"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine
Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi. Strategıasynyń ǵana emes, HHİ ǵasyrdaǵy Qazaqstan memleketiniń myzǵymas ıdeıalyq tuǵyry! Jańa Qazaqstandyq patrıotızm degenimizdiń ózi – Máńgilik el! Ol barsha Qazaqstan qoǵamynyń osyndaı uly qundylyǵy.
N.Á.Nazarbaev
Qazaq eli qıyn qystaý kúnderden aman ótip, qahary qaıtpaıtyn zulmat kezeńderdi, dalasyndaı sanqyrly, qatparly tarıhty basynan ótkizgeni barshaǵa aıan. Eýrazıanyń kindigin ustap turǵan qazaq saharasy – álemniń tórt buryshymen túgel shektesip, ártúrli ulttarmen ushtasyp jatqan memleketimizdiń kúre tamyry sonaý Kereı men Jánibek bastap bergen qazaq handyǵy qurylǵannan bastap búgingi kók týyn kókke kótergen kúnge deıin tereńge jaıylyp jatqan elmiz. Kıeli mekenimizdiń ǵasyrlarǵa jalǵasýy edigimizdiń de, erligimizdiń de syn bolǵan kezeńde ne bir saıası, el úshin jan alyp jan bergen qyrǵı qabaq soǵystar, eldi jutatqan ashtyq, aqtaban shubyryndy alqakól jyldarda eldiń rýhyn bıiktetip, qaıratyn asyryp, namysyn kókke kótergen til men qarýdy, sóz ben isti, batyrlyq pen bılikti qatar alyp júrgen aıbarly da, aıbatty qol bastaǵan batyrlarymyz, el bastaǵan kósemderimiz arqasynda tuǵyry bıik táýelsizdikke de qol jetkizdik qoı. Aqtaban shubyrydydan alqakól sulamany keship, ulystyń ulylyǵyn ulyqtap, etek jeńin jınap, eldiń tizginin ustap úsh júzdiń basyn qosqan han Abylaı kúlli qazaqtyń rýhyn kóterip ketken uly dala perzenti edi. Elin súıgen erlerdiń erligi arqasynda erin súıgen eldiń jany tolqyp, sezimi, óneri tasqan zamanda halyq Abylaı, Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı, Abaı syndy uly perzentterin tarıhtyń tórine shyǵardy emes pe? Qazaq eli kúsh jıyp yshqyna kóterilip, eldiktiń baıraǵyn jelbiretýi Ótegen, Kenesary, Raıymbek, Qabanbaı, Bógenbaı, Jánibek, Er Tólek, Mahambet syndy batyrlarymyzdyń arqasynda, ıaǵnı ulttyń qystalań shaqtarynda eldiń qabyrǵasy qatyp, býyny bekimegen tusta jalań batyrlyqtan ǵana emes, órttiń ishine elimen birge túsip, el qamyn oılaǵan, basyn taýǵa da tasqa da uryp, beımaza tirlik keshken, etigimen sý keship, eńiretip eliń jylatpaǵan tekti halyqtyń urpaǵy emespiz be? Eldiń eldigin, dástúr mádenıetin berik kópir qylyp jalǵaıtyn, tarıhtyń qoınaýyn úndestiretin, altyn tamyr tanytatyn halyqtyń danalyq sózderi, maqal-mátelderi, batyrlar jyry, aýyz ádebıeti, osynyń bári rýhanı dúnıemizdiń qundylyǵynda jatqan joq pa? Uly aqyn Abaı aıtqandaı: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselemen ozbaq kerek» demeı me? Uly aqyn Abaıdyń ulaǵatyn uǵyp, aqyl,qaırat, júrekti birdeı ustap, qazaqy topyraqtyń tilin tanyp, tamyryn basyp, uly oıshyldardyń adamdyq tujyrymdaryna