Qarttar úıi. Estigen ekiniń biriniń oıyna asyraýshysynan aıyrylyp,qapalyq kúıge túsken keıýana men aq saqaldy qaýsaǵan qarttyń túseri anyq. Tatar dámi tamam shaqta tas qabyrǵaǵa tutqyndap, qaltyraǵan qoly qarmaýǵa kónbeı, kónbis hálge ushyratqan tasbaýyr uldyń tul tirlikten tabary qaısy?! Adam túgili qulynda enesine enjar qaramaýshy edi? Qara basyn «qaıǵydan» arashalaǵysy kelgen qalyń buqaranyń «juqa» oıly ókilderi qartaıǵan qart ata-anasyn «qarttar úıine» qydyrtyp, qaraıǵannyń suraǵyna «taǵdyrdyń tálkegin» jaýap qylyp beredi. Qoǵam qubylmaly kúı keshkesin, qıturqy qubylysy da qarapaıymdylyqqa negizdele bere me qalaı?
Aıtýy bylaı turmaq, oılaýǵa oǵash taqyryptar búginde tirlik keshkenniń tilinde júr. Qyztekelik pen birjynysty neke kúndelikti talqylanar taptaýryn taqyryptar. Siz shoshymańyz, Eýropada birjynysty neke men qyztekeler úshin de arnaıy ashylǵan «Qarttar úıi» bar. Berlınde arnaıy qyztekeler úshin salynǵan ortalyqtar jumys isteıdi. Memleket tarapynan osyndaı qoldaý kórip otyrǵan olardyń endigi alar asýlary áli alda. Adamzatqa tóngen qaterden qazaqty arashalaı almaspyz. Degenmen aýyryp em izdegenshe,aýyrmaýdyń jolyn izdegen áldeqaıda abzalyraq. Já, aıtpaǵymyz bul emes,qarttar úıi turǵysynda. Qazaqqa jat qarttar úıi ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary eńbekke jaramsyz, qaraýshysynan aıyrylǵan jandar úshin jumys isteıtin. Jyldar jyljı bala-shaǵasy,týys týajatyna kereksiz bolyp qalǵan jandar atalmysh «ǵımaratty» panalady. Táýelsizdik alǵan jyldary qartaıǵan áke-sheshelerinen táýelsizdik alǵysy kelgen «keıbir» qazaqtardyń arasynda ata-analaryn qarttar úıine aparý dástúrge aınalǵandy. Keńestik kezeńniń kereǵar tusy keńistik alǵan soń kemistigimiz bolyp qaıta endi. Derekter degenine sensek sońǵy jyldary Qazaqstanda múgedek jandar men qarttarǵa arnalǵan ınternattardyń sany 87-ge jetken eken. Otyz myńnan asa adam osy úılerde ómir súrip jatyr. Bul degenińiz úlken aýdan nemese bir qalashyqtaǵy adam sanyna teń. Tek qana Soltústik Qazaqstan oblysynyń ózinde eki birdeı qarttar úıi jumys istep tur. Shyǵys Qazaqstan men Qostanaı oblystarynda basqa óńirlerge qaraǵanda kóptep ornalasqan. Taǵdyrdyń taýqymetin bastan keship túrli jolmen tússe de syrlary bir, muńdary ortaq. Alǵash ashylǵan jyldary qazaqtar bolmaǵan, tipti joqtyń qasy dese de bolady. Sovettik salqyndyq sanasyna sińgen býynǵa qarıasynyń saqalynan súırep «satqyndyq» jasaý, asa alyp bara jatqan qylmys ta emes shyǵar?! Qazaqtyń qanynda joq maskúnemdik, dinsizdik osy tusta keń etek alǵan joq pa? Aldyńǵy dońǵalaq qaıda júrse sońǵysy sony qaıtalar sát osy tus qaıtalanbasa ıgi edi.
