Qazir elimizde 5,1 mln adamnyń moıynynda nesıe bar. «Analıtık» taldaý ortalyǵynyń málimetinshe, eldegi problemalyq nesıe qory 1 trln teńgege jetip, qaıtarylmaı qalǵan nesıe kórsetkishi 8 paıyzdy quraǵan.
Bul máselege qatysty ortalyqtyń sarapshy mamany Maral Tórtenova «qaıtarylmaǵan nesıe kórsetkishi 1-2 paıyzdy qurasa alańdamaýǵa bolar edi. Biraq eldegi bul kórsetkish 8 paıyzǵa jetip otyrǵandyqtan ulttyq ekonomıkanyń ósimine kedergi bolary daýsyz» deıdi. Sarapshy mamannyń aıtýynsha, aldaǵy úsh jyldyń ishinde eldegi nesıe saıasatyna qatysty salmaqty sheshimder qabyldanǵany jón. Sebebi eldiń kópshiligi qazir jaǵdaıy kelsin, kelmesin nesıe alýǵa qushtar bolyp barady. Buǵan qatysty sarapshy maman sonaý Táýelsizdik alǵan jyldarda ustanǵan ekonomıkalyq baǵytymyzdy ózgertetin kezeń jetkenin alǵa tartty.
«Inflásıa deńgeıi jyl saıyn ósim berip otyr. Bıyl Ulttyq bank ınflásıa 9 paıyz bolýy ábden múmkin ekenin málim etti. Úkimet qymbatshylyqty buǵattaý maqsatynda túrli sharalardy qolǵa alyp, ár túrli salalarǵa dem berip, qoldaý qarjy bóledi. Sonyń biri osy bankter. Búdjetten demeý qarjy retinde 20 mlrd teńge bóline qalsa, onyń 60 paıyzy bankterdi qoldaýǵa ketedi. Bul Táýelsizdik alǵan jyldardan beri ustanyp kele jatqan baǵytymyz. Eń alǵash naryqtyq ekonomıkaǵa engen tusta teorıany durys ustanbadyq. Biz aǵylshyn ǵalymy Frıdmen Mıltonnyń qaǵıdasyn áli kúnge deıin ustanyp kelemiz. Mılton qaǵıdasy «elde daǵdarys ornamas úshin aqsha massasyn qysyp ustap, óndiristik salaǵa emes, qarjy ınstıtýttaryna qoldaý kórsetý kerek» degenge saıady. Qazir álemniń kóptegen elderi Mıltonnyń óndiristik salany qoldamaıtyn monetarlyq teorıasynan áldeqashan bas tartqan. Al biz áli sol kóne teorıa boıynsha bankterdi qoldaýdy myqtap ustanyp otyrmyz. Úkimet árdaıym ekinshi deńgeıli bankterdi daǵdarystan alyp shyǵady. Ol bankterdiń halyqqa paıdasy tıip jatqany shamaly»,-dedi ekonomıs-sarapshy Maral Tórtenova.
Ekonomıs-sarapshynyń baıyptaýynsha, Úkimet bankterdi qoldaǵanmen bank pen halyq arasyndaı baılanys joq. Ekinshi deńgeıli bankter búginde qarapaıym halyqtyń qaltasyn qaǵyp alýdy ǵana maqsat etip otyr. Mamannyń bul sózin ekonomıs-sarapshy Dáýren Aryn da rastaıdy.
«Rasymen de qaǵıdany ózgertý kerek. Bizdegi bankterdiń paıyzdyq ústemesi 20-24 paıyzdy quraıdy. Kezinde otandyq bankter 2004 jyldary sheteldik bankterden nesıeni 2 paıyzben ǵana alǵan sátteri boldy. Osy kezde olardyń dáýreni júrdi. Olar shetelden 2 paıyzben nesıe alyp kelip, halyqqa 20 paıyz ústememen berdi. Qazir sheteldik bankter nesıe stavkasyn ósirdi. Sebebi AQSH Federaldyq qory syrtqa beretin nesıeniń ústemesin 25 paıyzdan, 50 paıyzǵa deıin ósirip jiberdi. Osydan baryp ózge de sheteldik qarjy ınstıtýttary nesıe stavkasyn ósirýge májbúr boldy. Biraq Eýropada jeke tulǵalarǵa Qazaqstandaǵy sıaqty 22-24-28 paıyzdyq ústemem nesıe bermeıdi. Sondyqtan bul arada nesıe ústemesine baılanysty zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizsek jón bolar edi»,-deıdi ekonomıs-sarapshy Dáýren Aryn.