qulaǵymyzdy túre júrsek, táýelsiz eldiń ulttyq mádenıetin, memlekettik baǵdaryn naqty aıqyndap, rýhanı qazynamyzdyń besigin durys terbete bilsek, budan asqan baılyq, budan asqan baqyt bar ma? Jaratylysta adamnyń rýhanıshylyǵynan, adamnyń aqyl oıynan taza, qudiretti, sana-seziminen kirshiksiz ne bar eken? Qala berdi, qoǵam da, memlekette jaratqan adamnyń oı-parasaty, talanty. Memlekettiń eń basty máselesi ulttyq ıdeologıasynda jatqan joq pa? Talaı-talaı shashyrap tozǵan tusta ediń irgesin shaıqaltpaı ustap qalǵan da osy ulttyq ıdeologıamyzdyń arqasynda emes pe? Qazaq eli ózin ózi álemge tanystyrýy, pash etýi ulttyq ıdeologıamyzdyń myqty joǵary deńgeıinde bolýynda, qara qyldy qaq jarǵan tazalyǵynda, ulttyq bolmysynda, tanym darıasynda jatyr. Basqa jol – buldyr, basqa óris – tuldyr. Boıymyzdy tik ustap, eldigimizdiń mártebesin bıikke arttyramyz desek, halyqtyń danalyq qaınarlaryn tereń uǵyp, tunyǵyn tundyra túsýimiz qajet, Qaı halyqty alyp qarasanda batyrlyǵy jaǵynan, asqan danalyǵy jaǵynanda, óneri jaǵynan da qazaq halqynan asqan el bar ma?Altaıdan Atyraýǵa deıin ulan baıtaq jerdi alyp jatqan qazaq dalasynyń jumaqtaı jumbaq saharasynyń qupıasy Eýropa men Azıany tegin alańdatpaı otyr. Osynshama ólkeni erkin jaılap, keń kósilgen jaısań jurttyń tarıhy, turmys-tirshiligi, minez qulqy kókireginde kózi bar jandy oılandyrmaı qoımaıdy. Aqylǵa syımaıtyn baılyǵy qaı halyqty bolmasyn tolǵandyrmasy anyq. Kóshe bergen kóshe bergen, myńǵyrǵan maly jaıylǵan, jer kólemi óse bergen, tabıǵaty sulý keń ólkeni erkin jaılaǵan, eshkimniń aldynda qorqyp, qashyp kórmegen, soǵyssa jaýlasqan, namysyn taptatpaǵan halyqpyz. Jerdiń keńdigi men el ishiniń keńdigi ózektes uǵym. Sulýlyqqa ińkár sezimtal, er kóńil, jaısań baladaı qazekeńdi eshkimde qanaǵatsyz deı almaıdy. Aǵaıynmen arazdassa kórisip, shet jaılap kelip aqyryn tabysýy, ókpege qımasa da ólimge qımaıýy bul da bolsa jaratylystyń keńdigi. Kósher je kóleńke eter taýy bolmasa qaıter ediń? Osynaý ulan baıtaq jerge degen qazekenniń mahabbaty qandaı? Jerge qoıǵan ataýlary qandaı deseńizshi? Arǵanaty, Saryarqa, Jıdeli baısyn, Qulyndy, Baıantaý, Baıanjúrek, Ulytaý, Atyraý, Naryn, Qazyǵurt, Qaraaljyn, jer jánnaty Kókshetaý, altyn alqaly Altaı, jer shoqtyǵy – Jetisý, Shıeli, Moıyldy t.b naǵyz sulýlyq dúnıetanymy ǵoı. Osyndaı ólkeni ıemdengen qazaq ulty – óte baı halyq. Qazirgi kezde qazaq eli álemdik ekonomıkalyq, saıası, mádenı jaǵynan kósh ilgeri kele jatyrmyz. Alaıda bolashaǵy jaıly aıtar bolsaq, qazaq eliniń alatyn orny qandaı? Qazaqstanda turatyn qazaqtardyń 65paıyzy qazaqtar bolǵanymen, biz kópultty, kópdindi memleketpiz. Búginde qazaq rýhyn álsiretpeý úshin, bolashaqqa degen senimin nyǵaıtý