-Ásel, Siz «Habar» arnasyndaǵy «Biz», «Ortalyq Habar», «Jekpe-jek» «Benefıs-shoý», «Ana men bala» sıaqty iri jobalardyń jetekshisi, prodúserisiz. Al osy arnadaǵy eńbek jolyńyz qalaı bastalyp edi?

-Men televızıa salasyna stýdent kezimnen aralastym. Ol kezde telearna, telekontent jaıly túsiniktiń ózi anaǵurlym ózgeshe bolatyn. Medıa keńistikte televızıa asa domınantty rólde boldy. Munda bas suǵý da, ózińdi kórsetý de ońaı emes-tin. Dese de, jýrnalısıkany oqyǵan kóp jas mamannyń kásibı joldaǵy basty maqsaty kamera aldynda stend-ap jasaý, baǵdarlama, jańalyq júrgizý bolatyn. Al meniń telearnaǵa kelýdegi josparym ol bolǵan joq.  Áý bastan teleónimdi ázirleý, jaryqqa shyǵarý,  ıaǵnı, «ishki kýhná» jaǵy kóbirek qyzyqtyratyn.

Eńbek jolymdy  redaktor-senarıst retinde bastadym. Al 2007 jyly elimizdegi basty arnanyń biri «Habarǵa» kelip, Serik aǵa Abas-shah basqarǵan ujymǵa qosyldym. Kil talantty jastardan jasaqtalǵan  sol quram, qazaq televızıasynda aıtarlyqtaı dúmpý jasady dese bolady. Mysaly,  búgingi beldi arnalardyń negizgi kórermenin jınap otyrǵan túrli stýdıalyq tok-shoýlardyń alǵashqy qarlyǵashy «Kesh qalmańyz», «Tań qalmańyz», «Dýdar-aılar»,  baıypty saraptama men agresıalyq montaj arqyly kúndelikti saıası-áleýmettik, ózekti máselelerdi jańa qyrynan kópshilikke kórsete alǵan «Tarazy», aqparattyq-saraptamalyq «Arnaıy reportaj», áskerı-patrıottyq «Aıbyn» baǵdarlamasy – sol kezdegi jańashyl, kreatıv jastardan quralǵan komandanyń eren eńbegi der edim. Men de sol ortada shyńdalyp, vızýaldy álemniń san túrli qupıalarymen tanystym, úlken tájirıbe jınap, televızıanyń qyr-syryn meńgerýge tyrystym.

-Astanadaǵy qyzmetińizdi «Sonymen, solaı deıik...» tok-shoýynan bastapsyz. Bul joba kóptegen jas jýrnalısiń baǵyn ashty, úlken jýrnalısıkaǵa jol ashty. Odan beri zymyrap qansha jyl ótti. Sol kúnderge qaıta oralsaq... «Sonymen, solaı» degenimiz «solaı» bolyp shyqty ma?

-Iá, bir top jas armanymyzdy arqalap Astanaǵa keldik.  Ol ýaqytta munda jańalyqtar, shaǵyn aqparattyq habarlar bolmasa, úlken jobalar joqtyń qasy edi. Bul barlyq telearnalarǵa qatysty jaǵdaı bolatyn. Serik aǵa sol olqylyqtyń ornyn toltyrý, buryn-sońdy bolmaǵan kontent jasaý maqsatynda úlken táýekelge bardy. Óte az shyǵarmashylyq top, shekteýli tehnıkalyq resýrspen «Sonymen, solaı deıik» dep atalatyn Qazaqstandaǵy alǵashqy kúndelikti áleýmettik-qoǵamdyq tok-shoýdyń tusaýyn kesti. Qıyndyqtar boldy. Biraq,  joba aıaqqa turdy.

Astanadaǵy keıipkerler men  sarapshylar bazasy osy tok-shoýdyń aıasynda qalyptasty. Buny aıtyp otyrǵan sebebim, Astanadaǵy saıası elıta men zıaly qaýym úshin alǵashqy televızıalyq alań osy «Sonymen, solaı deıik» boldy. Qyzý pikirtalas, túrli keıipker, túrli taǵdyrlar da osy jerde toǵysyp jatty.