Ekonomıs-maman alǵa tartyp otyrǵandaı, paıyzy joǵary bolǵanmen, nesıe berý kólemi Qazaqstanda shektelip qalǵan joq. Derekterge júginsek, 2017 jyly elde kepilsiz nesıe alý kólemi 12,4 paıyzǵa ósken. 2016 jylmen salystyrǵanda bul 3 paıyzǵa kóp. Tutyný nesıesiniń kólemi 64,3 paıyzǵa deıin ósken. 2016 jyly bul kórsetkish 62,2 paıyz bolǵan. Málemetter sońǵy 10 jyldyń ishinde qazaqstandyqtardyń nesıe alý kórsetkishi jyl saıyn ósip otyrǵanyn kórsetedi. Biz buǵan qatysty derekterdi arnaıy syzbamen kórsetýdi jón kórdik.
Nesıege qatysty sala mamandary alǵa tartyp otyrǵandaı, problemalyq nesıe qorjynynyń 8 paıyzǵa ósip ketkeni bizdi alańdatýy tıis. Bul rette ekonomıka ǵylymynyń doktory, profesor Jumadilda Baıahmetov «halyqtyń kópshiligi jaǵdaıyna qaramaı, josparlamaı, jalaqysynyń kólemine qaramaı nesıe alýǵa daıyn turady. Bul da osy salaǵa keri yqpal etip otyr» desedi.
«120 myń teńge jalaqy alatyn muǵalimge 2 mln teńgeni 22 paıyz ústemaqymen nesıege beretin bankter bar. 120 myń teńge alatyn adam bes jyl boıy jalaqysynyń 68 myń teńgesin bankke nesıe óteýge berip otyrý kerek. Osy arada kelispeıtin dúnıe kóp. Jalaqysy tómen adamdarǵa nesıe berip problemaly nesıe qorjynyn kóbeıtkenshe, nege ekinshi deńgeıli bankter mundaı qarjyny otandyq ónim óndirýshi salany qoldaýǵa bermeıdi. Shaǵyn bıznesti qoldaýǵa nege arzan paıyzben nesıe berýdi qolǵa almaımyz?! Otandyq óndiristi qoldasaq, ulttyq ekonomıkanyń bolashaǵy da bulyńǵyr bolmas edi»,-dedi Jumadilda Baıahmetov.
Maman alǵa tartyp otyrǵan, halyqtyń ortasha jalaqysyn biz arnaıy syzbamen kórsettik. Rasymen de osyndaı mardymsyz jalaqy alyp otyryp, bankten nesıe alyp ony tóleı almaı júrgen jeke tulǵalar qanshama?! Bul sózimizdi sarapshy-maman Dáýren Aryn da qýattaı tústi.
Sóıtip, mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, naq qazir biz ustanyp otyrǵan qarjy-nesıe saıasatyna taıaý úsh jyldyqta jańashyldyq engizý kerek. Bul arada biz 2007 jyly AQSH-tan bastaý alǵan nesıe daǵdarysyn umytpaýymyz kerek. 2007 jyly 100 myń amerıkandyq moınyndaǵy nesıesin, ıpotekasyn tóleýden bir kúnde bas tartyp, nesıege alǵan úılerin bir kúnde qaıtaryp bergen bolatyn. Al 100 myń páterdi bank ne isteıdi? Úı qurylysyn salyp jatqan kompanıalarǵa beretin bankterdiń qarjysy joq. Ótelmegen nesıe qorjyny kóbeıgen AQSH sol kezeńde abdyrap qaldy. 2007 jyly qarjylyq daǵdarys osydan bastaý alyp, 2008 jyly álemdik daǵdarysqa ulasyp ketken bolatyn. Bizdiń elde qanshama bankter osy ýaqytqa deıin problemaly nesıeni zardabyn tartty. Endeshe bul arada rasymen de mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, kónergen teorıadan góri jańarǵan baǵytty ustanatyn kezeń jetken tárizdi.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