úshin memlekettik tildiń qorǵalýy memlekettik deńgeıde jumys isteýi tıis, kerek bolsa sheteldik ınvestorlar qazaqtyń jerinde turyp jatyr ma, jumys istep jatyr ma, qazaq tilin úırensiń, sondaı talap qoıylýy tıis. Shetelderde qalaı? Bireýdiń jerindegi kóli turmaq, shalshyǵyna betindi jýa almaısyń? Al olar elimizde jumys istep, kásiporyndar ashyp, nanyn taýyp jep otyr. Syrttan kelgen qazaqtardyń qataryn molaıtý kerek, qandas baýyrlarymyz, oralmandar dep aıtyp júrmiz, ıaǵnı oralǵandardyń sanyn arttyra túsip, ásirese soltústik óńirlerge kóbirek shoǵyrlandyrý ıdeıasyn nyǵaıtýymyz tıis, bizdiń memleketimiz ýnıtarly memleket, qurylymdy ulttyq negizde anyqtap alýymyzda bolyp otyr. Tórtkúl dúnıege tarydaı shashylǵan qazaqtyń urpaǵy táýelsizdiktiń arqasynda ata jurtymyzǵa, ana topyraǵymyzǵa, óz elimizge toǵysyp jatyr. Bul da úlken jetistik, Áli de jeri keń baıtaq jas memleketimiz úshin kóshi-qon máselesine erekshe kóńil bólinip, qıyndyqty týǵyzatyn jaǵdaılardy yǵystyryp, zańǵa áli de jańasha kóshi-qon saıasatyn engizip, olardyń quqyqtyq máselelerin ońtaılandyrýdy qarastyrsa nur ústine nur bolar edi. Ulttardyń bári qazaqstanda teń bolýy tıis deımiz, degenmen qazaq basqa ulttardan erekshe bolýy tıis, óıtkeni ulań baıtaq jerdi ata-babalarymyz qasyqtaı qanyn tógip qorǵap qaldy emes pe? Men basqa ulttardy shettetip aıtyp otyrǵan joqpyn, biz baýyrmal halyqpyz, degenmen basqa ulttar qazaqtyń jerinde ómir súrip, sýyn iship otyrǵasyn qazaq tilin bilýi tıis. Qazirgi kezde rýshydyq, júzshildik kóbeıip bara jatyr, mundaı saıasatqa jol bermeýimiz kerek, bul jemqorlyqty, alaýyzdyqty odan saıyn arttyra túsedi. Jebirdiń jegenin jelkesinen shyǵaratyn joǵary dárejeli ádil, qaraqyldy qaq jarǵan sarapshylar bolýy tıis. Qazirgi qazaq qoǵamynda traıbolıstik sananyń qaıtadan jańǵyrýyna jol bermeý qajet. Shyndyǵynda traıbolızm ashyq túrde aıtylmaıdy, degenmen Qazaqstanda traıbolızmniń óz orny men áseri bar, ıaǵnı rýshyldyq el zańyn jalpy memlekettik ortaq qundylyqtardan alshaqtatatyn, el bolyp toptasýǵa zıanyn tıgizedi, jalpy ulttyq qundylyqtardy egoıstik maqsattarǵa betburys jasaıdy, sondyqtan Sabyr Adaı aıtqandaı: «Ár qazaq meniń – jalǵyzym» degen urandy ustanýymyz qajet. Burynda ult maqtanyshtary, zıalylary bólinbeı bir tutastyq tanytatyn ulttyq máselelerdi sheshken joq pa? Ult zıalysy da, han da , tóre de, bı de halyq qyzmetshisi bolǵandyqtan, Otan úshin, el úshin, qasıetti jer úshin adal qyzmet etýi tıis. Ulttyq dinimizde qazaqtyń aýyzbirshiligin saqtaıtyn zańdy odan saıyn arttyrý qajet. Qazirgi kezde din atyn jamylǵan kóptegen jat aǵymdar ultymyzdy alandatyp otyr. Halqymyzdyń uly oıshyldary Qoja Ahmet Iassaýıdan Asan qaıǵy, Abaı, Shákárim