Qarttyqty qazynaǵa jolyqtyrǵan qazaqtyń qara shalynan da qadir ketip bara jatqandaı. Jetimin jylatpaı, jesirin qańǵytpaǵan ulttyń untala bastaǵany ma? Buǵan Keńes úkimetiniń kesirin kóldeneń qoıǵanmen, teris kórmeıtin pendeler ishimizden tabylǵasyn daýa qaısy?! «Atańa ne isteseńniń» aýylynan alys júrgender de. Tipti, «Úkimetke jumys istedi, endi Úkimet ózi baqsynǵa» salatyn kerimder de kezdesedi kelinder arasynda. Balanyń bostyǵy, kóńildiń hoshtyǵyn ketirip tur. Sońǵy jyldardaǵy «sol aýyldyń» turǵyndarynyń san jaǵynan kóbeıýi kóńilge alań týǵyzady. Qazaq qoǵamyna jat qubylystyń qarqyndy damý mehanıziminde eshqandaı aqaýlyq joq. Oǵan oblystardaǵy «Qarttar úıine» kelip túsip jatqan suranystardyń kóptigi dálel bola alady. Tipti Almaty qalasynda arnaıy aqyly túrde jumys jasaıtyn «Ardagerler úıi» bar. Jetkizilýi solaı demeseńiz, munda da esh qart bala-shaǵasymen birge turyp jatqan joq. Kúnine 5-7 myń teńge aralyǵynda emdik prosedýralar júrgiziledi-mys. «Ardagerler úıi» «Qarttar úıiniń» aıtylý formasynyń sypaıy túri. Adam aıtsa senbes dúnıeniń adam aıtqysyz qarqynmen damýy qoǵamnyń qoldaýy ma,álde...
Statısıkany sóıletsek, Eýropada eń tabysty bıznes kózi osy qarttar úıin ashý bolyp keledi eken. Batys elderinde qartaıǵan shaǵynda «Qarttar úıine» ornalasý, beınettiń zeınetin kórýmen teń. Batystyń bylyǵyn bútindeı kóshirýden betimiz qaıtpaǵan bizder bul úrdisten de maqurym qalmaýdy kózdemesek bolǵany. Qartaıǵan shaǵynda qart ata-anasyn músápir hálge dýshar qylyp bet burǵan kisi adam aldynda aıypker, ALLA aldynda jaýapker bolmaq. Qasıetti Quran Kárimde «Allanyń rızalyǵy ata-ananyń rızalyǵynda, Allanyń ashýy ata-ananyń ashýynda»- degen joldar bar. Dinimiz Islam ata-anamyzǵa qurmet qylýdy erekshe nasıhat etedi. Qazaqtyń «qara shańyraǵy» qara domalaq kenje ulymen qazynaly qartynyń arqasynda osy kúnge deıin qasetin joımaı keledi emes pe?
Ózendegi ólsheýli jáı aǵystar
Qarıaǵa qarasań aıanysh bar.
Namystanba júre almaı qalsa olar
Keziń keler seniń de taıaq ustar.
Osy oraıda oıyma mynadaı bir ańyz oralyp otyrǵany. Birde bir januıada qart ákesi, otaǵasy áıeli jáne kishkentaı uly bolypty. Sonda kelini atasynan jırenip, birge otyryp as ishýdi qor sanap bólek aǵash aıaqqa quıyp beredi eken. Bul kórinistiń barlyǵy búldirshinniń kóz aldynda ótip jatady. Bir kúni uly men kelini kishkene sábıdiń aǵashty qyrnap bir nárse jasap jatqanyn kórip, suraı qalsa, uly: Erteń senderde atam sıaqty qartaıǵanda osy aǵashqa as quıyp beretin bolam depti. Sol oqıǵadan keıin erli-zaıyptylar esterin jınap Qarıaǵa kútim jasaı bastaǵan eken. Bul mysaldyń qanshalyqty oryndy shyqqanyn bilmeımin, biletinim qartyn syılaǵannan qazaqtyń qazany ortaımaıtyny. Qolda da barda qartymyzdyń qadirin bileıik.
Orhan Baqytbekov.
