«Qazaq memleketine – 550 jyl» báıgesine!!!

(jalǵasy)

Aq Orda handyǵynyń terıtorıasy qazirgi Qazaqstan jerin  tutasymen qamtydy. Onyń halqy etnıkalyq jaǵynan biryńǵaı túrki tildes taıpalar men halyqtar edi, qazaq taıpalarynyń ishindegi alty arys el - qypshaq, jalaıyr, arǵyn, naıman, qońyrat, alshyndar «alty san alash» degen atpen belgili. Al qazaq halqyn qalyptastyrǵan túrki tildes rý-taıpalar sol dáýirde «qypshaq» degen jalpy atty qoldanǵan edi. Bul tutastyq Aq Orda memleketi dáýirinde de saqtaldy jáne damydy. Aq Orda bıleýshileriniń arǵy tegi Shyńǵys tuqymynan taraǵan hanzadalar bolǵanymen, onyń negizgi halqy qazaq edi, onyń áskerı kúshi de qazaqtar boldy. Aq Ordanyń resmı tili - qypshaq tili, ıaǵnı, qazaq tili boldy. Bul máninen alǵanda, Aq Orda qazaqtardyń handyǵy edi[1].

Osylaısha, Batys túrik (VI-VIII ǵasyr), túrkesh-qarlyq (VIII-H ǵasyr) jáne qımaq-qypshaq (HI-XII ǵasyr) dáýirlerinen bastalǵan qazaq halqynyń óz aldyna halyq bolyp qalyptasý barysy, Aq Orda dáýirinde jalǵasa berdi. Aq Orda memleketi Qazaq handyǵynyń qurylýyna negiz saldy, Qazaq handyǵyn kurýshy Jánibek pen Kereı handar Aq Ordanyń áıgili hany Yrys hannyń nemeresi (Baraq hannyń balasy) edi. Osy Jánibek pen Kereı qurǵan qazaq handyǵy tusynda qazaq halqynyń óz aldyna jeke halyq bolyp qalyptasý barysy tolyq aıaqtaldy. Eki ǵasyr boıyna tarıhta óshpes izin qaldyrǵan Aq Orda dáýirin qazaq halqynyń tarıhı damýyndaǵy mańyzdy tarıhı kezeńderdiń biri boldy.

Mine, qazaq halqynyń osynshama baı tarıhy, salt-dástúri, tili men dili bola tura óz ýaqytynda kópe-kórneý burmalaýshylyqtarǵa ushyraǵany ashshy da bolsa shyndyq. Keńester Odaǵy tusynda jekelegen ulttar men halyqtardyń tarıhy burmalanyp, olardyń mádenı murasy men baı tarıhyn joqqa shyǵarýǵa talpynys jasaldy. Sondaı qasiretti kóp kórgenderdiń biri - qazaq ulty ekeni daýsyz. Joǵaryda qarastyryp ótkenimizdeı, tarıhy ǵasyrlar qoınaýynan bastasa da, qazaq halqynyń ótkeni joq, óresiz ult retinde kórsetýge basymdyq berildi, komýnıserden burynǵy patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasaty da osy sarynda boldy. Buǵan óz zamanynda Sh. Ýálıhanov toıtarys berýge tyrysty: “Evropada áli kúnge deıin kóshpeli taıpalardy shýlaǵan nópir men retsiz jabaıylar degen jalǵan túsinik ústemdik etýde; kóshpeli qyrǵyz (qazaq) týraly túsinik dóreki de haıýan tektes varvar ıdeıasymen tyǵyz baılanysty. Alaıda osy varvarlardyń basym bóliginiń ózindik jazbasha nemese aýyzsha ádebıeti men mádenıeti bar”[2].

Halyq birikpeı el bolmaıdy. Bul turǵyda Ábý Nasyr Ál-Farabı babamyz “Áleýmettik-etıkalyq traktattarynda” adamdar eń joǵarǵy damý shegine jetý úshin birigýi kerektigin basa aıtyp, onyń úsh túrli deńgeıin kórsetedi. Birinshisi uly birlestik, ıaǵnı barlyq halyqtardyń birligi. Ekinshisi – orta birlik, ıaǵnı bir halyqtyń birligi. Úshinshisi – eń tómengi birlik nemese qala-memleket. Bular tolyq qoǵam bolyp sanalady[3].

