Jahandyq terbelister júrip jatqan zamanda memleket ekonomıkasynyń basty qozǵaýshy kúshi otandyq ónimge jáne jańa jasyl tehnologıalardyń jetistikterin ekonomıka men áleýmettik ómirde keńinen paıdalaný birtutastyqtyń kepili bola alady. Zamana aǵymyna ilesemin dep ulttyq qundylyqtardan ajyrap, jıyrma birdiń jyltyraǵyna qyzyǵyp san ǵasyrlyq baılyqtan aıyrylyp qalýǵa bolmaıdy. Ulttyq sana men ulttyq ekonomıkanyń kóbine qabystyra almaı jatatyn jerimiz de osy, osal tusymyz da osy. Turalaǵan ekonomıkany aıaqqa turǵyzamyz dep júrip ońbaı súrinip jatqan tusymyz mine dep kórsetpese de, kórer kózge shodyraıyp kórinip tur. Ásirese otandyq ónim “KZ” markaly taýarlar men qyzmetterdi kóbeıtemiz dep júrip, sapasy bir jaqta, taýary bir jaqta qalyp, jappaı naýqanshylyq daǵdarysyna ushyraý qaýpi taǵy da bar. Mundaı naýqanshyldyqtan biz eki túrli zıan shegemiz. Birinshisi, otandyq markaly ónimderdiń sanyn kóbeıtip sapasyn quldyratyp alamyz. Bul óz kezeginde otandyq ónimniń syrtqy naryqtaǵy statýsyna nuqsan keltirip, ózge de sapaly taýarlardyń kórsetkishine zor nuqsan keltiretin bolady. Ekinishisi, ishki naryqtaǵy tutynýshylardan aıyrylyp, memlekettiń ımportynyń ósýine sebepker bolady.
Ulttyq ekonomıkany ózgertýde bizdiń eń basty qateligimiz - shet memleketterdiń tájirıbesin aınytpaı kóshirip alýymyzda. Ortasha eseppen elimizdegi ár salada shet memleketterdiń tájirıbesin qoldanýdyń túpnusqamen jaqyndyǵy 70 – 75% -dyq kórsetkishke jýyqtaıdy. Sonda bul tájirıbeniń jartysynan astamyn ózgerissiz qabyldaýdy bildiredi. Aralas ekonomıka jaǵdaıynda mundaı jaǵdaılar tym jıi kezdesip bir eldiń ekonomıkasy kelesi bir eldiń ekonomıkalyq hám áleýmettik artyqshylyqtaryn búrkemelep, kórsetkishterin tómendetip jatatyny belgili. Ár eldiń ekonomıkasy ózindik sıpat alyp san ǵasyrlyq mádenı jáne halyqtyń jıǵan tájirıbesinen alys keter bolsa, bul jahandanýdyń tereńine jutylýdyń basty belgisi bolmaq.
Ózgeshelik jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, ol ony árqashan basqalardan erekshelep, tartymdy etip, ózgelerdiń qyzyǵýshylyǵyn týyndatyp otyrady. Bul quddy kólde japyrlasa júzgen bir top úırekterdiń arasyndaǵy jalǵyz aqqýdaı kózge ottaı basylyp turatyndaı. Kóp birdeıdiń ishinde erekshelený qıynnyń qıyny. Aldaǵylar salyp ketken tap-taqyr, tegis jolmen júrgennen, olar jasamaǵan, olar júrmegen, olar kórmegen batpaqpen júrip, tyńnan túren salǵan artyq. Sonda ǵana seniń sońyńnan erýshiler saǵan qaryzdar bolady, seniń júrip ótken jolyńdy gúlge aınaldyrady. Eger biz bul qarqynmen kóshire berýdi jalǵastyra berer bolsaq, onda sol memleketterdiń árqashan artynda júremiz, eshqashan aldyna shyǵa almaımyz. Sebebi biz soqyr adamdaı olardyń basqan izimen júrip kele jatyrmyz ǵoı. Biz alǵa shyǵý úshin, kerisinshe olar bizden kóshirý úshin biz ashshy bolsyn, tátti bolsyn qoryqpastan bárinen dám tatyp kórýimiz kerek. Sonda ǵana durys pen burysty óz betimizshe aıyryp, tıimdisin kóre alamyz. Máskeýdiń Jańa zaman kezindegi dármensizdigi nede dep oılaısyz? Ol kezde otarlyq dáýirge bet burǵan bul el Eýropada jańa qandaı ózgerister bolady, meıli tehnıka, meıli ǵylym men urmysta sony aınytpaı ózine kóshirip ala bergen. Qaýqary jetken olar bul qarjylaı shyǵynnyń oryn túgin tartsań maıy shyǵar baılyǵymen jaýyp otyrdy. Biraq ne kerek sol kezdegi Eýropa men Máskeýidiń terıtorıasynda qandaı aıyrmashylyq bolsa, ǵylym men biliminde sondaı aıyrma boldy. Ras, batystyń ózgerisimen birshama ǵylymı eńbekter, tehnıkalar quraldy. Biraq jalpy kórinis kóshirmeden ári aspaı Qazan tóńkerisine deıin mesheý kúımen ómir súrýge májbúr boldy. ózinde taldanyp, suryptalyp, óz ıdeıasy qosylmaǵan ǵylymı jańalyq ol jerge 100% qyzmet ete almaıdy. Ideıa aýysyp qoldan – qolǵa ótken saıyn, memleketten memleketke júrgen saıyn ózindik sıpatyn ózgertip, jańaryp, damyp otyrýy kerek. Muny ómirsheń ıdeıa dep ataıdy.