Kúni boıy qonaq izdep, túnimen senarı jazyp, kelesi kúni uıyqtamaı túsirilimge kirisip ketetin talaı ýaqyt bastan ótti.

Endi siz suraǵandaı onyń  «solaı» bolyp shyǵý-shyqpaýyn búgingi kóptegen tok-shoýlarǵa, osy janrdyń trendke aınalǵanyna qarap, baǵa berýge bolatyn shyǵar.   

-Kishkentaıyńyzda qandaı edińiz? Erke boldyńyz ba, jýas pa? Jýrnalıs bolamyn degen arman qalaı jáne qashan dúnıege keldi?

-Negizi, óte erke, buzyq bolǵanmyn. Ony bári biledi, áli kúnge eske alatyndar da joq emes. Qaıdan shyqqan oı ekenin bilmeımin, shamamen 5-6 synyptan bastap «jýrnalıs bolamyn» dedim. Neden bastalǵany esimde joq, eseıe kele, osy mamandyqqa degen qyzyǵýshylyǵym arta tústi.

-Televızıaǵa, jýrnalısıkaǵa ókpelegen, ketkińiz kelgen kezińiz bolyp pa edi?

-Jýrnalıstıkaǵa kelgenime ókingen kezder boldy. Stýdent shaqta.  Nebir myqty jýrnalıs, reporter,  qalamgerlerdi kórgende, ózime degen senimsizdik boldy. Biraq, osy saladan esh kete almaıtynymdy, maǵan basqa sala múlde qyzyq emes ekenin bildim. Sondyqtan ózimdi qamshylaýǵa, eńbektenýge, ózimdi jan-jaqty synaýǵa tyrystym. Televızıa san qyrly sala, izdegen, talpynǵan adam bul jerden óz ornyn tabady. Men de túrli janrda, túrli baǵytta jumys istep kórdim. Adam ózin-ózi únemi jetildirip otyrý kerek ekenin túsindim. Qazir esh ókinbeımin, ókpelemeımin. Qaıta, televızıa degen tylsym álemniń bir bólshegine aınalyp, qazanynda qaınap, nebir televızıa maıtalmandarymen birge qyzmettes bolǵanym úshin ózimdi baqytty sanaımyn.

-«Adam jumys ornyn ár 7 jyl saıyn aýystyryp turýy kerek» degen oı-pikirdi kózim shalǵan. «Habarda» qyzmet etip júrgenińizge bıyl qansha jyl? Bolashaǵyńyzdy «Habarmen» baılanystyrasyz ba?

-Men bul pikirmen kelispeımin.  Adam qandaı da bir salada turaqty bolsa ǵana sol salanyń bilgir mamanyna aınalady. Mysaly, Japon halqyn alyp qaraıyq, olarda eńbek salasynda dınastıalyq dástúr jaqsy saqtalǵan. Atasy etik súrtken, ákesi etik tikken, balasy etik zaýytyn salyp jatyr degen sekildi. Ózimizdiń túrik baýyrlarymyzǵa qaraıyqshy. Ystambýlda bolsańyz, bilesiz, qarapaıym saýda orny, meıramhanalardyń mańdaıshasynda «bul meniń babamnan qalǵan kásip» degen jazýdy baıqaısyz. Odan bólek, eger siz ómirińizde ólsheýsiz mańyzǵa ıe súıikti salany, jaqyn týystaı bolyp ketken ujymdy, janashyr basshy men  tap ózińdeı oılaıtyn memleketshil ortany  tapqan bolsańyz, álgi siz aıtqan «ár jeti jylda oryn aýystyrý kerek» deıtin uǵym ózinen ózi kúshin joıady. Biraq bul – adam ózin-ózi jetildirmesin, aınalamen aralaspasyn,  toqtap qalsyn degen sóz emes. Qaıta bir jerde turaqty jumys istegen adam udaıy izdenis ústinde júrýi kerek. Ásirese, telearna sekildi sát saıyn qubylatyn álemde báseke bir mınýtqa da tynbaq emes. Sondyqtan, men qyzmet etetin ortada túrli jańalyqqa, kreatıv pen izdenisterge jol da ashyq, múmkindik te mol.

