qarsańyndaǵy joıqyn joryq shaıqastary tabandy qarsylyq kórsetken qalalardy qıratyp, otyryqshy ólkelerdi oırandap, jergilikti halyqtardyń sharýashylyǵyna, mádenıetine aýyr zardabyn tıgizdi, alaıda, ol Altyn Orda quramyna qosylǵan halyqtardyń sharýashylyǵyn, mádenıetin joıa almady, qoǵamdyq damý tarıhyn úzip tastaı almady. Surapyl soǵys tumany aıyqqan soń halyq sharýashylyǵy qaıta jandanyp órkendep, mádenıet gúldene bastady.

Shyńǵysqannyń Orta Azıa men Qazaqstandy jaýlap alýy jáne ol jerlerdi ulystarǵa bólýi nátıjesinde qazaq halqynyń basym kópshiligi Ertis ózeninen Edilge deıin sozylǵan Joshy ulysynyń quramyna qosylyp, alǵashynda Altyn Orda handyǵyna, keıin odan bólingen Aq Orda handyǵyna qarady.

Altyn Ordanyń memlekettik qurylymy áskerı negizde boldy. Altyn Ordany bıleýshi han ondaǵy barlyq qarýly kúshterdiń bas kolbasshysy sanaldy. Memleket bıliginiń beldi uıymy - áskerı feodal-shonjarlar men alpaýyt bekterdiń quryltaıy boldy. Sheshýshi kezeńderde osy quryltaılar ashylyp, memleket taǵdyryna qatysty, ma-ńyzdy saıası, áskerı máselelerdi aqyldasyp sheship otyrdy. Altyn Ordanyń qarýly kúshteri oń qol (baronǵar) sol qol (juńǵar) dep eki qolǵa (qanatqa) bólindi. Shyńǵys hannyń ulken uly Joshy han ólgen (1227) soń, oǵan muragerlik etken Joshynyń ekinshi uly Batı han qarýly kúshterdiń oń qanatyn tikeleı ózi basqardy da, sol qanatyn aǵasy (Joshynyń úlken uly) Orda Ejenniń basqarýyna berdi. Qarýly kúshterdiń árqaısy qanaty: túmendik, myńdyq, júzdik jáne ondyqtarǵa bólindi, olardy túmen basy, myńbasy, júzbasy, jáne onbasylar basqardy. Qarýly kúshterdiń joǵarǵy qolbasshylyq mindetterin han tuqymynan shyqqan hanzadalar, áskerı feodaldyq-shonjarlar — noıandar atqardy. Olar óz qol astyndaǵy áskerdi basqarýmen qabat sol ásker alynǵan rý-taıpalardy da bıledi. Asa mańyzdy áleýmettik kyzmetterdi basqarýǵa ámirler, darǵy bekteri belgilendi. Memlekettik mekemelerdiń basynda ataqty bıler men olardyń kómekshileri - baqaýyl (bókeýil), tutqaýyl, jasaýyl, bitikshi, tamǵashy, tartynaqshylar otyrdy. Altyn Ordaǵa baǵynyshty shetkeri aımaqtardy basqarý úshin ókil ákimder - darǵy bekteri men tamǵash jáne basqaqtar taǵaıyndaldy.

Olardyń basty mindeti — jergilikti halyqtardy bılep-tósteý, olardan han qazynasyna alym-salym jınaý edi. Altyn Orda handyǵy óz quramyna engen túrki tildes taıpalar men halyqtardyń ejelden kele jatqan el basqarý júıesin ózgertpeı burynǵy qalpynda qaldyrdy. Jergilikti basqarý oryndarynyń qyzmetin burynǵysha jergilikti feodaldar atqaryp otyrdy. Altyn Orda handary jergilikti halyqty óz feodaldary arqyly basqardy. Túrki tildes taıpalar men halyqtardyń feodal-shonjarlary da óziniń halyq buqarasyna ústemdigi men tótenshe kuqyǵyn saqtaý jáne nyǵaıtý úshin Altyn Orda ústemdigine yntasymen qyzmet etti.

Degenmen, Altyn Orda handyǵynyń memlekettiligi baıandy bolmady, halqynyń quramy qyryq rý el bolǵandyqtan birtutastyqqa qol jetkize almady. Oǵan túrli rý-taıpalardyń áleýmettik-mádenı damý dárejesiniń árkelkiligi, ekonomıkalyq negizdiń álsizdigi de keri yqpalyn tıgizdi.  Oǵan qosa basqynshylyqqa ushyraǵan táýeldi halyqtardyń azattyq úshin kúresi de beleń aldy. Sonymen qatar, tarıhı mańyzdy oqıǵalar oryn aldy: 1380 jyly Kýlıkov dalasyndaǵy shaıqasta Altyn Ordanyń Mamaı bastaǵan qalyń qolyn jeńgen orys knázdary Altyn Ordadan táýelsizdik aldy. Altyn Ordadaı birte-birte Qyrym, Edil bolgarlary bólinip shyqty, Horezm Ámir Aqsaq Temir memleketine táýeldi boldy. HIV ǵasyrdyń aıaq sheninde Altyn Ordany bılegen Toqtamys han men Orta Azıany bılegen Ámir Temir arasynda surapyl soǵystar boldy. 1391 jyly Ámir Temir eki júz myń áskerimen Altyn Ordaǵa shabýyl jasady, 1395jyly Altyn Ordanyń hany Toqtamystyń áskerin talqandap, onyń astanasy Saraı-Berkeni basyp aldy.

Osyndaı qoǵamdyq-saıası úderister nátıjesinde álsiregen Altyn Orda memleketi birte-birte ydyrap, aqyrynda qulady da, HIV ǵasyrdyń II jartysynda birneshe aımaqqa bólindi: 1227 jyly Shyńǵystyń úlken uly Joshy ólgen soń, Ertisten Dýnaıǵa deıingi alqapty jaılaǵan Joshy ulysy onyń uldaryna enshi retinde bólinip, batys jáne shyǵys bólikke aıyryldy. Shyǵys deshti qypshaqty úlesine alǵan Orda Ejen jáne onyń muragerleri Altyn Ordanyń shyǵysyndaǵy ulan-baıtaq óńirde qazaq rý-taıpalarynan turatyn Aq Orda memleketin qurdy.

[1] Jantelıev N. Aralyq sabaqtastyq, dáýirlik ústemdiktiń negizi (nemese alǵashqy kóshpeli Eýrazıalyq memleketi - Túrki qaǵanaty jóninde) // Qoǵam jáne dáýir. -2007. -№ 2. –B. 33-35.

[2] Iolyǵ tegin. –Almaty: Jalyn, 1986.