ál-Farabı babamyzdyń rýhanı muralary qazaq jerinde óziniń jalǵasyn tapty. Mysaly, Kereı men Jánibek handar negizin salǵan Qazaq handyǵynda aq kıizge kóterip handy búkilhalyqtyq saılaýmen qatar, handyq bılikke qarsysalmaq pen tepe-teńdik qyzmetin atqarǵan halyqtyq ókildik organ retinde bıler ınstıtýtynyń bolýyn qazir kóptegen ǵalymdar dala demokratıasynyń jarqyn kórinisi retinde baǵalaıdy.

Ótken tarıhty tarazylasaq, qazaq halqynyń óz memlekettiligin qurý jolyndaǵy saıası kúresi ondaǵan ǵasyrǵa sozylatyn kúrdeli saıası-tarıhı proses. Bul másele qazaq halqyn quraıtyn rý-taıpalar kezeńinen bastaý alyp, Qazaq handyǵynyń qurylýy, onyń ishki saıası damýy, kólbeý jáne tikeleı saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne rýhanı baılanystary, ıerarhıalyq qatynastary, óziniń saıası qundylyqtar júıesiniń túzilýi, halyqtyń saıası minez-qulqynyń, ulttyq psıhologıasynyń qalyptasý erekshelikteri talaı ret tarıh tezindegi qatań synaqtardan ótti. Bul orta ǵasyrlarda da solaı bolǵan, qazirgi kezeńde de táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy túrli qıyndyqtardy jeńe otyryp, turaqty damý ústinde.

Orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan terıtorıasynda qazaq memlekettiliginiń (handyǵynyń) qalyptasýy men damýynyń qazaq ultynyń quralýy men toptasýyna, ult retinde paıda bolýy men damýynda asa zor mańyzy bar. Sondyqtan da Qazaq handyǵy qurylǵanan bastap han taǵyna otyrǵan qazaq handarynyń saıasaty men ıdeıalaryn zerdeleý de asa mańyzdy.

Qazaqtardyń birtutas ult, ózindik el halqy retinde paıda bolýy Shyǵys Deshti Qypshaqtyń keń-baıtaq aýmaǵyndaǵy saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterdiń damý qorytyndysy boldy. Aralas ekonomıka - kóshpeli mal sharýashylyǵy men otyryqshylyq, eginshilik, qala sharýashylyǵy qalyptasqan ólkelerdiń tabıǵı ıntegrasıasy negizinde XİV-XV ǵasyrlarda tutas ekonomıkalyq aýdandardyń qurylýy aımaqtyń búkil jeriniń bir saıası qurylymǵa birigýine qolaıly jaǵdaı týyndatty. Aımaqtyń kóshpeli jáne otyryqshy halqynyń ekonomıkalyq, mádenı, qoǵamdyq-saıası baılanystarynyń nyǵaıýy qazaq rýlary men taıpalarynyń etnıkalyq jaǵynan birigýine, halyqtyń uzaqqa sozylǵan qalyptasý prosesiniń is júzinde aıaqtalýyna sebepshi boldy. Óz kezeńinde Aq Orda, Moǵolstan, Ábilqaıyr handyǵy, Noǵaı Ordasy sheńberinde jergilikti etnıkalyq negizde memlekettiń damý tájirıbesi qalyptasyp jatqan birtutas halyqtyń saıası jaǵynan birigýi qajet ekenin túsinýine járdemdesti.