«Habarda» istegenime 10 jyl boldy.  Ázirge ketetin oıym joq. Bolashaqty ýaqyt kórseter. 

-Telejýrnalısterdiń eńbegi ushan-teńiz, biraq, kók jáshikke telmiretin kórermender sany azaıyp barady. Bári keregin ǵalamtordan izdeıdi. Energıamdy bosqa shyǵyndap júrmin dep oılamaısyz ba?

-Bizge beıimdelý kerek. «bizge» degende, men jalpy elimizdegi televızıa salasyn aıtyp otyrmyn. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta álemdik úrdister, tehnıkalyq múmkindikter, biz biletin televızıalyq ónimderdi taratý-qabyldaý prosesin ózgeriske ushyratty. Endi ushyrata beredi dep oılaımyn. Mysaly, batys elderinde keń taralǵan ınternet arnalar, kabeldi telearnalar, sol HBO, Netflix, Amazon  sekildi arnalar bizde de ashylýy kerek. Menińshe, kórermen vızýaldy ónimdi paıdalanýdy toqtatpaıdy. Biraq sol ónimniń pishini men berý formasyna qatysty birqatar ózgerister oryn alady. Oryn alyp ta jatyr. Degenmen ınternettiń ózi teleónimderdi azyq qylyp otyr. Iaǵnı, taratý alańy ózgergenimen, ónim, onyń jasalý prosesi, ondaǵy kadrlar óz mańyzyn joıǵan joq qoı? Demek, telesenarıst, rejıser, prodúser, júrgizýshi sekildi ónimdi jasaýshylarǵa suranys ta, talap ta tómendemeıdi.  Endeshe, qaıta bizge kóbirek energıa kerek.

Men ony túrli sheteldik ónimderdi zertteý arqyly, trendtermen tanysý arqyly jınaýǵa tyrysamyn. Teleálem qazir úlken revolúsıa aldynda tur. Ol kontent, tehnıkalyq talap, atmosfera túzý sekildi birqatar qubylystardy qamtıdy. Men sekildi televızıa salasynyń mamandary osyndaı jańa úrdister dendep kele jatqan kezeńde únemi tonýsta júrýi kerek dep oılaımyn.

-Dollardyń ósýi rýhanı kedeılenýimizge tikeleı áser etetin sıaqty. Qaltasy tesik, ýaıym-qaıǵysy kóp adam shyǵarmashylyqqa jaqyn júretin sıaqty edi, kezinde. Al, búginde qylqalam ornyna pyshaq, Muqaǵalıdyń poezıa jınaǵynyń ornyna tapansha ustap júredi jastar. Biz osy qandaı zamanda ómir súrýdemiz? Neden qatty qorqasyz? Fobıalaryńyz bar ma?

-Menińshe, rýhanı kedeılený ıakı kemeldenýdiń dollardyń ósip-túsýine esh qatysy joq. Adamdardyń rýhanı deńgeıi óz qalpynda jáne ár adam óz óresi, ynta-talabyna saı damýda.  Másele qazirgi aqparattyq salanyń baǵytynda. Lentaǵa shyqqan on jańalyqtyń toǵyzy – negatıv. Iaǵnı, bizge kóbine tek jaman dúnıeni qalqyp usynyp otyr. Aınala atys-shabys, zorlyq-zombylyq, ósek-aıańǵa tolyp ketken sıakty. Ásirese, ǵalamtorda aqparattyq haos - beıbereketsizdik oryn alyp otyrǵany belgili. Osynyń bárin kórgen jastar aınalanyń bárin jaý kórip, tapansha men pyshaqqa umtylmaı, qaıtedi?! 