t.b deıin qazaq mádenıetinin barlyq ókilderi ıslam rýhanıatynyń tasymadanýshyna aınaldy. Din quldyrasa, adamnyń búkil rýhanıaty álsireıdi, eger mádenı ósse, órkendeı túsedi. Din daǵdarysqa ushyrasa, órkenıette quldyraıdy emes pe? Din tarıhı mádenı tanym retinde órkenıetke ómir syılaıdy. Ulttyq dinimiz baýyrmashyldyqqa, súıispenshilikke, ata-anaǵa qyzmet etýge, adamgershilikke, qomqorlyqqa, meıirbandylyqqa, ımandylyqqa, bilimdi, tárbıeli urpaq bolýǵa shaqyrady. Qazirgi tanda dindi ýaǵyzdaýshy aqparat kózderi, neshe túrli ýaǵyzdaýshy uıymdar, saıttar beleń alsa da adam rýhanı myqty bolsa eshqandaı jaý áreket ete almaıdy. Biz álde de dinı radıkalızm men ekstremızmge qarsy zańdy jetildirýimiz kerek. Qazaq tilinde bili beretin tehnıkalyq oqýlyqtardyń sanyn arttyrsaq, ǵalymdarymyz ınovasıalyq, ındýstrıaldyq, tehnologıalyq jetistikterin qazaq tilinde kóbirek damytsa, ulttyq tilimiz odan saıyn bıiktep, qazaqsha oılaıtyn patrıotty jas ǵalymdardyń sapasyn artady. «Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq tilinde. Tilsiz ult bolmaıdy» degen el basymyz. Árıne óz tilimizde ǵylymnyń da, órkenıettiń de jetistigin dáleldesek, otanshyldyq rýhty oıatsaq, elimizdiń bolashaǵy kórkeıip, órkendep, máńgilik bıik belesten kórinerimiz anyq. Bolashaqqa aparatyn eń qundy da saf altyn muramyz, jádigerimiz de osy qazaq tilinde bolyp otyr. Sonymen qatar óz tilin erkin sóıleıtin adal rýhty, joly aıqyn, maqsaty bıik, ushqyr oıly, talantty, patrıotty jastardy tárbıeleýde bolyp otyr. Ana tilimiz- baǵa jetpes baılyǵymyz. Ony bıik jańa tehnologıalyq deńgeıde kóterý úshin óz ortamyzdya qunarly tilde sóılesýimiz erteńgi bolar óreli azamat enshisine úles qosqanymyz. Ǵylym salalary boıynsha qazaqsha termınologıa qalyptastyrýda termınder bazasyn jasaqtaýda birizdilikti qamtamasyz etý kerek. Ultymyzdyń termınder bazasyn jasaqtaýda zıaly qaýym ókilderi «orystyń oqshaýlyǵyn sózsiz moıyndaý» dep atalatyn, san jyldar boıy sanaǵa sinip qalǵan kerenaý psıhologıadan áli aryla qoıǵan joqpyz. Qazaq eli qanshalyqty táýelsiz bolǵanymen, tilimizdiń geodezıa, geologıa, mınerologıa, tehnologıa, munaıgaz salasynda qazaqsha damý áli de jetkiliksiz. Tilimizdiń shubarlanýyna ákelip soqtyraty negizgi indet – orys tilinen engizilgen termınderge qazaq jalǵaýlary men jurnaqtaryn jalǵaý árektterindegi selqostyq, ıaǵnı ózimizge úırenshikti bolyp qalǵan oryssha nusqaýdy basshylyqqa alyp, túrki sózdiginiń baıybyna barmaı, orys tiliniń túbirine qazaq tilindegi jaǵaý, jurnaqtardy tirkeı salý beleń alyp otyr. Biz tehnıkalyq, óndiristik, ǵylymı jaǵynan ulttyq deńgeıde damımyz desek, til bilimi ǵalymdarynyń qazaq termınologıasyn qalyptastyrýda gramatıkalyq erejelerin ashyp