Qazaq memleketi (handyǵy) qurylýynyń obektıvti sebepteri men alǵysharttary osy jaǵdaılar boldy. Tarıhshylardyń derekterine súıensek, qazaq memlekettiligi Aq Ordanyń ózinde-aq qalyptasqan. Aq Orda memleketinde, Ábilqaıyr handyǵynda, Noǵaı Ordasy men Moǵolstanda memlekettik damý, sharýashylyq, mádenıet salasynda monǵoldar jaýlap alýynyń teris saıası zardaptaryn birtindep joıýmen qatar, XİV-XV ǵasyrlarda qazaq halqynyń odan ári birigý, toptasý prosesi júrip jatty. Nátıjesinde, Ábilqaıyr handyǵynan kóptegen kóshpendiler, sonyń ishinde 200 myń adamnan turatyn qazaq rýlarynyń ókilderi Jánibek pen Kereı mańyna jınala bastady. Sondyqtan da, jalpy tanylǵan jáne tarıh ǵylymyndaǵy dáleldi derekterge sáıkes, qazaq halqynyń túrli memlekettik birlestikterge bytyrap, saıası bólshektelýin joıýǵa áreket jasaý Joshy urpaqtary -  Jánibek pen Kereıdiń úlesine tıdi.

Jánibek sultan men Kereı sultan Jetisýǵa kóship ketpesten buryn, ıaǵnı, 1430-1440 jyldardyń ózinde Ábilqaıyr hanǵa opozısıada bolǵan, ıaǵnı, 1428 jyldan bastap onyń sanaly saıası qarsylastary bolǵan. Sebebi, Ábilqaıyrdyń 17 jasynda han saılanýy onyń jeke qasıetterine emes, ony qoldaıtyn saıası kúshterge, baı-shonjarlardan turatyn qysym jasaýshy toptarǵa baılanysty boldy. Soǵan sáıkes, Ábilqaıyr óz bıligin nyǵaıtý jáne ózin qoldaıtyn ústem saıası elıtanyń múddelerin qanaǵattandyrý jolynda 20 jylǵa jýyq áskerı-saıası kúrespen, kóptegen Joshy urpaqtarynyń jáne rý-taıpalarynyń baǵynbaǵan kósemderiniń qarsylyqtaryn basyp-janshýmen aınalysty. Bul óz kezeginde oǵan degen kúshti narazylyqty týǵyzdy.

Osyndaı kezeńde, ıaǵnı, XV ǵasyrdyń 50-shi jyldary Urus han men Baraq hannyń urpaqtary Jánibek pen Kereı babalarynan muraǵa alǵan el men jerden bas tartyp, Moǵolstanǵa aparatyn jolǵa qaraı aýa kóshedi. Olardy sońyna ergen halqy aq kıizge otyrǵyzyp han kóteredi. Jánibek pen Kereı handar bastaǵan qazaqtardyń Ońtústik jáne Ortalyq Qazaqstannan Jetisýǵa, Shý, Talas alqabyna qaraı oıysýy tegin emes. Buǵan Aq Ordanyń Moǵolstanmen, ásirese onyń Jetisýdyń soltústik bóliginiń jerlerimen erteden bergi dostyq qatynastary; Jánibek pen Kereıge qarasty ólkeniń batys bóligin mekendeıtin turǵyndardyń etnıkalyq shaǵyndyǵy; el feodaldarynyń bytyrańqylyǵy saldarynan Moǵolstannyń quldyraýy; onyń bıleýshisi Esen-buǵa hannyń Jetisýdaǵy ókimet bıligin qolynda ustap tura almaıtyn saıası álsizdigi sebep boldy. Tipten, Esen-buǵa han Jánibek pen Kereı tóńiregine toptasqan asa kóp qazaq rýlary men taıpalaryna súıene otyryp, óziniń ishki saıası jaǵdaıyn nyǵaıtyp almaq nıette bolǵan. Sonymen qatar, Moǵolstannyń qalmaq, qyrǵyz, oırat sıaqty syrtqy jaýlaryna toıtarys berý úshin de qazaqtardy naqty áskerı kúsh retinde paıdalanýǵa tyrysqan.

Jánibek pen Kereı bastaǵan qazaqtardyń Batys Jetisýdaǵy qazaq jeriniń tap osy aýmaǵyna kóship kelýiniń sebepteri osyndaı. Bul saıası oqıǵa búkil aımaqtyń saıası tarıhyna jáne búkil jergilikti qazaq halqynyń taǵdyryna ózgeris engizdi. Qazaq halqynyń memlekettiliginiń negizin salýshylar Kereı men Jánibek handar Shyǵys Deshti Qypshaqta Aq Orda handary áýletiniń bıligin qalpyna keltirý jolynda Shaıbanı áýletine qarsy kúrese otyryp, halyq buqarasynyń narazylyǵyn ıgi maqsatqa paıdalana bildi.