Sondyqtan qoǵamǵa, jastarǵa motıvasıa, stımýl, optımızm beretin dúnıelerdi kóbirek nasıhattap,  paıdaly dúnıege qyzyqtyra alý búginde mańyzdy máselege aınalǵany anyq.  Fobıa deýge bolmas.  Pende bolǵan soń, Alladan qorqamyn. Azamat retinde elimizdiń, ultymyzdyń bolashaǵy, birtutastyǵy úshin alańdaımyn. Bizden keıingi urpaq ta osyndaı táýelsiz, tynysh elde ómir súrse deımin. Adam retinde arsyzdyqtan, abyroısyzdyqtan qorqamyn.

-«Lentaǵa shyqqan on jańalyqtyń toǵyzy- negatıv» dedińiz. Saıttyń jýrnalısi bolǵandyqtan, bul sózińizdi rastaımyn. Jáne osyndaı dúnıeler kóp oqylatyndyǵyn da aıtqym keledi. Aıtyńyzshy, ózińiz aqparattyq haostan qalaı qorǵanasyz?

-SHyny kerek, budan qorǵanatyndaı naqty bir júıe joq. Qajetsiz aqparatty oqymaý, aınalyp ótý, qıturqy taqyryptyń «qarmaǵyna» túsip qalmaý – ár oqyrmannyń óz deńgeıi, mádenıetine baılanysty. Men de paıdasyz jańalyqty ashpaýǵa tyrysamyn. Jalpy, bul da bir ýaqytsha kezeń ǵoı. Túrli negatıv, ósek-aıań arqyly oqyrmandy uzaq ustaý múmkin emes. Endi az ýaqytta bizdiń aqparattyq baǵyt basqa deńgeıge ótedi dep oılaımyn.

-Motıvasıaǵa muqtaj adamsyz ba? Qandaı dúnıelerden ózińizge kúsh-qýat jınaısyz?

Aldymen jaqyndarym maǵan motıvasıa, solar úshin alǵa umtylamyn, jetistikterge jetip, barynsha kómek bersem deımin. Sosyn básekelestikti sezinsem, sóz estisem, syn estisem, erekshe jigerlenip, bar kúshimdi boıyma jınap, bar qabiletimdi kórsetýge tyrysatynym bar.

-Syn kótere alasyz ba? Ásirese, telearnalardy kóp synaıdy ǵoı...

Syn kez kelgen adamǵa aýyr tıedi. Onyń ústine, bizde ádil, kásibı syn óte az ekeni ras. Kóbine jeke qarym-qatynas, jeke kózqaras, ókpe-naz aralasyp ketedi. Al oryndy, shynaıy syn aıtylsa, árıne, qabyldaımyn, ishteı oı túıemin, qorytyndy shyǵarýǵa tyrysamyn. Biraq, synǵa jaýap berip, aıtysyp, qarsy shyqqandy unatpaımyn. Arasynda bolmasa, kóbine úndemeımin. Biraq, úndemegenim, keliskenim degen de sóz emes. Sosyn synnan qoryqpaý kerek. Múlde qaralmaǵan baǵdarlama ǵana eshqandaı emosıa týdyrmaıdy. Jurt kórgen, nazar aýdarǵan dúnıesin ǵana talqylaıdy emes pe?! 

-Jýrnalıst mıllıoner bola alady ma nemese jýrnalısiń aılyǵy qanshalyqty mardymdy?

Jýrnalısiń baıyp ketýi sırek jaǵdaı ǵoı. Ózim basym oǵan sene qoımaımyn. Sherhan Murtaza aıtqandaı, «jýrnalısiń arqalaǵany –altyn, jegeni - jantaq» emes pe?!  Qazirgi jýrnalıser de birneshe jumysty qatar alyp júredi, qosymsha senarı jazady, materıal daıyndaıdy, áıteýir nápaqasyn tabýǵa tyrysady. Al telejúrgizýshilerdiń jóni bólek. Olar akter, asaba, shoýmen bolý arqyly da tabysty bolýy múmkin. Bizge qaraǵanda, olarda múmkindik kóbirek qoı.