kórsetetin oqýlyqtar bazasyn jetildirý qajet. Bul da búgingi aqparattandyrý, ınovasıalyq tehnıkalandyrý jaǵdaıyndaǵy qazaq eliniń birden bir ulttyq máselesi. Ózegimizdi jegideı jep bara jatqan ulttyq máselemizdiń biri qazaqtyń qarakóz baldarynyń ata-anasyz jetimsirep qalýy, balalar úıin barynsha azaıtýymyz kerek, shetelge bala satý máselesin toqtatyp, otbasylyq tárbıeni kúsheıtýimiz kerek. Búgingi tanda jahandaný zamanynda qazaq ultynyń básekelestikke qabiletti ult bolyp qalyptasýyna árbir azamat óz úlesin qosý qajet. Bizde táýelsiz el boldyq, áli jas memleketpiz, barlyq máseleler ózdiginen birtindep sheshiledi degen psıhologıalyq ahýal qalyptasyp qalǵan. Eshqashanda qazaq ultynyń etnıkalyq bet-beınesin , ulttyq mazmunyn saqtaıtyn qundylyqtardyń kómeskilenýine jol berilmeý kerek. Bolashaqta qazaqstan emes, qazaq eli degen ıdeıany qoldaımyn, ol obektıvti shyndyq, Reseıde – orys ulty, fransıada fransýz ulty, qazaqstanda qazaq ulty sheshýshi ról atqarýy tıis. Qazaq eli men eldegi dıasporlar birigip, Qazaqstan elin quraıtyny aqıqat qoı. Qazaq eli degen uǵym qazaq halqynyń máni men maǵynasyn, ulttyq qundylyǵyn, tabıǵatyn ashatyn uǵym bolyp qalady jáne qazaqtyń tildik, etnıkalyq, psıhologıalyq, salt-dástúrlik, mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası birtutastyǵynyń belgisi bolyp qalady. Ata zańda «qazaq ulty» degen uǵym engizilmegen,qazaq ulty jasandy qubylys emes, qazaq ulty etnoáleýmettik shyndyq, «qazaq ulty» múddeleri konstıtýsıada aıtylýy jáne qorǵalýy kerek. Eldiń Ata zańynda qazaq ultynyń etnıkalyq múddeleriniń, qundylyqtarynyń qorǵalýy zańdyq negizde jasalmaǵan, naqty aıtsaq memlekettik til máselesine orys tiliniń resmı teńdigi qaıshylyq keltirip otyr.Sol úshin Konstıtýsıamyzǵa ulttyq til, ulttyq múdde máselesine qatysty naqty ózgerister engizý kerek.Qazaq eli degen uǵym qazaqtyń túp tamyrynyń tereńdigin kórsetip otyr, ıaǵnı ulań ǵaıyr, baıtaq ólkenin ıesi qazaq ekeni aıqyn kórsetip tur. «Biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý, ol qasıetti qazaq dalasy. Bul dúnıede bizdiń bir ǵana oıymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan.Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdiń «máńgilik el» etýdi mindet ettik» degen bolatyn elbasymyz N.Nazarbaev. Sondyqtan ár azamat táýelsizdikti ulttyq jan dúnıesimen, jaratylysymen, tanym-parasatymen tanyp, ár adamnyń ulttyq bolmysy bıik bolsa, elimiz órkenıettiń ulttyq máýe baǵyna aınala alady. Elin, jerin, qasıetti Otanyn súıetin ár azamattyń ulttyq rýhanı pálsafasy men parasat dıktatýrasynyń mártebesi bıik, mereıi ústem bolsa, qazaq eli máńgilik saltanat qura alady dep sózimdi aıaqtaǵym keledi.
Myrzaǵalıeva Alıa Quralbaıqyzy