Tarıhshy mamandar Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqytyn XV ǵasyrdyń 60-shy jyldary dep belgileıdi. Al XV ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı Qazaq memleketiniń nyǵaıýy jolynda úlken mańyzy bolǵan alǵashqy qazaq handarynyń taktıkalyq jáne strategıalyq saıası qyzmetiniń eleýli kezeńi aıaqtaldy. Shaıbanı áýletine qarsy uzaqqa sozylǵan kúreste olar burynǵy Ábilqaıyr handyǵynyń kóleminde olardyń ókimetiniń qaıta qalpyna kelýine kedergi jasady. Muhammed Shaıbanı 1500 jyly qol astyndaǵy kóshpeli ózbekterdiń bir bóligin ertip, Máýerannahrǵa ketti de, Túrkistannyń ońtústik bóliginde ózi basyp alǵan qalalardyń kómegine súıenip, basqynshylyq maqsatpen Temir áýleti memlekettilikke umtyldy. Óz kezeginde Qazaqstan jerinen úmittengen Shaıbanı áýleti bul nıetterinen eshteńe shyǵara almaı, aqyrynda onyń halqyna bılik júrgizýden birjola aıyryldy.

XV ǵasyrdyń aıaǵynda qazaq handyǵynyń memleketi edáýir nyǵaıyp, onyń alǵashqy shekarasy keńeıe tústi. Qazaq handyǵyna Qarataý aımaǵy, Syrdarıa qalalarynyń bir bóligi, onyń alqaptary qosylýy Qazaq handyǵynyń eldi tutas biriktirý jolynda tabysqa jetýiniń kilti boldy.

Jánibek pen Kereı hannan keıin handyqta asa yqpaldy eki saıası tulǵa paıda bolady: birinshisi – Kereı hannyń uly Buryndyq han, ekinshisi – Jánibek hannyń uly – Qasym han. Osy eki saıasatkerdiń baqtalastyǵy nátıjesinde jigerli Qasym sultan jeńiske jetip, bar bedelinen aıyrylǵan Buryndyq han 1511 jyly mańaıyndaǵy bir top adammen Máýerannahrǵa ketedi. Osylaısha, XVİ ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda Qasym han qazaqtyń keń-baıtaq  dalalyq jerine óziniń bıligin nyǵaıtyp aldy. Bul kezde Qazaq handyǵynyń shekarasy ońtústiginde Syrdarıanyń oń jaǵalaýyna deıin jetip, Túrkistan qalalarynyń bir bóligin qamtydy, ońtústik-shyǵysynda Jetisýdyń taý etekterin, soltústik shyǵysynda Ulytaý men Balqash kóli arqyly ótip, Qarqaraly taýlarynyń silemderine deıin, soltústik-batysynda Jaıyq ózeni ańǵaryna deıin jetti.

Sonymen qatar, Qazaq handyǵy sol kezeńdegi halyqaralyq qatynastarǵa da birtindep aralasa bastady. Onymen alǵash dıplomatıalyq baılanystar jasaǵan memleketterdiń biri Uly Knáz İİİ Vasılıı (1505-1533) basqarǵan Moskva memleketi boldy. Qasym han bılik etken kezeńdegi Qazaq handyǵynyń orny Batys Eýropaǵa derbes etnıkalyq qaýym retinde belgili bolýymen erekshe: Moskvada birneshe ret (1517 jáne 1526 jyldary) bolǵan avstrıalyq dıplomat Sıgızmýnd Gerbershteın qazaqtar týraly óz jazbalaryn qaldyrǵan.

