11 qyrkúıekte Astanada Parlamentte qazaq tiline arnalǵan jańa latyn álippıiniń nusqasy tanystyrylǵany belgili. Kópshiliktiń talqysyna túsken jobany quptaǵandar da, kemshilik tapqandar da tabylyp jatyr.
Tilimizdiń shubarlanyp, qazirgi tańdaǵy jastaryń máńgúrttenip bara jatqandyǵyna alańdaýshylyq bildirgen zıaly qaýym ókilderi men buqara halyq Elbasynyń bul bastamasyna qos qoldap qoldaý kórsetip otyrǵany belgili.
Qazaq tiliniń álipbıin latynǵa kóshirý barysynda neden utamyz degen syndy suraq tóńireginde Qamshy.kz aqparat agenttigińniń jýrnalısi Almaty qalasy Máslıhat depýtaty, «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory Sársenbaı Qalı Qoshqarulymen suhbattasqan bolatyn.
Qalı Qoshqaruly, álipbıimizdi latyn qarpine aýystyrý bizge ne beredi, neden utamyz, neden utylamyz?
Latyn qarpi bizdiń tarıhymyzda da bolǵan. Atalmysh ózgeriske biz ishteı bolsyn daıyn boldyq. Ǵylym men bilim áý bastan latyn qarpimen qalyptasqan. Naqty derekterge súıensek, álemniń 70 paıyz turǵyn latyn álipbıin qoldanady, bir-birimen aqparat almasady. Biraz ýaqyt buryn Elbasy BAQ ókilderimen kezdesý barysynda osy máselege de toqtalyp ótti. Túsinidirip, taldap ta berdi. Latyn qarpiniń ǵylymı negizi myqty jáne halyqty adastyrmaıtyndaı bolýy tıis. Álipbıdi qaıta-qaıta ózgerte bermeıtinimiz anyq. Sondyqtan atalǵan másele halyqtyq deńgeıde talqylanyp, zıaly qaýymnyń talyqysynan ótkeni durys. Halyqqa uǵynyqty, tıimdi, qolaıly, ǵylym tilinde de túsinikti nusqasy qabyldaný kerek.
Parlamentte usynylǵan latyn qarpiniń nuqasy men Til bilimi ınstıtýty usynǵan nusqanyń qaısysy tıimdi?
Atalǵan eki nusqa áli de bolsyn kópshiliktiń talqysynda júr. Dál qazir qaı nusqanyń tıimdi ekenin aıtý qıyn. Asyqpaı, jan-jaqty taldaý jasap baryp sheshim qabyldaǵan tıimdi. Memleket basshysy óz sózinde 2022 jyldan bastap mektepterde 1-synyptan batsap latyn álipbıimen bilim alý engiziletini jaıly aıtyp ótti. Ol ýaqytqa deıin halyqqa tıimdi nusqasy qabyldanady dep senemin.
Parlamentte usynylǵan nusqa dıgraf negizindegi álipbı ekeni belgili. Osy jaıynda ne aıta alasyz?
Álipbıdiń barynsha yqshamdalǵan túrin paıdalanǵan durys. Qoldanysqa engiziletin álipbıdegi áripterdiń barlyǵy qazaqtyń ózine tán áýezdiligin saqtap turatyndaı bolýy kerek. Qandaı nusqany qabyldasaq ta tildiń tabıǵı qalpy men úni, áýezi joǵalmaı, saqtalǵany durys. Estigen qulaqqa jaǵymdy keletin qazaq tiliniń ózine tán boıaýy qaı álipbıdi paıdalansaq ta kórinip turýy kerek.
Latyn qarpine kóshý barysynda qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
Búgingi tańda ár ortada atalǵan máseleni talqylaý bastalyp ketti. Arnaıy komısıa atalǵan talqylaýlardyń qorytyndysyn shyǵaryp otyrýy kerek. Túrli usynystar men pikirler eskerilýi qajet. Sebebi, latyn qarpine kóshý – keleshektiń kilti, bizdiń bolashaǵymyz. Al bolashaǵymyz bizdiń búgin atqaratyn isimizge baılanysty bolmaq.
Suhbattasqan: Aıgerim TAÝBAI