Álemge tanymal Opra Ýınfrı, Larrı Kıng, Glenn Bek, Djımmı Kımmel sıaqty telejúrgizýshiler  nemese reseılik Andreı Malahov, Olga Býzova, Ksenıa Borodına, Ksenıa Sobchak, Tına Kandelakı sıaqty mıllıoner-telemamandar da sol jan-jaqty qyzmetiniń arqasynda tabysty bolyp otyr.   Mundaı aýqatty mamandar bizdiń elimizde de jeterlik.

Búgingi tańda jýrnalıser kóbine aılyqqa emes, qalamaqyǵa jumys jasaıdy. Iaǵnı, qansha jumys jasasaq, sonsha aılyq alamyz. Keıde kóp, keıde az bolýy múmkin. Biraq, shyǵarmashylyqtyń adamy úshin dál osy júıe durys dep oılaımyn. Sebebi, aqsha – basty motıvasıanyń biri, eńbekqorlyqqa, izdeniske, kásibılikke umtyldyratyn mańyzdy faktor.

 -Bolashaqta trener-motıvator retinde ózińizdi kóre alamyz ba?  Jýrnalısıkany kásipke aınaldyryp júrgen áriptes-dostaryńyz jaıly ne aıtasyz?

-Jýrnalıstıkanyń ózi  kásip qoı. Al kez kelgen kásiptiń maqsaty – tabys. Sondyqtan ózin túrli qyrynan kórsetip, bloger, trener, uıymdastyrýshy retinde nápaqasyn taýyp júrgen barlyq áriptes-dostarymdy qoldaımyn.

Al ózim trener-motıvator bolýǵa áli daıyn emespin. Ol – kóp ýaqytty, izdenisti talap etetin jaýapty mindet.  Jalpy, qyzyqty dúnıe ekeni ras. 

-Myqty jýrnalıs bolamyn degenderge óz ómirlik tájirıbeńizge súıene otyryp, baǵyt-baǵdar bolar aqyl-keńesińizdi aıtsańyz. Trenıń-semınar uıymdastyryp, myńdaǵan aýdıtorıa jınamas buryn «Qamshy» oqyrmandary ózińizden osyndaı buıymtaı suraıdy.

-Bolashaqta «myńdaǵan aýdıtorıa jınaımyn» dep úmitteneıik. Al ázirshe aıtarym, stýdent kezde kóp oqý, jan-jaqty izdený kerek, árıne. Al jumysqa kelgende, talmaı eńbek etý, qıyndyqtan qoryqpaý, qashpaý jáne kez kelgen jaǵdaıda adal bolý. Bir qaraǵanda, qarapaıym dúnıe, biraq, eń bastysy osylar dep oılaımyn. Sosyn óz jumysyn erekshe jaqsy kóretin, jan-tánimen kirisip jasaıtyn adam qashan da maqsatyna jetetini belgili ǵoı.

-Aldyńyzǵa kelgen stýdent «jýrnalıs bola alamyn ba, bilmeımin. Menen de myqtylar bar sıaqty» dep kúmándanyp tursa, ne deısiz, qandaı kúı keshesiz?

-Myqtylar, árıne, bar. Biraq,  «Bolamyn degen balanyń, betin qaqpa, belin bý» degen. Kez kelgen adam qalaǵan mamandyǵyna barýy tıis. Mindetti túrde. Barsyn, kórsin, ózin synasyn. Bul sala ózi-aq adamdy shyńdaıdy. Álsiz bolýǵa jol bermeıdi jáne ár adamǵa óz ornyn taýyp beredi. 

-Kimdi ustaz tutasyz? Kimdi shákirtim deı alasyz?