Shımaılanǵan sıfralar men grafıktersiz de logıkamen túsinýge bolady. Al grafık pen sıfrdy esepteý kompúterlerdiń mindeti. Tehnıkany adamzat ózine qyzmetshi bolý úshin jasady emes pe. Adamzattyń aldaǵy bolashaǵy ıdeıalarǵa ǵana baǵyttalý tıis, qara jumysqa emes.
Otandyq “Qazaqstanda jasalǵan” markaly ónimder men qyzmetterdiń bolashaǵy qandaı bolatynyn strategıa aldaǵy júz jylǵa boljam quryp tastady. Meniń jobalaýym boıynsha aldaǵy elý jyldyqtaǵy Qazaqstan ekonomıkasy men áleýmettik salasy mynadaı baǵyttardy damytýǵa baǵyttalady.
- Jasyl ekonomıka jáne jańa jasyl tehnologıalar.
Elimizdiń bir salada bolsyn úzdik etip kórsetetin tamasha múmkindigi - jasyl ekonomıka. Onyń irgesin bıylǵy jyly ótetin EKSPO – 2017 Halyqaralyq kórmesi qalady. Jasyl ekonomıka álem elderiniń kóshbasshylary sanalatyn AQSH, Japonıa, QHR, Fransıa men Ulybrıtanıa sekildi elderde endi ǵana qanat jaıyp kele jatyr. Bul kóshke ilesýge Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik múmkindikteri zor. Elimizdiń ońtústik óńirleri kún energıasyna, shyǵysy sý men jel energıasyn óndirýge qaýqarly. Bul baǵytta “Qazaqstandy túbegeıli ekonomıkalyq aýdandastyrý” atty ǵylymı maqalamda energetıkalyq resýrstardy qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn jazǵan bolatynmyn. Maqalanyń qysqasha mazmuny mynadaı. Elimizdiń shyǵys óńiri sanalatyn eki oblys Almaty men Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń jel men sý sonymen qatar taý – ken energıasyn birtutas etip biriktirse respýblıkanyń barlyq aýmaǵyn energıamen qamtamasyz etýge qaýqary jeter edi. Artylǵan energıa kózderin eksportqa baǵyttaý kerek. Qaı tusynan qarasaq ta jasyl ekonomıkany damytýǵa elimizdiń potensıaly tolyq jetedi.
- Ulttyq ǵylym jáne ǵarysh salasy.
Adamzat tarıhynda úsh uly ashý bar. Birinshisi, qurlyqqa taralý, jańa jerlerdi ıgerip, qonystaný. Ekinshisi, teńizdi sharlap jańa qurlyqtar ashý, jerdi tolyq qonystaný. Úshinshisi – ǵarysh. Alǵashqy ekeýi shekteýli, sońǵysy sheksiz sonymen qatar múmkindigi de sheksiz. Birinshi saıahatqa adamdar jalpy álemdik qalyptasqan teorıa boıynsha Afrıkadan dálirek aıtqanda ejelgi Kenıa jerinen taralǵan. Ekinshi saıahat Ispanıanyń Polos portynan Kolýmbtyń kemeleri Jańa jerge attandy. Úshinshi sheksiz saıahatqa adam balasy eń alǵash ret Qazaq jerindegi kıeli Baıqońyrdan samǵady. Alaıda bastaý alǵan jerdiń bári keremet bolyp ketken joq. Kerisinshe, kóshtiń sońynda qaldy.