Qasym han tarıhı derekter boıynsha júırik atty jaqsy kórgen, olardy jaqsy aıyra bilgen, áskerı talantymen, jeke basynyń erjúrektigimen jáne ózgelerdi sońyna erte bilý qabiletimen kózge túsken, moraldyq qasıetteri joǵary, elikteýge turarlyq adam bolǵan. Teginde, han bıligi onyń kezindegideı eshbir handyqta berik bolmaǵan, qazaq handarynyń eshqaısysy Qasym han sıaqty adamdar sanyn óz bıligine biriktirmegen, onyń bodandaryn zamandastary bir mıllıonnan astam adam dep eseptegen. Qazaqtardyń halyq ańyzynda “Qasym hannyń qasqa joly” retinde belgili zańdar júıesiniń jasalýy Qasym hannyń esimimen baılanystyrylady, ol zańdar qaǵaz júzinde jazbasha  túsirilmegendikten, bizdiń zamanymyzǵa deıin jetpegen. Qasym han tusynda qoldanysta bolǵan quqyqtyq júıe óziniń bastaýyn tarıhtyń tuńǵıyǵynan alyp, aýyz ádebıetiniń kómegimen este saqtalǵan naqyl sózder túrinde urpaqtan urpaqqa jetken, dástúr sabaqtastyǵynyń jarqyn kórinisi bolyp tabylatyn ádet-ǵurypqa negizdeldi.

Zertteýshilerdiń jalpytanylǵan pikiri boıynsha “Qasym hannyń qasqa jolynyń” jasalýyna alǵyshart bolǵan jaǵdaıattar:

1. Qasym hannyń bıligi tusynda Kereı, Jánibek jáne Buryndyq handar kezindegi qazaq qoǵamy anaǵurlym joǵary satyǵa kóterildi;
2. Qazaq halqynyń etnıkalyq terıtorıasy tolyǵymen biriktirildi;
3. Handyq bılik etnıkalyq terıtorıaǵa tolyq tarap, róli artty;
4. El halqynyń sany birneshe ese ósti;
5. Qazaq handyǵynyń jańa qalyptasqan jaǵdaıyna burynǵy ádet-ǵuryp zańy tolyqtaı jaýap bere almaıtyn edi.

Qazaq dástúrlik quqyqtarynyń túp-tórkinin zerttegen S. Ahmet bul turǵyda mynadaı tujyrym jasaıdy: “adamdar arasyndaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastardy retteýde ádet-ǵuryp minez-qulyqtyń neǵurlym kóne ári qýatty normatıvi bolyp tabylady. Bul tapqa deıingi qoǵamda jáne taptyq qoǵamda, ótpeli kezeńde de osylaı bolǵan. Qaı qoǵamda bolmasyn ádet-ǵuryp minez-qulyqtaǵy ózge erejelerden ózgeshe ınersıaǵa ıe, qoǵam múshesiniń psıhologıasyna tikeleı áser berip normatıvterdi yǵystyrady. Ádet-ǵuryptardyń normalary men ınstıtýttary túgeldeı zań normasynan aspaǵan. Tek kana memlekettik bıligi bar qoǵamnyń múddesine saı zań normasyna aınalǵan. Iaǵnı, zańdy kúshi bar saıası ókimet jol bergen ádet-ǵuryptar ǵana quqyqtyq ádet-ǵurypqa aınalǵan”[4].

Iaǵnı, qazaq halqyn  quraıtyn túrli rý-taıpalardyń san ǵasyrlyq turmys-tirshiligin rettep kelgen ádet-ǵuryp normalarynyń “Qasym hannyń qasqa joly sıaqty” bir júıege keltirilýi óz kezeginde bir ortalyqqa birikken memlekettilik ornaýynyń jemisi, naǵyz saıası bılik qyzmetiniń nátıjesi dep aıtýymyzǵa tolyq negiz bar. Osylaısha, qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵynyń normalary “jol” degen atpen tarıhta máńgi saqtalyp qaldy.