-Ustazdarym kóp. Degenmen maǵan tolyq senim artyp, maman retinde ózimdi synaýǵa, shyńdaýǵa múmkindik bergen Rınat Dýmanuly Kertaev. Boıymdaǵy az-maz qabiletti baǵalap, aýqymdy áleýmettik, qoǵamdyq-saıası, aqparattyq-tanymdyq, oıyn-saýyqtyq jobalarǵa saldy, baǵyt-baǵdar berdi. Ózgermeıtin bir zańdylyq bar. Adam moınyna jaýapkershilik túsken kezde, onyń basqa qyrlary ashylady. Iaǵnı, qandaı da bir isti bastaǵanda qalt-qult etip, qatelikter jasaıdy, biraq júre bara qabileti ashylady, ysylady, iske beıimdeledi. Osyndaı jastarǵa jaýapkershilik artatyn basshy bar, artpaıtyny bar. Menińshe, Rınat Dýmanuly jastarǵa jaýapkershilik arta alatyn jáne istete alatyn bilgir basshy.

Shákirtim dep bireýdi aıtýǵa áli erte dep oılaımyn. Aldyńǵy býynnan úırengen, kórgen-bilgenimizdi ózimizden keıingi jastarǵa jetkizýge  barynsha tyrysamyz.

-Al jańa maýsymda «Habarda» qandaı jańalyq bar?

- «Habarda» sapaly ónimder óte kóp, ony kózi qaraqty kórermen de, kásibı bilikti áriptester de jaqsy biledi. Jańa basshymyz Alan Ǵazızuly Ájibaev myrza kelgeli birqatar jańa jobalar ashyldy. Mysaly, «Onlaın» qoǵamdyq-saıası baǵdarlamasy, «Zerde» jáne «Mıllıon kimge buıyrady?» ıntellektýaldyq oıyndary jaryqqa shyqty, jýyrda «Topjarǵan» vokaldyq shoýy kórermenge jol tartady. Taǵy bir jaqsy jańalyq, Zeıin Álipbek, Aıgúl Múkeı, Dosymbek Qonysbekuly, Marat Muhamedsalıev syndy maıtalman mamandar efırge qaıta oraldy.

-Dál qazir ózińiz jetekshilik etip otyrǵan «Ana men bala» baǵdarlamasy ana men balanyń jaı-kúıin qanshalyqty qamtyp otyr?

Qazir áıelderge arnalǵan habarlar kóp qoı, al naqty ata-analarǵa baǵyttalǵan, bala tárbıesi men kútimin jan-jaqty qamtıtyn dál osyndaı tok-shoý jalǵyz desem artyq aıtqandyq emes shyǵar. Ózderińiz bilesizder, «Habardan» shyǵatyn kontenttiń deni ózimizdiń avtorlyq ónim. Bul da sondaı tól joba.

Habarymyzǵa myqty pedıatrlardy, ustazdardy, psıhologtar men dárigerlerdi shaqyryp, túrli taqyrypta aqparat, paıdaly keńes beremiz. Jáne ony qur sózben aıtyp qoımaı, túrli ádister, rekvızıtter arqyly kórsetip, barynsha túsinikti túrde jetkizýge tyrysamyz.  Sondaı-aq, ulttyq tárbıe, dástúr máselesin de jan-jaqty qamtyp, osy baǵytta eńbek etip júrgen azamattardy jıi shaqyramyz. Qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan iri tulǵalar, batyr ul, úlgili otbasylar kelip, ómirlik tájirıbeleri, bala tárbıesindegi qundy keńesterimen bólisedi. Elimizdegi talantty, erekshe balalalardy kórsetýge jiti nazar aýdaramyz. Ártúrli máselemen kelgen ata-analardyń muń-muqtajyn qoǵamǵa jetkizip, múmkindiginshe kómek te berdik.  Túrli saıystar uıymdastyrýǵa tyrysamyz.

Munyń barlyǵy jas ata-analarǵa, jastar men jasóspirimderge, qyz-kelinshekterge  barynsha paıdaly, sapaly ónim usyný maqsatynda jasalyp jatyr.  Efırden tek shoý men sensasıa emes, paıdaly dúnıe izdegen adamǵa bereri bar tanymdyq joba dep oılaımyn. 

Jańa maýsymda baǵdarlamanyń aıasy keńeıdi, stýdıaǵa kórermender qosyldy. Endi suraq-jaýap, pikir-talasqa da oryn bar.