Taǵy da tarıhqa oralaıyq. Osy úsh ashýdyń alǵashqysy Kenıa dedik. Al qazir adamzattyń eń alǵash qonystanǵan Kenıanyń jaǵdaıy qandaı, aborıgenderdi eseptemegende sońǵy bolyp qonystanǵan Avstralıanyń jaǵdaıy qandaı? Ekinshi saıahattyń bastaý Ispanıa dedik. Al endi Ispanıanyń qýaty qandaı, ózderi ashqan Amerıkanyń qýaty qandaı? Úshinshi saıahattyń bastaýy Baıqońyr dedik ıaǵnı Reseı. Qazir ǵaryshtyq salada Reseıdiń jańalyǵy qandaı, AQSH – tyń jańalyǵy qandaı? Aınalyp kelgende bul alǵashqy arna myqty bolady degendi bildirmeıdi, adamdarynyń jańalyqqa qushtarlyǵy qandaı degenge meńzeıdi. Bul jerde árqaısysynyń ózindik kemshilikteri boldy. mysaly, Kenıa alǵashqy adam taralǵan tabıǵaty jyly, qolaıly jer bolǵanymen eski dástúrden, qasań qaǵıdalardan aryla almady. Árqashan eskiden tas qylyp aıyrylmaı, jańa nárseden úreılengennen osyndaı dárejege jetti. Bul quddy ústi kir – qojalaq balanyń denesine salqyn sý tıgende tura qashatyn ádetine uqsaıdy. Esińizde bolsyn, jańa ıdeıa qashan bolsyn alǵashqyda maıdaı jaǵyp, jylylyq syılamaıdy. Osynysymen ol jańashyldyǵyn kórsetedi. “Basy qatty, aıaǵy tátti” dep qazekeńder bekerge aıtqan joq. Ekinshisiniń qateligi bilikti kadrlardan aıyrylyp, qatyp qalǵan qarabaıyrlyq joldy tańdaýy. Taǵy da, tarıh. Osy kezge deıin tarıhta aty atalmaǵan, Pıreneı túbeginde múlgip jatqan bul ıspan men portýgal halqynyń shamyn jaǵyp, qara tanytqan eńbekqor arabtar men ismer evreıler bolatyn. Uly geografıalyq ashýǵa deıin jáne keıin siz bul ulttyń álemdik derjava bolǵanyn estidińiz be? Tek sol kezde ǵana olar taǵdyr tartý etken 100 jyldyq dańqqa bólený dáýrenin súrdi. Odan keıin burynǵy taz qalpyna tústi. Portýgalıa da, Ispanıa da dál osynyń kebin kıdi.
Munyń sebebi dúmshelik ınkvızısıada jatyr. Ózderinen basyp ozyp, ǵylym men bilimde, tehnıkada barlyq jetistiktiń kiltin ustap otyrǵan arabtar men evreılerdi túp tamyrymen joıýǵa bekingen olar, kóre almaýshylyqtyń saldarynan ózderiniń tamyryny ózderi kesti. Qanshama bilimdi, isker adamdar óldi, tirileı azaptady, otqa órtedi, aman qalǵan shet elderge qashty. Ispandardyń bul aqymaqtyǵyn túrik sultany II Baıazıd qýana qabyldady. Ol Ferdınandty keleke etip, qashqan evreılerdi qabyldaı berdi. Bul sózsiz onyń yrysyn arttyrdy. İsmer evreıler Ispanıadaǵy jańa tehnologıalardy, keme jasaýdy, baspa isin, jaratylystaný ilimin Stambýlda júrgizdi. Sultan olarǵa ınkvızısıada órtelgen balalary, aǵalary, ákeliri men analary úshin kek alýǵa járdemdesti. Kóp uzamaı ıspandar osy isinen taıaq jedi. Jerorta teńizinde ıspandyq, venesıandyq kemeler jańa qalyptasqan túrik flotynan jeńilgen ústine, jeńile berdi. Osylaısha jaýyqqan bórini óz maqsatyna tıimdi paıdalanǵan sultannyń baǵy jandy, al óshin alǵan evreı men arabtardyń da kóńili tynshydy. Sol iskerlerdiń arqasynda az ýaqyt qoqańdaǵan eki el 50 jyl ótpeı jatyp byqsyǵan tútinge aınaldy. Bul tragedıa áli kúnge deıin umytylǵan emes. Úshinshisiniń qateligi aıtpasa da túsinikti. Bizde ınkvızısıa jasap ǵalymdardy qyryp jatqan joq jáı ǵana shet elde qalýǵa májbúr. Kúnderdiń kúninde siz Marsta úı salyp, Plýtonda zaýyt ashqan qazaq azamaty dep gazetten oqyp otyrsańyz tań qalmańyz. Árıne, ol AQSH – ta nemese Qytaıda turyp jatqan qazaq bolýy múmkin. Biraq Qazaqstanda emes.