Z.J. Kenjalıevtiń paıymdaýynsha, «joldar» — kóshpeli qoǵamdaǵy ortalyq memlekettik bıliktiń jeke-dara derbestenýiniń bir kórinisi, onyń qalyptasqan quqyqtyq mádenıeti jaýgershilik, áskerı zamanǵa saı beıimdep paıdalanýǵa talpynys jasaýdyń nyshany. Memlekettiń quqyq túzý fýnksıasynyń qalyptasýyndaǵy úlken bir qubylys jáne beles. «Joldardyń» paıda bolýy memlekettik bılikti, eldi basqarý isin, qoǵamdyq qatynastardy retteý máselesin jańa negizde — quqyqtyq-mádenı arnada jáne satyda qurýǵa batyl qadam jasaǵandyǵynyń aıǵaǵy. Jáne osy qadamdy memleket fýnksıasynyń turaqty da júıeli baǵyty esebinde ornyqtyrýdy maqsat etip qoıǵandyǵynyń tuńǵysh dálelderi[5].

Qazaqtyń ádet-ǵuryp zańdary orta ǵasyrlardaǵy ıslam dinin ustanatyn Arab, Shyǵys jáne Orta Azıanyń elderindegi jappaı qoldanysta bolǵan sharıǵat zańdarynan múldem bólek boldy. Basqasha aıtsaq, qazaq halqynyń ádet-ǵuryptyq joldary men quqyqtyq jarǵylary erekshe tarıhı kezeńniń, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası úderisterdiń týyndysy edi.

Á. Marǵulan óziniń ensıklopedıalyq ǵylymı maqalasynda Qasym hannyń el basqarý isinde qoldanǵan ádet-ǵuryp zańdarynyń erekshelikterin tómendegideı ashyp kórsetedi. Birinshiden, óziniń mazmuny boıynsha bul zańnyń túbegeıli ıdeıasy ejelgi áskerı dıktatýra arnasyna baryp tireledi. Ekinshiden, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qazaq buqarasyna ıslamdyq sharıǵat qaǵıdalaryn tolyq ustaný qıynǵa soǵyp, oǵan selsoq qarap, oıysa qoımaıdy. Sondyqtan sharıǵatty kirgizemin degen handarǵa halyq buqarasy qatty narazylyq bildirip, keıde ol kóteriliske ulasyp otyrǵan. Bul erekshelikterdi jaqsy bilgen Qasym han, saıası jaǵdaıdyń shıelenisken kezinde, halyq buqarasynyń, bıler tobynyń, kópten bergi oıyna qarsy turmaı, qaıta olarmen birigip, sharıǵat zańyn úgittegen Buhar ıshan-qazylarynyń timiskileýin toıtardy. Sóıtip, halyqtyń tilegine jaqyn, ári erte zamannan olarǵa túsinikti ejelgi “Jarǵy” zańyn jańadan kúsheıtti. Qazaq handyǵynyń zańdary “jarǵy” dep ataldy. “Negizi orta ǵasyrlarda qypshaq,   shaǵataı ulystarynda qoldanǵan ıarǵu zańynan alynǵan. Qazaqsha “jarǵy” ádildik degen uǵymdy bildiredi. Túpki máni jarýdan, nárseniń salmaǵyn bir jaǵyna aýdyrmaı, dál, ádil aıyrýdan shyqqan.

Halyq Qasym hannnyń sharıǵatty almaı, ejelden qalyptasqan bıler zańy - Jarǵyny jańadan kótergenin qatty unatyp, ony “Qasym hannyń qasqa joly” dep atap ketti. Bul zańǵa engen erejeler:

1) Múlik zańy (mal, múlik, jer daýyn sheshý erejeleri).

2) Qylmys zańy (kisi óltirý, el shabý, mal  talaý, urlyq qylmystaryna jaza).

3) Áskerı zań (qosyn qurý, alaman mindeti, qara qazan, erdiń quny, tulpar at).

4) Elshilik joralary (maıtalmandyq, sheshendik, halyqaralyq qatynasynda sypaıylyq, ádeptilik).

5) Jurtshylyq zańy (shúlen tartý, as, toı, mereke ústińdegi erejeler, jasaýyl, bókeýil, tutqaýyldardyń mindeti).

Ereje zańdary ózgerissiz XVII ǵasyrǵa jetip, Esimniń kezinde (1598-1645) “Esim salǵan eski jol” (“Esim hannyń eski joly”) dep atalady[6].

Qasym hannyń tusynda aımaqtyq basqarýdyń ózindik úlgisine aınalǵan úsh júzdiń qalyptasýy bolatyn. Akademık S. Zımanovtyń oıynsha, Qazaq handyǵynyń úsh júzge bólinýi onyń álsireýiniń jáne ishki talas-tartystardyń belgisi bolǵan degen pikirmen kelisýge bolmaıdy, handyqtaǵy kóshpeli halyqtyń úsh júzge bólinýi jekelegen handarǵa, olardyń bılik qúrǵan ýaqytyna baılanysty emes. Ol keńeıip kele jatqan memleketti basqarýdy kúsheıtýdiń ádisi retinde aýmaqqa bólý qajettiligimen baılanysty.

Handyqtyń úsh júzge - «Kishi júz», «Orta júz», «Uly júz» bolyp bólinýin tarıhshylar Qasym hannyń kezinde bolǵan dep topshylaıdy. Júzderdiń bulaısha atalýy da kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Onyń túbiri kóne zamanǵa ketedi. Eldi úsh bólikke - úsh júzge bólý Shyńǵys hannyń kezinde de jáne onyń urpaqtary kezinde de bolǵan. Jerler oń qanat, sol qanat jáne ortalyq bolyp bólingen. Bul áskerı jáne ákimshilik bólinis edi. Bul tártip búkil Shyǵys Deshti Qypshaqqa taraǵan. Joshy hannyń kezinde de bolǵan. Qasym kóne dástúrge súıene otyryp, qazaq dalasyn úsh bólikke bólip, árqaısysyn qazaqsha «júz» dep atady. Ol «bólik», «jaq», «qanat» degen uǵymdy bildirdi. «Júz» sózi halyqtyń beıbit ómirine sáıkes keledi. Al «qanat» degen áskerı ýaqyttaǵy joryqtyq ómirge sáıkes keledi[7].

Degenmen, Qasym han tusynda Qazaq handyǵy edáýir nyǵaıǵanyna qaramastan, ortalyqtandyrylǵan memleket bolǵan joq. Bul ol qaıtys bolǵannan keıin birden baıqalyp, handyq ishinde feodaldyq qyrqysý bastalady. Ózara qyrqysýdyń jaǵymsyz zardaptary handyqtyń jaǵdaıyna syrtqy saıası faktorlardyń qolaısyz bolýy negizinde qatty áser etti. Qazaq ámirshilerine qarsy moǵol jáne ózbek handarynyń saıası odaǵy quryldy.

[1] Qanı M. Qazaqtyń kóne tarıhy. –Almaty: Jalyn, 1993. –B. 218.

 [2] Valıhanov Ch. Sobranıe sochınenıı v 5 tomah. -Alma-Ata, 1961. -T. 1. -S. 390.

[3] Ál Farabı. Azamattyq saıasat / Áleýmettik-etıkalyq traktattar. (Red. A.H. Qasymjanov). -Almaty: Ǵylym, 1975. -455 b., 117-188.

[4] Ahmet S. Qazaq dástúrlik quqyqtarynyń túp-tórkini / Qazaqtyń ata zańdary: Qujattar derekter jáne zertteýler. 10 tomdyq. (Baǵdarlama jetekshisi S.Z. Zımanov). –Almaty: Jeti jarǵy, 2004. 2 tom. -126-127 bb.

[5] Kenjalıev 3.J. Dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy kóshpeli quqyqtyq mádenıet. -Almaty: Jeti jarǵy, 1998. 76-82-bb.

[6] Marǵulan Á. Qasym hannyń qasqa joly // Qazaq sovet ensıklopedıasy. 6 t. –Almaty, 1984. -542 b.

[7] Zımanov S.Z. Qazaq handary zańdaryna sholý jáne olardyń erekshelikteri / Qazaqtyń ata zańdary. –Almaty: Jeti jarǵy, 2005. -4 tom. –B. 31

(jalǵasy bar)

Musataev Seıilbek,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Saıasattaný kafedrasynyń profesory, saıası ǵylymdarynyń profesory.