Endi bul úsheýine de tán ortaq kemshilikti izdep kóreıik. Bul – jańa nársege beıimdele almaý jáne ony oı eleginen ótkizýge, tájirıede synap kórýge qulyqsyz bolý.
Bul biz úshin, otandyq ǵylym men ekonomıkaǵa orasan zor tabys berer edi eger ǵarysh aılaǵynyń ıgiligin ózimiz ǵana kórsek ózgeler emes. Mine, bizde bar múmkindikke kelgende aqsap, qolymyzdaǵy syıdy dalaǵa shashatyn tusymyz da osy. Ekologıanyń zardabyn halyq tartady, al ıgiligin óz elimiz emes ózge elder kórýi tıis. Kún astynda ádildik ornamaıtyny, tek ádildik úshin kúresýge bolatynyn jaqsy túsinemin. Kadr salasy jetispeıdi. Mine, bizdiń basty kemshilik. Al ol Ulttyq bilim men Ulttyq ǵylymǵa tikeleı táýeldi.
Táýelsizdik jyldarynan beri esepteıtin bolsaq bizdegi qatyp qalǵan komýnıstik kezeńdegi bilim berý sarqynshaqtary saqtalyp qalǵanyn, onyń Ulttyq mentalıtette bilim berýge salqynyn tıgizip otyrǵanyn búgingi halyq jaqsy sezinip otyr. Bizdegi bilim berý júıesi kóbine májbúrleý men qatyp qalǵan erejelerge súıenedi. Al ǵylymnyń joly tike jol emes. Ony ıgerýshilerdiń áreketteri de san qıly. Ǵylymǵa aparar aqıqat jol bireý bolǵanymen aralap óter san taraýy baryn umytpaýǵa tıispiz. Eger Ulttyq ǵylym men bilim júıesin jańadan qurar bolsaq eshbir shet memlekettiń elementin, ádisi men tásilin aralastyrmaý kerek. Onda dál búgingi isimizdi qaıta qaıtalaıtyn bolamyz. Ulttyq ǵylym men bilim júıesiniń eń paıdalysy, eń bereri mol qajettisi memleketke berligen, adal qyzmet etýshi mamandardy beredi. Mine, naǵyz otandyq ónim dep aıtýǵa bolady. Álemdik brendti de jasaıtyn osyndaı mamandar ǵana.
- Aýyl sharýashylyǵy.
Qazaqstannyń jer ústi men jer asty baılyǵy ózge memlekettermen salystyrýǵa kelmeıdi. Mysaly, Reseı nemese AQSH – ty alaıyq. Ár shtat pen gýbernatorlyqtyń óz jeri bar, óz zańy men óz sharýashylyǵy bar. Olar tek belgili bir mindettemeler ala otyryp bir birin tolyqtyrýshy ǵana qyzmetin atqarady. Bylaısha aıtqanda sansyz qurandylardy jalǵap, tigip qoıǵan júıe. Eger saıası jaǵdaı ýshyǵar bolsa bas basyna tý tigeri anyq. Al Qazaqstan birtutas. Halqy qazaqtar, jeri baıyrǵy babalarynan qalǵan qazynasy. Demek ol atap ótken eń úlken memleketterdiń terıtorıasynan da basyp ozady. Bul elimiz úshin ásirese agrarlyq sektor úshin tamasha múmkindik. Osy kezge deıin sharýashylyqtyń eki aksıomasy bolatyn bolsa sonyń birinshisi kóshpendilik tájirıbeniń áli kúnge deıin jańa tehnologıamen salystyrǵannyń ózinde odan basym turýy. Adamnyń eń birinshi qajettiligin tek tamaq ǵana qamtamasyz etedi desek, osy ónimderdiń turaqtylyǵyn tek ózimizde ǵana retteýge múmkindik bar. Dástúrli mal sharýashylyǵynyń úzilip qalǵan jelisin qaıta jalǵasaq el ekonomıkasy turaqtylyq deńgeıine ońaı jeteri sózsiz.
Atap ótken úsh artyqshylyq memleketimizdiń bolashaqtaǵy damýynyń basty negizin quraıtyny sózsiz. TMD áleminen jahandyq naryqqa shyǵýda Qazaqstan ózin osy salalardaǵy jetistikterimen ǵana moıyndata alary sózsiz.
RYSBEK RAMAZANULY,
jas ǵalym, jazýshy, tarıhshy, “ÁLEM HALYQTARY JAZÝSHYLAR ODAǴYNYŃ” múshesi
